ManhLiet.comMạnh Liệt
Tự làm và chăm sóc nhạc cụ gõ

Trống kêu rè, ù, lạch cạch: tìm đúng chỗ phát tiếng lạ và tự xử lý ở nhà

Bảng tra tiếng lạ của trống: rè dây snare, ốc lỏng, bàn đạp kêu ken két, chũm chọe lạch xạch, tiếng ngân khó chịu; cách tìm chỗ phát tiếng và việc nên tự làm.

An open toolbox beside a drum kit in a dim practice room, a person kneeling to inspect a bass drum pedal with a flashlight, side angle, warm amber tones

Phần lớn tiếng lạ của trống không phải do trống hỏng, mà do một thứ nhỏ bị lỏng, bị khô hoặc bị chạm vào chỗ không nên chạm: một con ốc nhả ren, một miếng nỉ chũm chọe bị mất, một giọt dầu đã khô ở bàn đạp. Cách tìm giống như tìm con dế kêu trong nhà: tắt mọi thứ khác, gõ từng chỗ một, lắng nghe tiếng phát ra từ đâu.

Bài này là một bảng tra "triệu chứng → nguyên nhân thường gặp → việc tự làm được", kèm cách khoanh vùng tiếng lạ, những thứ nên để thợ sửa và một lời nhắc về đôi tai, vì đi tìm tiếng lạ là phải gõ đi gõ lại rất nhiều lần.

Khoanh vùng trước, sửa sau

Lỗi phổ biến nhất là nghe thấy rè rồi vặn bừa ốc trên trống snare. Đúng hơn là khoanh vùng: tiếng lạ phát ra từ trống nào, khi nào, và có thể là thứ gì đang rung theo.

Đầu tiên, gõ riêng từng trống với cùng một lực, các trống khác để yên. Rồi đạp bàn đạp trống bass không gõ gì khác. Rồi gõ chũm chọe. Ghi lại xem tiếng lạ chỉ xuất hiện khi gõ thứ nào. Tiếp theo, đặt tay lên từng bộ phận khả nghi trong lúc người khác gõ: tiếng lạ tắt khi tay bạn chạm vào đâu, gần như chắc thủ phạm ở đó.

Nếu tập một mình, dùng điện thoại quay video sát từng phần trong lúc gõ rồi nghe lại; micro điện thoại đặt gần thường bắt được tiếng lạ rõ hơn tai bạn khi đang ngồi sau bộ trống.

Một điều ít người biết: tiếng rè nghe thấy khi gõ trống tom thường không đến từ tom, mà từ dây snare ở trống bên cạnh rung theo. Đó là hiện tượng cộng hưởng: tom phát ra một cao độ trùng với tần số mà mặt dưới trống snare dễ rung theo. Một chút rè kiểu này là bình thường ở mọi bộ trống thật.

Bảng tra tiếng lạ thường gặp

Đọc theo cột đầu tiên, tìm tiếng giống nhất với tiếng bạn nghe.

Tiếng nghe raThường doViệc tự làm được
Rè "xèè" khi gõ tom hay trống bassDây snare rung theoChỉnh tom cao lên hoặc thấp xuống một chút; nới nhẹ dây snare. Không cần triệt hẳn
Lạch cạch khi gõ một trốngỐc căng lỏng, ốc tai trống lỏng, vật lạ rơi trong tangSiết nhẹ các ốc; lắc trống nghe có vật rơi bên trong
Ken két, cót két khi đạpTrục, lò xo bàn đạp khôLau sạch, nhỏ một giọt dầu máy vào trục và móc lò xo
Lạch xạch khi gõ chũm chọeThiếu ống lót hoặc miếng nỉ, ốc cánh quá lỏngLắp lại ống lót và nỉ, ốc cánh vừa tay
"Boong" ngân dài, the théMặt căng lệch, thiếu giảm âmChỉnh đều lại; đặt một miếng vải mỏng hoặc miếng giảm âm nhỏ ở mép
"Bộp" đục, tắt ngayMặt quá chùng, mặt cũ lõm, quá nhiều đồ giảm âmBỏ bớt đồ giảm âm; căng lại; mặt lõm sâu thì thay
Va "cạch" khi gõ mạnhHai chân giá hay hai trống chạm nhauKéo các giá cách nhau một chút
Rè trên trống da tự nhiênMặt da nứt nhỏ, da chùng do ẩmKiểm tra vết nứt; để trống ở nơi khô thoáng vài hôm

Mỗi lần chỉ sửa một thứ rồi gõ lại. Sửa ba thứ cùng lúc mà tiếng lạ hết thì bạn không biết lần sau phải xem chỗ nào trước.

Bàn đạp và giá đỡ: chỗ hay kêu nhất mà ít ai nghĩ tới

Bàn đạp trống bass. Bộ phận cử động nhiều nhất của bộ trống, nên kêu nhiều nhất. Tiếng cót két thường đến từ trục quay và chỗ móc lò xo. Lau bụi bằng khăn khô, nhỏ đúng một giọt dầu máy, đạp vài chục lần cho dầu thấm, lau phần dư. Dầu nhiều sẽ bám bụi và lại kêu.

Ghế ngồi. Không ít người đi tìm tiếng rè trên trống cả buổi rồi phát hiện ra chiếc ghế kêu mỗi khi họ đổi tư thế. Ngồi yên, nhún nhẹ trên ghế, nghe thử trước khi nghi ngờ trống.

Giá chũm chọe và giá hi-hat. Ốc khoá ở các khớp giá lỏng ra theo thời gian, nhất là sau khi chuyển chỗ. Siết vừa tay; đừng siết quá chặt vì ren nhựa ở nhiều giá rất dễ trờn.

Ốc giữ tom. Các tom gắn trên trống bass hoặc trên giá có khớp xoay; khớp lỏng là tom rung lắc, va vào trống bên cạnh. Kiểm tra mỗi khi lắp lại bộ trống.

Dây snare và cần gạt. Dải dây lò xo dưới đáy trống snare được giữ bằng hai đầu dây và một cần gạt bật – tắt. Dây lệch về một phía, vài sợi bị cong hay đứt, hoặc đầu dây bị lỏng đều sinh tiếng rè lẫn lộn, ngân dài sau mỗi cú gõ. Gạt tắt dây rồi gõ thử: tiếng rè lạ biến mất thì thủ phạm nằm ở dải dây này. Căn lại cho dây nằm giữa mặt, thay dải mới nếu nhiều sợi đã cong.

Chũm chọe: kêu lạch xạch thì sửa ngay, đừng chờ nứt

Chũm chọe (cymbal) treo trên giá được kẹp giữa hai miếng nỉ, có một ống lót bằng nhựa bọc trục kim loại. Hai thứ nhỏ bé đó làm một việc lớn: ngăn kim loại chạm kim loại. Thiếu ống lót, lỗ giữa chũm chọe cọ trực tiếp vào trục ren, vừa kêu lạch xạch vừa mài mòn dần, lâu ngày có thể nứt từ lỗ giữa ra.

Ốc cánh phía trên cũng là chỗ hay làm sai. Siết quá chặt, chũm chọe không lắc được tự do, mỗi cú gõ dồn hết lực vào lỗ giữa — đây là một nguyên nhân hay gặp khiến chũm chọe bị nứt. Siết quá lỏng, chũm chọe xoay và lạch xạch. Mức vừa là chũm chọe có thể nghiêng, lắc nhẹ khi gõ nhưng không văng khỏi giá.

Làm thử ngay: tháo ốc cánh, nhìn xem còn đủ ống lót và hai miếng nỉ không. Thiếu thì thay trước khi chơi tiếp. Đặt lại, siết ốc cánh vừa đủ chạm, gõ thử một cú ở mép, nhìn chũm chọe đung đưa: đung đưa tự nhiên là đúng.

Khi nào tiếng ngân "khó chịu" là bình thường

Người mới thường muốn mọi trống phải "chết" tiếng ngay sau cú gõ, nên dán đầy băng keo, nhét gối vào trống bass, đặt khăn lên mặt snare. Kết quả là bộ trống nghe như gõ hộp giấy. Một chút ngân và vài âm bồi (tiếng the thé lẫn phía trên tiếng chính) là đặc điểm tự nhiên của trống, nhất là khi nghe gần.

Khi bạn ngồi sau bộ trống, tai ở rất gần mặt trống nên nghe rõ những tiếng ngân mà người đứng xa vài mét gần như không nhận ra. Thử nhờ một người gõ trong khi bạn đứng ở cuối phòng: tiếng the thé thường đã nhỏ đi nhiều.

Nếu vẫn muốn bớt, hãy làm ít một: một mẩu vải gấp nhỏ đặt sát mép mặt trống, một miếng giảm âm dán mềm bán ở cửa hàng nhạc cụ, hoặc với trống bass là một chiếc gối nhỏ chạm nhẹ vào mặt — không nhồi kín. Thêm từng chút một, mỗi lần gõ lại nghe.

Ở một phòng tập cũ, cô gái mới mua lại bộ trống cũ ngồi lặng nghe tiếng trống snare ngân "xèèè" mãi sau mỗi cú gõ. Cô đã định dán thêm ba lớp băng keo; người bạn đứng ở cửa phòng chỉ cười: "Từ đây nghe hay mà." Hôm ấy cô chỉ đặt một mẩu khăn gấp tư lên mép trống, và giữ nguyên bộ trống như thế suốt mấy tháng.

Mười phút kiểm tra mỗi tháng để ít khi phải đi tìm tiếng lạ

Phần lớn tiếng lạ có thể phòng trước bằng một lượt kiểm tra nhẹ, làm vào một buổi chiều rảnh, không cần gõ to.

  1. Lau bụi toàn bộ bộ trống bằng khăn khô mềm, kể cả mặt dưới chân giá và bàn đạp; bụi bám ở khớp là nguồn tiếng cót két.
  2. Đi một vòng quanh từng trống, dùng khoá chỉnh trống chạm thử từng ốc căng: ốc nào quay quá dễ là đã lỏng, siết lại về mức như các ốc bên cạnh.
  3. Lắc nhẹ từng giá đỡ, từng khớp xoay; khớp nào rung lắc thì siết vừa tay.
  4. Tháo ốc cánh của từng chũm chọe, kiểm tra ống lót và hai miếng nỉ, rồi lắp lại.
  5. Đạp bàn đạp trống bass chậm hai mươi lần, nghe tiếng cót két; có thì lau và nhỏ dầu như đã nói.
  6. Gõ nhẹ một vòng quanh mặt mỗi trống để biết cao độ còn đều không; lệch nhiều thì dành một buổi khác chỉnh lại.
  7. Ghi vào một cuốn sổ nhỏ ngày kiểm tra và những gì đã siết, đã thay. Lần sau có tiếng lạ, nhìn sổ là biết chỗ nào lâu chưa đụng tới.

Lượt kiểm tra này đặc biệt cần sau mùa nồm, sau khi chuyển nhà hoặc chở trống đi diễn: rung lắc và độ ẩm là hai thứ làm ốc nhả ren và gỗ co giãn nhiều nhất.

Giữ tai khi đi tìm tiếng lạ, và lúc nên gọi thợ

Tìm tiếng lạ nghĩa là gõ cùng một chỗ hàng chục lần, đầu cúi sát trống. Đôi tai chịu nhiều hơn khi chơi bình thường.

  • Đeo nút tai bảo vệ khi gõ thử trống snare, chũm chọe trong phòng nhỏ; vẫn nghe được tiếng lạ, chỉ bớt chói.
  • Gõ thử với lực vừa, không cần đập mạnh mới nghe ra tiếng rè.
  • Nghỉ vài phút sau mỗi lượt kiểm tra; thấy ù tai thì dừng hẳn, ù kéo dài nên đi khám tai mũi họng.
  • Gọi người sửa nhạc cụ khi: mép tang bị mẻ hoặc tách lớp gỗ, tai trống nứt, ốc trờn ren, chũm chọe có vết nứt nhìn thấy được, bàn đạp gãy lò xo hoặc cong trục.
  • Đừng hàn, dán keo lên chũm chọe nứt rồi chơi tiếp: chỗ nứt có thể lan và mảnh kim loại sắc có thể làm đứt tay.
  • Trống da tự nhiên bị rách thì để thợ làng nghề hoặc người quen việc thay da; tự khâu, dán thường làm tiếng hỏng thêm.

Một bộ trống được lau bụi, siết ốc nhẹ và nhỏ dầu bàn đạp vài tháng một lần sẽ hiếm khi có tiếng lạ. Bảo dưỡng định kỳ nhẹ nhàng rẻ hơn rất nhiều so với sửa chữa.

Câu hỏi thường gặp

Trống snare cứ rè mỗi khi gõ tom có phải bị hỏng không?

Thường là không. Dây snare rung theo khi trống tom phát ra cao độ gần với tần số nó dễ rung. Chỉnh tom lệch cao hoặc thấp đi một chút, hoặc nới nhẹ dây snare, sẽ giảm đáng kể; một chút rè vẫn là chuyện bình thường của bộ trống thật.

Nên dùng loại dầu nào cho bàn đạp trống?

Dầu máy loại nhẹ dùng cho máy khâu hay bản lề là đủ, mỗi chỗ một giọt rất nhỏ. Lau phần dầu thừa vì dầu nhiều sẽ bám bụi và lại kêu; tránh bôi mỡ đặc lên lò xo hay xích.

Vì sao chũm chọe hay bị nứt ở lỗ giữa?

Một nguyên nhân hay gặp là thiếu ống lót nhựa khiến kim loại cọ vào trục, hoặc ốc cánh siết quá chặt khiến chũm chọe không lắc được, mọi lực dồn về lỗ giữa. Kiểm tra ống lót và nỉ, siết ốc vừa đủ để chũm chọe đung đưa tự do.

Có nên nhồi chăn gối kín trống bass cho bớt ồn?

Nhồi kín làm trống bass mất tiếng trầm, nghe đục như gõ thùng giấy, mà tiếng ồn qua sàn nhà vẫn còn. Một chiếc gối nhỏ chạm nhẹ vào mặt trống thường là đủ để bớt ngân; muốn bớt ồn cho hàng xóm cần cách khác như bục kê và thảm dày.

Làm sao biết tiếng lạch cạch đến từ bên trong tang trống?

Tháo trống ra khỏi giá, cầm nghiêng và lắc nhẹ: nếu nghe tiếng vật nhỏ lăn bên trong, có thể là ốc, đai ốc hay mảnh nhựa rơi vào. Tháo mặt vang để lấy ra, đồng thời kiểm tra các ốc tai trống phía trong tang.

Khi nào nên mang trống đi sửa thay vì tự làm?

Khi mép tang bị mẻ hoặc tách lớp, tai trống nứt, ốc trờn ren, chũm chọe có vết nứt thấy được, bàn đạp gãy lò xo hay cong trục. Những lỗi này cần dụng cụ và kinh nghiệm; tự sửa dễ làm hỏng thêm và không an toàn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138