Crash là lá để chấm câu, ride là lá để giữ nhịp. Crash mỏng hơn, bạn đánh lướt vào mép, nó bùng lên "xoảng!" rồi tan dần, dùng ở đầu đoạn mới hay chỗ nhấn. Ride thường to hơn, dày hơn, bạn gõ đầu dùi lên mặt lá, nó cho tiếng "keng" rõ từng tiếng, dùng để gõ đều như hi-hat. Một bên là con sóng vỗ vào bờ rồi rút, một bên là tiếng chuông xe đạp leng keng trên phố.
Hai lá trông khá giống nhau, đều tròn, đều vàng, đều treo trên chân đế, nên người mới hay đánh lẫn: đập ride như crash cho tiếng ồn ào rền rĩ, hay gõ đều trên crash cho tiếng xèo dày đặc như ong vỡ tổ. Bài này đặt chúng cạnh nhau để so sánh và chỉ cách đánh từng lá cho đúng việc.
So sánh nhanh crash và ride
Bảng dưới là những khác biệt thường gặp. Có những lá được làm để lai giữa hai vai, nhưng với người mới, cứ nhớ hai vai riêng là đủ.
| Tiêu chí | Crash | Ride |
|---|---|---|
| Việc chính | Chấm câu, nhấn, mở đầu đoạn | Gõ đều giữ nhịp, thay hi-hat |
| Độ dày | Mỏng hơn, rung nhanh | Dày hơn, nặng hơn |
| Cỡ | Vừa | Thường to hơn crash |
| Chỗ đánh | Mép lá, bằng thân dùi, đánh lướt | Mặt lá, bằng đầu dùi, gõ nhẹ |
| Tiếng | "Xoảng" bùng lên rồi tan | "Keng" rõ, tách từng tiếng, có ngân nhẹ |
| Đặt ở đâu | Phía trên, bên trái hoặc giữa | Phía trên, bên phải, gần tom sàn |
Ngoài hai lá này còn có splash (lá nhỏ, tiếng "chíu" ngắn), china (vành lật ngược, tiếng "xoẹt" gắt) và các lá lai crash–ride. Người mới chưa cần các lá đó; nắm chắc hai vai cơ bản rồi hẵng tò mò.
Vì sao crash ngân ngắn mà ride gõ được đều? Lá mỏng rung lên rất nhanh và toả hết năng lượng thành một đám tiếng dày, rồi tắt. Lá dày khó rung hơn, nên mỗi cú gõ nhẹ chỉ làm nó "rung chuông" một chút ở chỗ chạm, để lại tiếng keng rõ ràng thay vì một làn sóng. Nhờ thế ride gõ liên tục mà các tiếng không nhoè vào nhau.
Lá cymbal thường làm từ hợp kim đồng, được đúc hoặc cán mỏng, rồi gò và tiện các rãnh vòng tròn trên mặt. Độ dày, độ cong và cách gò quyết định lá nghe sáng hay tối, ngân ngắn hay dài.
Đánh crash cho đúng: lướt, không bổ
Crash đẹp nhất khi được "quét" chứ không phải "bổ". Từng bước:
- Đặt crash nghiêng nhẹ về phía bạn, cao hơn tom, trong tầm với mà không phải đứng lên.
- Dùng phần thân dùi, chỗ ngay dưới đầu dùi, chạm vào mép lá.
- Đánh theo hướng chéo, lướt qua mép như vung dao cắt ngang quả dưa, chứ không đâm thẳng xuống vuông góc với mép.
- Gõ xong, để dùi đi tiếp theo đà, đừng giữ dùi đè lên lá. Lá cần rung tự do để tiếng bùng ra.
- Hầu như luôn đạp trống bass cùng lúc với crash. Tiếng "thùm" bên dưới làm cú "xoảng" có chân, có trọng lượng.
Đâm dùi thẳng vào mép lá theo hướng vuông góc là cách nhanh nhất để làm nứt lá, vì lực dồn vào một điểm nhỏ ở mép mỏng. Đánh lướt vừa cho tiếng đẹp hơn vừa giữ lá bền hơn.
Muốn tiếng crash tắt ngay, dùng bàn tay không cầm dùi bóp nhẹ vào mép lá. Đây gọi là bóp tắt, hay dùng ở đoạn kết hoặc chỗ dừng đột ngột: "xoảng — im".
Gõ ride cho đúng: đầu dùi, mặt lá, chuông
Mặt lá cho tiếng keng chuẩn. Gõ đầu dùi lên vùng giữa chuông và mép, thường nhắm khoảng giữa bán kính lá. Lực nhẹ, dùi nảy lên ngay. Mỗi tiếng "keng" phải tách bạch; nếu nghe thành một khối rền "ừừừ" liên tục, bạn đang gõ quá mạnh hoặc quá gần mép.
Chuông cho tiếng sáng như chuông nhỏ. Chuông là phần gồ tròn ở giữa lá. Gõ vào chuông bằng phần thân dùi gần đầu, lá kêu "boong" cao, sáng, xuyên qua mọi tiếng khác. Nhiều bài dùng chuông ride ở điệp khúc để tăng độ sáng.
Mép lá cho tiếng như crash. Ride đánh vào mép cũng bùng lên, nhưng dày và rền hơn crash. Thỉnh thoảng dùng để nhấn thì được; đánh liên tục thì tiếng gầm lan khắp phòng, át hết.
Ride thay hi-hat để mở không gian. Điệu rock cơ bản giữ nguyên, chỉ chuyển tay phải từ hi-hat sang ride, điệp khúc lập tức nghe rộng ra. Lúc đó chân trái có thể đạp hi-hat ở hai và bốn để giữ khung.
Ride là trái tim của nhạc jazz. Trong nhạc jazz, ride gánh việc giữ nhịp chính với tiếng "keng, keng-ke-keng" lắc lư. Gõ ride đều và đẹp là kỹ năng nền của người chơi jazz.
Đặt crash và ride ở đâu cho dễ đánh
Chỗ đặt cymbal quyết định bạn đánh có đúng hướng hay không. Với người thuận tay phải, crash thường đặt phía trên bên trái, giữa hi-hat và tom treo, cao hơn tom một chút. Như vậy tay phải đi từ hi-hat lên crash chỉ một đường ngắn, tay trái cũng với tới được. Có người đặt thêm một lá crash thứ hai bên phải, gần ride, để chấm câu bằng tay nào cũng được.
Ride thường đặt phía trên bên phải, ngay trên tom sàn hoặc giữa tom treo và tom sàn. Ride được gõ đều suốt một đoạn dài, nên nó phải nằm ở chỗ tay phải với tới mà vai không phải nâng, khuỷu tay không phải duỗi thẳng. Nhiều người đặt ride thấp hơn và gần người hơn crash, gần như nằm ngang, để đầu dùi gõ lên mặt lá tự nhiên.
Kiểm tra nhanh: ngồi vào bộ trống, nhắm mắt, đưa tay phải lên vị trí gõ ride, rồi mở mắt. Nếu đầu dùi đang ở đúng giữa bán kính lá, chỗ đặt ổn. Làm tương tự với crash, kiểm xem thân dùi có chạm mép lá theo hướng chéo không.
Lá đặt quá cao hoặc quá xa khiến bạn phải nhổm người, vừa mỏi vai vừa dễ đánh bổ thẳng vào mép, làm lá dễ nứt. Đặt thấp và gần hơn một chút là cách đơn giản nhất để vừa giữ người, vừa giữ lá.
Làm thử: nghe hai vai trong cùng một bài
Chọn một bài pop rock quen, nghe ở âm lượng vừa phải qua tai nghe. Lần nghe thứ nhất chỉ để ý tiếng crash: mỗi lần nghe "xoảng", đập tay xuống đùi. Bạn sẽ thấy tiếng crash hầu như luôn rơi vào phách MỘT của một đoạn mới, hoặc vào chỗ nhấn mạnh cùng cả ban nhạc. Rất ít khi crash xuất hiện lơ lửng giữa câu.
Lần nghe thứ hai, tìm xem ở đoạn nào tiếng gõ đều chuyển từ hi-hat "chíp chíp" sang ride "keng keng". Thường đó là điệp khúc hoặc đoạn chuyển. Đánh dấu bằng cách gật đầu khi nghe tiếng chuyển.
Rồi làm thử trên bàn: tay phải gõ mép bàn tám tiếng đều, đọc "chíp chíp" khi gõ gần, đổi sang "keng keng" khi nhích tay ra xa — tưởng tượng mình chuyển từ hi-hat sang ride. Ở đầu mỗi lần chuyển, vỗ mạnh xuống bàn bằng cả hai tay và dậm chân, miệng nói "xoảng". Bài luyện nhỏ này giúp bạn quen việc đặt crash đúng chỗ chuyển đoạn.
Nghe kỹ hơn nữa, bạn sẽ nhận ra trong nhiều bản ballad, crash được đánh nhẹ, để tiếng xoảng lan ra mềm như sương thay vì toé ra chói gắt. Cùng một lá, lực khác là tính cách khác.
Buổi thử âm trong khán phòng trống
Khán phòng chiều còn trống ghế. Người kỹ thuật âm thanh ra hiệu, tay trống gõ ride đều "keng keng keng", rồi đánh một tiếng crash. Tiếng xoảng lan ra, dội vào tường cuối phòng, lăn trở về. Người kỹ thuật giơ tay ra hiệu: nhẹ thôi. Tay trống mỉm cười, đánh lại bằng một nửa lực, tiếng crash vẫn bùng lên đủ đầy, chỉ là không còn chói.
Cymbal là nhạc cụ dễ "thắng" mọi thứ trong phòng. Một lá crash đánh hết lực trong phòng nhỏ có thể át cả giọng hát, cả guitar. Người chơi lâu năm hiểu rằng tiếng cymbal đẹp đến từ cách đánh đúng hướng, đúng chỗ, hơn là từ lực.
Đó cũng là bài học về cân bằng: bộ trống hay là bộ trống mà cymbal, trống, giọng hát cùng nghe rõ. Hãy luyện cách "đánh vào trong lá" thay vì "đánh vào người nghe".
Bài luyện dễ: đánh crash mười lần, mỗi lần giảm lực một chút, nghe xem đến mức nào tiếng vẫn còn bùng lên đẹp. Mức đó thường nhỏ hơn bạn nghĩ nhiều. Ghi nhớ cảm giác ấy trong cổ tay và dùng nó làm lực chuẩn cho phòng tập nhỏ.
Giữ lá bền và giữ tai yên
Một vài thói quen nhỏ giúp lá cymbal ít bị nứt và tai bạn bớt mệt:
- Đánh crash theo hướng lướt, không bổ thẳng vào mép.
- Không vặn ốc trên chân đế quá chặt; lá cần lắc lư một chút khi bị đánh. Giữ đủ đệm nỉ trên và dưới lá, ống nhựa bọc cần để lỗ giữa lá không cọ vào kim loại.
- Đặt lá nghiêng vừa phải về phía bạn để dùi chạm mép theo góc chéo tự nhiên.
- Lau bằng khăn mềm khô sau khi tập để mồ hôi tay không đọng lại trên mặt lá.
- Đeo nút tai bảo vệ thính giác mỗi khi ngồi trước bộ trống mộc, đặc biệt khi đánh crash và ride liên tục.
- Nghỉ vài phút giữa buổi; nếu tai ù kéo dài sau tập, giảm lực và thời gian, ù mãi không hết thì đi khám tai mũi họng.
Cymbal là phần có âm cao, sắc nhất của bộ trống và cũng là phần làm tai mệt nhanh nhất. Lực vừa phải giúp cả lá lẫn tai cùng bền.
Nếu tập ở nhà, nhớ rằng tiếng cymbal lan qua tường và cửa sổ rất xa. Có những tấm lót giảm âm đặt lên mặt lá để tập; dùng loại nào cũng nên tập vào giờ hợp lý và theo quy định của toà nhà.
Câu hỏi thường gặp
Crash và ride khác nhau ở điểm nào?
Crash mỏng hơn, đánh lướt vào mép để tạo tiếng xoảng bùng lên rồi tan, dùng để chấm câu và nhấn mạnh. Ride thường to và dày hơn, gõ đầu dùi lên mặt lá để có tiếng keng rõ ràng từng tiếng, dùng để giữ nhịp đều thay cho hi-hat.
Có thể dùng một lá cymbal cho cả crash và ride không?
Có những lá được làm để lai giữa hai vai, thường gặp ở bộ trống gọn. Gõ đầu dùi lên mặt thì ra tiếng gần giống ride, đánh vào mép thì bùng lên như crash. Tiếng không chuyên bằng hai lá riêng, nhưng đủ để người mới học các điệu cơ bản.
Vì sao cymbal crash bị nứt?
Nguyên nhân hay gặp là đánh dùi thẳng vào mép lá theo hướng vuông góc, vặn ốc chân đế quá chặt khiến lá không lắc được, hoặc lỗ giữa lá cọ thẳng vào cần kim loại vì thiếu đệm nỉ và ống bọc. Đánh lướt và lắp đúng cách giúp lá bền hơn.
Chuông ride dùng để làm gì?
Chuông là phần gồ ở giữa lá ride. Gõ vào đó bằng thân dùi gần đầu cho tiếng boong cao và sáng, nghe rõ giữa cả ban nhạc. Người chơi thường dùng chuông ride ở điệp khúc hoặc những đoạn cần tăng độ sáng và năng lượng.
Bóp tắt cymbal là gì?
Bóp tắt là dùng bàn tay bóp nhẹ vào mép lá cymbal ngay sau khi đánh để tiếng tắt hẳn. Kỹ thuật này hay dùng ở đoạn kết hoặc những chỗ cả ban nhạc dừng đột ngột, tạo cảm giác xoảng rồi im lặng.
Đánh cymbal nhiều có cần bảo vệ tai không?
Rất cần. Cymbal giàu âm cao, sắc và ở rất gần tai người chơi. Đeo nút tai bảo vệ thính giác mỗi khi ngồi trước bộ trống mộc, đánh với lực vừa phải và nghỉ giữa buổi. Ù tai kéo dài sau buổi tập là lý do nên đi khám tai mũi họng.