ManhLiet.comMạnh Liệt
Tự làm và chăm sóc nhạc cụ gõ

Giữ mặt trống da tự nhiên: nắng, độ ẩm, vết nứt và những điều không nên làm

Mặt trống da sống như một lớp da thật: ẩm thì chùng, khô thì căng, nắng gắt có thể nứt. Cách lau, cất, chở, nhận ra vết nứt sớm và lúc nên nhờ thợ.

Macro of a natural animal skin drumhead with visible grain and a faint water ring, a cloth resting beside the wooden shell, raking window light, earthy brown tones

Mặt trống da tự nhiên không phải là một tấm nhựa, nó là một lớp da vẫn hút và nhả hơi ẩm theo từng ngày. Trời ẩm, da hút nước, chùng xuống, gõ nghe "bục" trầm và đục. Trời hanh, da co lại, căng cứng, tiếng cao và gắt, nếu đã căng sẵn thì có thể nứt. Giữ mặt da về cơ bản là giữ cho nó tránh những thay đổi đột ngột: nắng gắt, nước, hơi nóng, và những vật sắc.

Những điều dưới đây áp dụng cho trống da Việt Nam như trống cái, trống cơm, trống đế, trống chầu, và trống da nước ngoài như djembe hay trống khung. Phần riêng cho mùa nồm, khi mọi nhạc cụ trong nhà cùng gặp khó, có ở một bài khác cùng danh mục; ở đây tập trung vào chính lớp da.

Vì sao da lại "sống" theo thời tiết

Da trống được làm từ da động vật như trâu, bò, dê, đã qua xử lý, phơi khô và căng lên tang. Dù khô cứng như tấm bìa, thớ da vẫn có khả năng hút nước từ không khí và nhả nước khi trời khô. Mỗi lần hút, da nở ra một chút; mỗi lần nhả, da co lại một chút. Vì mặt da đã bị ghim chặt quanh tang, nở ra thì chùng, co lại thì căng.

Đó là lý do một chiếc trống cái ở đình làng nghe khác nhau giữa sáng sớm sương mù và trưa nắng to. Người chơi trống da lâu năm thường gõ một tiếng thử trước khi bắt đầu, không phải vì nghi ngờ tay mình mà để biết hôm nay mặt da "đang ở đâu".

Điều này cũng có mặt tốt. Với nhiều loại trống da, tiếng ấm, dày, có "hơi thở" mà mặt nhựa khó có được chính là nhờ thớ da tự nhiên. Chấp nhận rằng tiếng sẽ thay đổi chút ít theo mùa là một phần của việc chơi trống da.

Thử ngay: làm quen mặt da của chính trống nhà bạn

Hôm nay, trước khi chơi, đặt đầu ngón cái lên giữa mặt da và ấn nhẹ, như ấn thử độ chín của quả bơ. Cảm xem mặt da lún bao nhiêu, đàn hồi lại nhanh hay chậm. Rồi gõ một tiếng ở giữa bằng lòng bàn tay hoặc dùi, nghe và nhớ tiếng ấy.

Làm lại đúng như vậy vào một ngày mưa ẩm và một ngày hanh khô. Bạn sẽ thấy rõ: ngày ẩm, ngón cái lún sâu hơn, tiếng trầm và đục hơn; ngày khô, mặt da cứng, tiếng cao và vang hơn. Ghi lại vài chữ vào sổ hoặc điện thoại.

Sau vài tuần, bạn có "bản đồ" riêng về chiếc trống của mình, và sẽ nhận ra ngay khi có điều bất thường: một ngày tiếng rè lạ, mặt da căng quá mức so với thời tiết, hay một vùng nhỏ lún khác hẳn chỗ còn lại. Phát hiện sớm như vậy là cách giữ trống tốt nhất.

Dấu hiệu trên mặt da và việc nên làm

Bảng tra nhanh khi bạn thấy mặt da "khác thường".

Dấu hiệuThường nghĩa làNên làm
Tiếng đục, chùng, ngón cái lún sâuDa hút ẩmĐể trống ở phòng khô thoáng vài giờ đến một ngày; không hơ lửa, không phơi nắng gắt
Tiếng cao gắt, mặt cứng như gỗDa khô, co mạnhĐưa trống tránh xa quạt sưởi, điều hoà thổi thẳng; nới dây nếu là trống dây
Vệt sẫm màu hình vòngMặt da từng dính nướcLau khô, để khô tự nhiên; theo dõi xem có mốc không
Đốm trắng xanh, mùi hăngNấm mốcLau nhẹ bằng khăn khô, để nơi thoáng, hỏi thợ nếu loang rộng
Đường nứt mảnh ở gần mépDa bị căng quá hoặc khô đột ngộtNgừng chơi mạnh ngay; mang tới thợ xem
Vết xước, lỗ nhỏVật sắc, nhẫn, móng tay, chuột gặmNgừng gõ vào chỗ đó; cất trống kín hơn; hỏi thợ
Mặt da phồng không đềuDa căng lệch hoặc chốt quanh tang bị lỏngNhờ thợ kiểm tra, không tự nạy chốt

Phần lớn dấu hiệu ở nửa trên của bảng là chuyện thời tiết, tự hết khi trống về chỗ khô thoáng. Nửa dưới thì cần người có tay nghề xem, càng sớm càng ít tốn.

Những điều không nên làm với mặt da

Đây là những thói quen làm hỏng trống da nhanh nhất, nhiều cái xuất phát từ ý tốt.

  • Không lau mặt da bằng nước, cồn, xà phòng hay khăn ướt; da hút nước rồi khô không đều, dễ biến dạng và nứt.
  • Không phơi trống ngoài nắng gắt "cho da căng lại"; da khô quá nhanh và có thể nứt ngay trong buổi chiều đó.
  • Không hơ trống trên bếp, lò sưởi hay máy sấy tóc ở cự ly gần.
  • Không để trống trong cốp xe hoặc trong xe đóng kín cửa giữa trưa nắng.
  • Không đeo nhẫn, đồng hồ có cạnh sắc khi gõ trống tay; cắt móng tay gọn.
  • Không đặt vật nặng lên mặt da, không để trẻ ngồi, đứng lên trống.
  • Không dùng dùi đầu sắc, dùi kim loại cho trống da; dùng đúng loại dùi của trống đó.
  • Không bôi dầu ăn, mỡ hay kem dưỡng tuỳ tiện lên mặt da; có loại trống người chơi dùng chất dưỡng riêng nhưng nên hỏi người làm trống trước.

Với trống cơm, lớp cơm miết để chỉnh tiếng nên được gỡ sạch sau khi chơi xong, đừng để cơm khô lâu ngày trên mặt da vì dễ bám bụi, mốc và thu hút côn trùng.

Mùa hanh khô và phòng điều hoà: mối lo ngược lại

Người ta hay lo trống da bị ẩm, nhưng ở nhiều nơi, chính những ngày hanh khô cuối năm và căn phòng chạy điều hoà suốt ngày mới là lúc mặt da dễ nứt nhất. Không khí khô kéo nước ra khỏi da, da co lại, sức căng trên mặt trống tăng lên đáng kể so với ngày thường. Nếu đúng lúc ấy bạn lại gõ mạnh, hoặc lỡ căng thêm dây, mặt da phải chịu một lực mà nó không được làm ra để chịu.

Với trống căng bằng dây, khi thấy mặt da cứng và tiếng cao bất thường, nhiều người chơi nới bớt dây một chút cho đến khi thời tiết dịu lại. Với trống đóng chốt không nới được, hãy chuyển trống ra khỏi luồng gió điều hoà, tránh đặt gần máy sưởi, bếp, cửa sổ có nắng chiếu buổi chiều.

Một chậu cây hay một khay nước nhỏ đặt trong phòng không biến căn phòng thành nơi lý tưởng, nhưng giúp không khí bớt khô gắt. Điều quan trọng hơn vẫn là tránh thay đổi đột ngột: đừng mang trống từ phòng lạnh khô ra thẳng ngoài trời nắng nóng ẩm rồi chơi mạnh ngay.

Lau, cất và chở trống da

Lau: sau mỗi buổi chơi, dùng khăn khô mềm lau mặt da theo vòng tròn từ giữa ra mép để bỏ mồ hôi tay và bụi. Mồ hôi để lâu làm mặt da sẫm màu và bám bẩn ở vùng hay gõ. Lau cả tang trống và dây (nếu có).

Cất: chỗ tốt nhất là trong nhà, nơi thoáng, tránh nắng chiếu thẳng, cách tường ngoài và cửa sổ một chút, không đặt sát nền. Trống nhỏ có thể cất trong túi vải dày hoặc túi đệm. Không bọc kín trong túi nilon lâu ngày vì hơi ẩm bị nhốt lại bên trong. Nhà có chuột thì đặt trống lên kệ cao hoặc trong tủ; chuột có thể gặm da trống.

Chở: cho trống vào túi đệm, mặt da quay lên hoặc quay vào trong, không để vật cứng đè. Đi xe máy thì buộc chắc, tránh để trống va vào thùng xe. Đến nơi, nếu trời bên ngoài khác hẳn trong phòng, để trống "nghỉ" một lúc cho quen nhiệt độ rồi mới chỉnh và chơi.

Một buổi sáng ở đình làng

Sáng sớm sau một đêm mưa phùn, bác giữ đình mở cửa, lấy chiếc khăn bông khô gấp vuông, lau một lượt quanh mặt chiếc trống cái đặt trên giá gỗ. Bác không gõ ngay. Bác ấn nhẹ lòng bàn tay vào giữa mặt da, rồi đi mở thêm hai cánh cửa bên cho gió lùa. Đến khi nắng đã lên ngoài sân, bác mới cầm dùi, gõ thử một tiếng. Tiếng "tùng" vọng ra nghe đã khô và tròn hơn.

Cách làm chậm rãi ấy chứa đựng gần như mọi nguyên tắc giữ mặt da: lau khô, để da tự điều chỉnh với không khí, kiểm tra bằng tay trước khi gõ, không vội ép trống phát tiếng khi nó chưa sẵn sàng.

Những chiếc trống lớn ở đình làng, nhà văn hoá, trường học thường được những người quen việc như vậy chăm sóc. Với trống nhỏ ở nhà, bạn chính là người giữ trống, và vài phút mỗi tuần là đủ: một lượt khăn khô, một lần ấn tay thử, một ánh mắt soi mép da xem có đường nứt nào mới.

Hiểu lầm hay gặp về trống da

"Trống da chùng thì đem phơi nắng là xong." Nắng gắt làm da khô từ ngoài vào, không đều, rất dễ nứt. Để trống ở phòng khô thoáng, có gió nhẹ là cách an toàn.

"Lau bằng khăn ẩm cho sạch." Da hút nước ngay, để lại vệt và có thể co không đều khi khô. Khăn khô là đủ; vết bẩn bám lâu thì hỏi người làm trống.

"Da dày thì không bao giờ rách." Da dày bền hơn nhưng vẫn nứt nếu bị căng quá mức trong ngày hanh khô hoặc bị dùi đầu sắc đâm vào. Không có mặt da nào chịu được mọi cách đối xử.

"Vết nứt nhỏ thì cứ chơi tiếp." Vết nứt trên mặt da căng thường lan nhanh khi bị gõ. Ngừng chơi mạnh và mang trống tới thợ khi vết nứt còn nhỏ là cách tiết kiệm nhất.

"Trống da không dùng thì cứ cất trong kho cho kỹ." Kho thường là chỗ bí, ẩm, tối và nhiều chuột — đúng những thứ mặt da sợ nhất. Trống được treo hoặc đặt ở phòng có người qua lại, thỉnh thoảng được lau và gõ nhẹ, lại thường bền hơn chiếc trống bị bỏ quên trong góc.

Câu hỏi thường gặp

Mặt trống da bị chùng vào mùa mưa có sao không?

Đây là chuyện bình thường vì da hút ẩm và nở ra. Để trống ở phòng khô thoáng vài giờ đến một ngày, tiếng sẽ hồi lại phần lớn; không nên phơi nắng gắt hay hơ lửa để làm căng nhanh vì dễ nứt da.

Có nên bôi dầu dưỡng lên mặt trống da không?

Không nên bôi tuỳ tiện dầu ăn hay kem dưỡng. Một số loại trống tay có cách dưỡng da riêng, nhưng cách làm và chất dùng khác nhau theo loại da; nên hỏi người làm hoặc bán trống đó trước khi bôi bất cứ thứ gì.

Mặt trống da bị mốc phải làm sao?

Lau nhẹ bằng khăn khô, để trống ở nơi thoáng gió, tránh nắng gắt chiếu thẳng. Nếu mốc loang rộng, ăn sâu vào da hoặc có mùi nặng, nên mang tới thợ làm trống xem vì lau mạnh có thể làm hỏng bề mặt da.

Trống da có cần nới dây khi cất lâu không?

Với trống căng bằng dây như djembe, nhiều người nới bớt chút ít khi cất lâu hoặc vào mùa khô hanh để giảm sức căng lên mặt da. Trống đóng chốt như trống cái thì không nới được, chỉ cần cất ở nơi ổn định.

Làm sao biết mặt trống da cần thay?

Khi mặt da có vết rách xuyên, nứt dài, lõm biến dạng không hồi lại, hoặc tiếng rè không mất dù thời tiết đã khô. Thay mặt da trống truyền thống là việc của thợ làng nghề hoặc người quen việc, không nên tự làm.

Trẻ em gõ trống da ở nhà cần lưu ý gì?

Cho trẻ gõ bằng tay hoặc dùi đầu mềm, tháo nhẫn, vòng tay có cạnh sắc, không để trẻ ngồi hay đứng lên trống. Trống da lớn khá to tiếng, nên giữ khoảng cách với tai trẻ và cho trẻ nghỉ khi thấy ồn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138