Căng mặt trống có ốc vặn chỉ cần nhớ một câu: vặn đều như khi siết bánh xe, mỗi lần một chút, đối diện nhau theo hình ngôi sao — rồi gõ nhẹ trước mỗi ốc, nghe cho tiếng ở mọi chỗ bằng nhau. Mặt trống căng đều thì gõ ở giữa nghe "tưng" gọn, sạch; căng lệch thì tiếng "u…oa" lắc lư như tiếng còi xe rè.
Bài này dành cho trống có vành ép và ốc căng: trống snare, tom, trống bass của bộ trống, nhiều loại trống đội, trống conga có ốc. Bạn sẽ biết tên từng bộ phận, trình tự thay một mặt trống mới, thứ tự vặn theo số ốc, cách nghe tiếng và những lỗi làm rách mặt. Cách chỉnh tiếng riêng cho từng phong cách nhạc thuộc danh mục bộ trống hiện đại; ở đây là nền móng: căng cho đều.
Tên gọi các bộ phận liên quan
Gọi đúng tên thì đọc hướng dẫn hay hỏi người khác dễ hơn nhiều. Đây là những phần bạn sẽ chạm tay vào khi căng mặt.
| Bộ phận | Ở đâu | Việc của nó |
|---|---|---|
| Mặt trống | Màng phủ trên (mặt gõ) và dưới (mặt vang) | Rung ra tiếng; mặt gõ chịu dùi, mặt vang cho tiếng ngân |
| Tang trống (thân) | Ống tròn bằng gỗ hoặc kim loại | Giữ khối khí, quyết định màu tiếng chung |
| Mép tang | Viền trên cùng của tang, chỗ mặt trống tì vào | Nơi mặt trống tiếp xúc; mép mẻ là tiếng hỏng |
| Vành ép | Vòng kim loại hoặc gỗ đè lên mép mặt trống | Ép mặt trống xuống mép tang |
| Ốc căng | Các thanh ren xuyên qua vành ép | Vặn vào thì vành ép xuống, mặt căng hơn |
| Tai trống | Khối gắn trên thân, nơi ốc căng vặn vào | Giữ ốc; tai lỏng là có tiếng lạch cạch |
| Khoá chỉnh trống | Dụng cụ cầm tay hình chữ T nhỏ | Vặn ốc căng, thay cho kìm hay cờ lê |
Đừng dùng kìm hay cờ lê thay khoá chỉnh trống: chúng làm toè đầu ốc và rất khó cảm được mình vừa vặn bao nhiêu.
Một điều thú vị: cùng một chiếc trống, chỉ đổi độ căng của hai mặt là đã có thể nghe như hai trống khác nhau — căng cao cho tiếng gọn, sáng như trống nhạc jazz cũ; hạ thấp cho tiếng dày, "phịch" như trong nhạc rock. Vì thế người chơi lâu năm coi khoá chỉnh trống là một phần của nhạc cụ.
Thay một mặt trống mới, từng bước
Trình tự này dùng cho cả mặt gõ lẫn mặt vang. Làm trên sàn có trải thảm hoặc trên bàn rộng, đặt trống nằm ngang, mặt cần thay hướng lên trên.
- Nới tất cả ốc căng, mỗi ốc vài vòng theo kiểu đối diện, đến khi rút ra được hết. Nới đều để vành không bị cong khi mặt cũ bung ra.
- Nhấc vành và mặt cũ ra. Lau mép tang bằng khăn khô, sờ một vòng tìm chỗ mẻ, chỗ lồi. Mép tang hỏng thì mặt mới cũng không kêu đúng — nên mang tới thợ.
- Đặt mặt mới lên, xoay nhẹ cho nằm đúng tâm. Đặt vành ép lên trên, thả từng ốc căng vào, vặn bằng ngón tay đến khi vừa chạm, không dùng khoá.
- Kiểm tra bằng mắt: khoảng hở giữa vành ép và mép mặt trống phải đều nhau quanh vòng tròn.
- Dùng lòng bàn tay ấn mạnh vào giữa mặt trống vài lần. Mặt nhựa mới có thể kêu "lách tách" khe khẽ — đó là mặt đang ôm khít vào mép tang, chuyện bình thường.
- Bắt đầu vặn bằng khoá theo thứ tự hình sao (bảng bên dưới), mỗi ốc nửa vòng ở lượt đầu, sau đó một phần tư vòng ở các lượt tiếp.
- Khi mặt đã hết nếp nhăn, chuyển sang nghe và chỉnh từng chút, như phần sau.
Ấn giữa mặt một lần nữa sau vài lượt vặn đầu, rồi vặn lại cho đều. Mặt mới thường "chùng" xuống nhẹ trong vài ngày đầu; kiểm tra lại sau một tuần là việc bình thường.
Thứ tự vặn theo hình sao
Đánh số ốc theo vòng kim đồng hồ, bắt đầu từ ốc gần bạn nhất. Vặn theo thứ tự trong bảng, hết một vòng thì lặp lại. Nguyên tắc: luôn nhảy sang ốc đối diện hoặc gần đối diện, không vặn lần lượt quanh vòng.
| Số ốc | Thứ tự vặn | Gợi nhớ |
|---|---|---|
| 4 ốc | 1 – 3 – 2 – 4 | Chữ thập |
| 5 ốc | 1 – 3 – 5 – 2 – 4 | Vẽ ngôi sao năm cánh không nhấc bút |
| 6 ốc | 1 – 4 – 2 – 5 – 3 – 6 | Từng cặp đối diện |
| 8 ốc | 1 – 5 – 3 – 7 – 2 – 6 – 4 – 8 | Chữ thập rồi chữ X |
| 10 ốc | 1 – 6 – 3 – 8 – 5 – 10 – 7 – 2 – 9 – 4 | Từng cặp đối diện, mỗi lần nhảy cách một ốc |
Nếu quên bảng, chỉ cần nhớ: vặn một ốc, rồi vặn ốc ở phía đối diện. Vành ép nhờ vậy đi xuống phẳng như mặt bàn, không chúi về một phía.
Nghe thử ngay: gõ trước mỗi ốc
Đặt trống nằm yên trên thảm. Dùng đầu dùi hoặc đầu ngón tay gõ nhẹ lên mặt trống ở chỗ cách vành ép khoảng hai đốt ngón tay, ngay trước ốc số 1. Nghe cao độ. Chuyển sang trước ốc số 2, gõ cùng một lực, nghe tiếp. Đi hết một vòng.
Chỗ nào nghe thấp hơn các chỗ khác thì vặn ốc trước chỗ đó thêm một chút (một phần tám vòng là đủ), chỗ nào cao hơn thì nới. Lặp lại vòng nghe. Lúc đầu tai sẽ thấy các tiếng "na ná nhau"; sau ba bốn vòng, sự chênh lệch nhỏ bắt đầu lộ ra.
Một mẹo cho tai mới: đặt nhẹ một ngón tay giữa mặt trống khi gõ quanh mép. Ngón tay chặn bớt tiếng ngân ở giữa, cao độ ở mép nghe rõ hơn.
Tối muộn trong phòng tập nhỏ, cậu học trò ngồi bệt trên sàn cạnh chiếc trống tom nằm nghiêng, khoá chỉnh trống trong tay, gõ "tóc, tóc" quanh mặt trống như gõ cửa từng nhà. Thầy ngồi bên chỉ nói một câu: "Chỗ nào nghe buồn hơn thì vặn lên một chút." Đến vòng thứ năm, cậu ngẩng lên cười, vì cuối cùng đã nghe ra chỗ buồn.
Hiểu lầm làm hỏng mặt trống
"Căng càng chặt tiếng càng hay." Mặt quá căng cho tiếng cao, mỏng, ngắn và làm mặt mau lõm, mau rách. Mỗi trống có một vùng tiếng "ngọt" riêng; vặn qua vùng đó là tiếng bắt đầu nghẹt.
"Nghe lệch thì chỉnh mỗi ốc ở chỗ lệch." Một ốc bị vặn quá nhiều kéo lệch cả mặt. Chỉnh thật ít, rồi nghe lại cả vòng; đôi khi phải nới ốc bên cạnh chứ không phải siết ốc đang nghe thấp.
"Mặt mới thì tiếng chuẩn ngay." Mặt mới cần được ấn cho ôm mép tang và thường giãn nhẹ trong vài ngày đầu. Chỉnh lại sau vài buổi chơi là chuyện thường.
"Mặt trên và mặt dưới phải căng y hệt." Không bắt buộc. Nhiều người để mặt vang căng ngang hoặc cao hơn mặt gõ một chút để tiếng ngân dài, có người làm ngược lại cho tiếng ngắn. Bắt đầu bằng hai mặt gần bằng nhau, rồi thử từng chút để nghe sự khác biệt.
Những điều cần nhớ để không hỏng trống, không hỏng tai
Vài nguyên tắc nhỏ giữ cho mặt trống bền và cho bạn dễ chịu khi chỉnh.
- Vặn từng phần tư vòng, không quay khoá một mạch nhiều vòng ở một ốc.
- Mỗi lần chỉnh xong, gõ vài cú thật ở giữa mặt rồi nghe lại; mặt trống "ngồi" vào chỗ sau vài cú gõ.
- Ốc căng khô, kêu rít: tháo ra lau sạch, nhỏ một giọt dầu máy rất nhỏ vào ren, lau phần thừa.
- Vành ép bị cong thì mặt không bao giờ căng đều được; đặt vành lên mặt bàn phẳng để kiểm tra.
- Khi gõ thử, dùng lực nhẹ; nếu phải thử nhiều tiếng to liền nhau, đeo nút tai và nghỉ khi thấy ù.
- Trống da tự nhiên phản ứng với độ ẩm nhanh hơn mặt nhựa: chỉnh trong phòng có độ ẩm ổn định, đừng siết hết cỡ trong ngày khô hanh.
Ốc căng bị trờn ren hoặc tai trống nứt không phải chuyện tự sửa bằng keo; đó là lúc mang trống tới người sửa nhạc cụ.
Dấu hiệu mặt trống đã đến lúc thay, không phải lúc chỉnh
Vết lõm thấy bằng mắt. Nghiêng mặt trống dưới ánh đèn, nhìn những vùng lõm tròn nhỏ ở chỗ dùi hay rơi vào. Lõm nông thì chỉnh lại vẫn dùng được; lõm sâu, lan rộng thì mặt đã giãn không đều, căng mấy cũng không ra tiếng sạch.
Lớp phủ mòn trơ. Nhiều mặt gõ có lớp phủ mờ, ráp nhẹ. Khi lớp này mòn thành vùng bóng trơn ở giữa, tiếng chổi quét và tiếng gõ nhẹ mất độ "xào xạc", mặt cũng mỏng đi ở đúng chỗ đó.
Chỉnh mãi không đều. Bạn đã đi năm, sáu vòng nghe mà chỗ này cao chỗ kia thấp không đổi, ốc ở chỗ thấp đã siết nhiều hơn hẳn các ốc khác. Đó thường là mặt đã giãn lệch, không phải lỗi tay chỉnh.
Tiếng tắt nhanh như gõ bìa. Mặt mới có tiếng ngân rõ; mặt già nghe "bộp" cụt dù đã căng lên vùng tiếng quen. Gõ so với một trống cùng loại vừa thay mặt là nhận ra ngay sự khác biệt.
Trống không có ốc: căng bằng gì
Không phải trống nào cũng có ốc. Trống cơm của dàn nhạc dân tộc được chỉnh tiếng theo cách riêng của nó: người chơi miết một lớp cơm nhão lên mặt trống, thêm hay bớt để đổi tiếng — chính vì thế mới có tên "trống cơm". Nhiều trống da Việt Nam khác như trống cái, trống chầu có mặt da đóng chốt tre vào tang, gần như không chỉnh được tại nhà; muốn căng lại phải nhờ thợ làng nghề.
Trống djembe và nhiều trống tay khác dùng dây thừng đan qua các vòng kim loại. Người chơi căng bằng cách xoắn và thắt các nút dây theo một trình tự riêng, kỹ thuật này nên học trực tiếp từ người đã làm quen vì kéo sai có thể làm rách da.
Cái chung của mọi kiểu căng là nguyên tắc đã nói ở trên: căng đều quanh vòng tròn, căng từng chút một, nghe sau mỗi lần căng. Trống có ốc chỉ làm cho việc ấy dễ đo hơn.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì nên thay mặt trống một lần?
Không có mốc cố định. Khi mặt gõ có vết lõm rõ, lớp phủ mòn trơ, hoặc chỉnh mãi không ra tiếng ngân sạch, đó là lúc thay. Người tập ít có thể dùng một mặt rất lâu; người chơi nhiều thì mặt gõ của trống snare thường mòn trước tiên.
Có cần mặt trống mới phải căng thật chặt rồi nới ra không?
Một số người căng mặt mới cao hơn mức định dùng một chút, ấn giữa mặt, rồi nới xuống để mặt ôm mép tang nhanh hơn. Cách này làm được nhưng không bắt buộc; quan trọng là căng đều và không vượt quá mức mặt chịu được.
Vì sao chỉnh đều rồi mà trống vẫn nghe "u oa" lắc lư?
Thường do mặt gõ và mặt vang lệch nhau quá ít hoặc chưa đều ở một trong hai mặt. Kiểm tra lại từng mặt bằng cách gõ trước mỗi ốc, rồi thử nâng hoặc hạ mặt vang một chút cho hai mặt tách nhau rõ hơn.
Không có khoá chỉnh trống thì làm sao?
Nên mua hoặc mượn một chiếc khoá chỉnh trống vì nó nhỏ, dễ tìm và vừa khít đầu ốc. Kìm, cờ lê dễ làm toè đầu ốc và không cho cảm giác vặn bao nhiêu, rất dễ vặn quá tay làm rách mặt.
Người mới có tự thay mặt trống được không?
Được, nếu làm chậm và theo đúng trình tự vặn tay, ấn giữa mặt rồi vặn hình sao. Lần đầu có thể mất cả giờ cho một trống; nếu thấy mép tang mẻ, vành cong hoặc ốc trờn ren thì nên nhờ người sửa nhạc cụ.
Chỉnh trống có làm phiền hàng xóm không?
Gõ thử nhẹ quanh mép mặt trống không ồn bằng chơi thật, nhưng vẫn lặp lại nhiều lần. Chọn giờ ban ngày, gõ nhẹ tay, đặt trống trên thảm; việc chỉnh không cần gõ to mới nghe được.