Hi-hat là hai lá cymbal nhỏ úp mặt vào nhau trên một cây chân có bàn đạp: lá dưới nằm yên, lá trên gắn vào một cần dọc nối với bàn đạp. Đạp xuống, hai lá khép chặt, gõ ra tiếng "chíp" gọn như bấm kéo. Thả chân, hai lá hé ra, gõ ra tiếng "xèèè" như nước tạt vào chảo nóng. Không cần gõ, chỉ đạp chân cho hai lá đập vào nhau, cũng ra một tiếng "chíp" nhỏ.
Một món mà ba tiếng, lại điều khiển bằng cả tay lẫn chân — đó là lý do hi-hat được gọi là món "biết nói" nhất của bộ trống. Bài này để chính hi-hat kể về mình: được làm ra sao, kêu thế nào, và người mới nên tập gì trước.
Mình được ghép từ hai lá và một cái chân
Chào bạn, mình là hi-hat. Nhìn từ xa mình giống một lá cymbal nhỏ, nhưng thật ra là hai lá úp vào nhau, cùng cỡ, thường nhỏ hơn crash. Lá dưới thường dày và nặng hơn một chút, lá trên mỏng hơn — sự chênh lệch ấy cho tiếng "chíp" sạch, không bị rè.
Lá dưới nằm trên một cái đệm nỉ ở đỉnh cây chân. Lá trên được kẹp vào một bộ kẹp nhỏ, bộ kẹp gắn vào cần thép chạy dọc giữa thân chân, xuống tận bàn đạp. Bên trong thân chân có lò xo. Khi bạn đạp, cần kéo lá trên xuống áp vào lá dưới; khi bạn thả, lò xo đẩy lá trên lên. Cách chỉnh lò xo cứng hay mềm làm chân bạn thấy nặng hay nhẹ.
Trên bộ trống của người thuận tay phải, mình đứng bên trái, sát snare. Tay phải bắt chéo qua để gõ mình, chân trái đặt trên bàn đạp của mình. Vì đứng gần, mình là món bạn chạm vào nhiều nhất trong gần như mọi điệu.
Một chuyện vui: ngày xưa, trước khi mình có cây chân cao như bây giờ, người chơi trống dùng một cặp lá đặt sát sàn, chỉ đạp bằng chân. Muốn gõ bằng tay thì phải cúi xuống. Người ta nâng cây chân lên ngang tầm tay, và thế là mình thành món có cả tay lẫn chân chơi được.
Ba tiếng của mình và khi nào dùng
Tuỳ chân bạn đạp chặt, đạp hờ hay thả hẳn, mình đổi tiếng. Bảng tra:
| Kiểu | Chân làm gì | Tiếng nghe như | Hay dùng ở đâu |
|---|---|---|---|
| Khép | Đạp chặt | "Chíp" ngắn, khô | Giữ nhịp đều trong lời bài hát |
| Hé | Đạp hờ, hai lá chạm nhẹ | "Xì xì" dày, rè | Điệp khúc nhạc rock, cần tiếng dày |
| Mở | Thả hẳn khi gõ, rồi khép lại | "Xèèè" dài, sáng | Chữ "và" của nhạc disco, chỗ nhấn |
| Đạp chân | Đạp xuống, không gõ tay | "Chíp" nhỏ, gọn | Phách hai và bốn trong nhạc jazz, giữ nhịp khi tay bận |
Gõ đầu dùi lên mặt lá trên cho tiếng mảnh. Gõ thân dùi vào mép lá trên cho tiếng to và dày hơn. Cùng một kiểu khép, chỉ đổi chỗ chạm dùi là bạn đã có hai màu.
Kiểu hé là kiểu nhiều người thấy khó nhất, vì chân phải giữ một lực vừa phải suốt cả đoạn, không quá chặt mà cũng không buông. Tập riêng bằng cách gõ đều tay phải, chân trái nhích từ khép sang hé từ từ, lắng nghe tiếng thay đổi.
Một tiếng nữa ít ai để ý: gõ lúc mình đang mở rồi đạp khép ngay, tiếng "xèèè" bị cắt cụt thành "xèp". Đây là cách tạo điểm nhấn gọn ở cuối một câu nhạc, nghe như ai đó đóng sập nắp hộp.
Làm thử: tiếng xèo của nhạc disco
Điệu disco là nơi mình được "hát" nhiều nhất. Chữ O nghĩa là mở: đúng lúc gõ, chân trái thả cho hai lá hé ra; đến chữ số tiếp theo, chân đạp xuống khép lại. Trống bass đạp đều cả bốn phách:
| Đếm | MỘT | và | hai | và | BA | và | bốn | và |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hi-hat | X | O | X | O | X | O | X | O |
| Snare | – | – | X | – | – | – | X | – |
| Bass | X | – | X | – | X | – | X | – |
Nói thành tiếng: "thùm-chíp, xèèè, CHÁT-chíp, xèèè". Bí quyết nằm ở chân trái: nó nhấc lên ở chữ "và" và hạ xuống ở chữ số — đúng lúc chân phải đạp bass. Hai chân cùng xuống, cùng lên, như người dậm chân tại chỗ theo nhạc.
Chưa có trống, tập bằng miệng và chân: miệng nói "chíp – xèèè" đều đều, chân phải dậm ở mỗi chữ số, gót trái nhấc lên ở mỗi chữ "và". Khi chân đã nhịp nhàng, mới thêm tay.
Luyện mở – khép từng bước cho người mới
Tiếng mở chỉ đẹp khi nó đóng lại đúng lúc. Mở mà không khép, tiếng "xèèè" kéo lê sang phách sau, nghe như ai quên khoá vòi nước. Lộ trình sau đi từ dễ đến khó:
- Không cần tay. Ngồi, đặt chân trái lên bàn đạp, đếm "MỘT và hai và BA và bốn và". Ở mỗi chữ số, đạp xuống; ở mỗi chữ "và", nhấc mũi chân lên một chút. Nghe hai lá đập vào nhau "chíp" ở chữ số.
- Thêm tay phải gõ mình ở mỗi chữ "và", đúng lúc chân nhấc lên. Tiếng "xèèè" sẽ bị cắt ngay ở chữ số kế tiếp vì chân đạp xuống. Đó chính là tiếng mở – khép gọn.
- Giờ tay phải gõ cả tám tiếng: chữ số gõ lúc khép, chữ "và" gõ lúc mở. Đi thật chậm, khoảng sáu mươi nhịp một phút.
- Thêm trống bass ở cả bốn chữ số. Nghe thì tưởng hai chân làm hai việc ngược nhau, nhưng thật ra chúng cùng chiều: ở chữ số, chân phải đạp bass và chân trái đạp khép hi-hat; ở chữ "và", cả hai cùng nhấc lên. Rất nhiều người thấy dễ hơn họ tưởng.
- Cuối cùng thêm snare ở hai và bốn. Bạn đã có đủ điệu disco ở bảng phía trên.
Nếu tiếng mở nghe quá dài hay quá ngắn, chỉnh độ nhấc của chân: nhấc cao thì hai lá xa nhau, tiếng sáng và to; nhấc vừa thì tiếng gọn hơn. Ban đầu chỉ cần nhấc một chút là đủ.
Chân trái: người giữ nhịp thầm lặng
Trong một quán nhạc jazz nhỏ, người chơi trống gõ ride bằng tay phải, tay trái thỉnh thoảng chen tiếng snare lửng lơ. Còn chân trái thì cứ đều đặn đạp mình ở hai và bốn, "chíp... chíp...", nhỏ đến mức người ngồi bàn đầu mới nghe được. Nhưng nếu chân ấy dừng lại, cả ban nhạc sẽ thấy như mất đi cái kim đồng hồ trong phòng.
Đó là việc thầm lặng nhất mà mình làm. Trong nhạc jazz và nhiều điệu chậm, tay phải đã chuyển sang ride, nhưng chân trái vẫn đạp mình ở phách hai và bốn để giữ khung. Với người mới, tập đạp mình bằng chân trái là cách rất tốt để chân trái "tỉnh dậy", vì ở các điệu rock cơ bản chân trái chỉ đứng im.
Bài luyện: chơi điệu rock cơ bản như bình thường, nhưng thay vì gõ hi-hat bằng tay phải, chuyển tay phải sang ride. Chân trái đạp mình ở hai và bốn, cùng lúc với tiếng snare. Ban đầu chân trái sẽ đạp lệch hoặc quên mất. Đi chậm, đếm to "hai" và "bốn" mỗi lần chân xuống.
Khi đã quen, thử đạp chân trái cả bốn phách, rồi đạp ở các chữ "và". Chân trái càng tự do, bạn càng có nhiều lựa chọn khi chơi.
Có một mẹo để kiểm tra chân trái mà không cần ai nghe giúp: ghi âm, rồi nghe lại ở âm lượng thật nhỏ. Tiếng đạp chân rất nhỏ, nếu nghe được đều đặn hai và bốn trong bản ghi lúc vặn nhỏ, chân bạn đã làm đúng việc của nó.
Hiểu lầm về mình
Vì mình nhỏ và ở sát bên, người mới hay coi nhẹ. Vài hiểu lầm hay gặp:
| Hiểu lầm | Điều đúng |
|---|---|
| Hi-hat chỉ để gõ đều cho có tiếng | Mỗi tiếng hi-hat mạnh nhẹ khác nhau tạo ra cảm giác nhịp; gõ đều đều mà phẳng lì làm điệu cứng |
| Chân trái không quan trọng | Chân trái quyết định mình khép, hé hay mở, và giữ nhịp khi tay bận |
| Gõ mạnh cho rõ nhịp | Hi-hat rất gần tai và dễ át hết các món khác; gõ vừa đủ là đủ rõ |
| Mở hi-hat là chân buông tuỳ ý | Mở và khép phải đúng chữ đếm, khép lại đúng lúc thì tiếng xèo mới gọn |
| Hai lá giống hệt nhau | Lá dưới thường nặng hơn lá trên để tiếng khép sạch |
Một mẹo nghe: khi bạn ghi âm buổi tập và thấy điệu của mình "cứng như máy", thử nhấn nhẹ ở bốn chữ số và lướt nhẹ ở bốn chữ "và". Chỉ một thay đổi nhỏ ở mình là cả điệu có hơi thở.
Một hiểu lầm nữa đáng nói: nhiều người nghĩ phải dùng tay thuận để gõ mình suốt đời. Thật ra có người chơi mở tay, tay trái gõ mình, tay phải gõ snare, để hai tay không phải bắt chéo. Cách nào cũng đúng nếu bạn thấy thoải mái và tiếng ra đều.
Mình rất gần tai trái của bạn
Đây là điều mình muốn bạn nhớ nhất. Mình đứng ngay bên trái, cao gần ngang ngực, nghĩa là cách tai trái bạn chỉ khoảng một cánh tay. Tiếng mở "xèèè" của mình giàu âm cao, loại âm mà tai người rất nhạy và cũng dễ mệt. Người trong nghề hay nhắc nhau rằng với người chơi lâu năm mà không bảo vệ tai, bên tai gần hi-hat thường là bên chịu thiệt nhiều hơn.
Vì thế, nút tai bảo vệ thính giác không phải là thứ để dành cho buổi diễn lớn. Đeo ngay cả khi tập một mình. Gõ mình bằng lực vừa phải, đừng đặt mình quá cao sát tai. Nghỉ vài phút sau mỗi nửa giờ. Nếu sau buổi tập có tiếng ù hoặc tiếng rít trong tai kéo dài, hãy cho tai nghỉ hẳn; ù mãi không hết thì đi khám chuyên khoa tai mũi họng.
Một điều nữa: cổ chân trái của bạn làm việc liên tục khi đạp mình, nhất là ở điệu disco. Khởi động cổ chân, xoay vài vòng trước khi tập. Mỏi thì nghỉ; đau kéo dài thì đi khám, đừng cố.
Câu hỏi thường gặp
Hi-hat gồm những bộ phận nào?
Hi-hat gồm hai lá cymbal úp vào nhau, một cây chân có bàn đạp, một cần thép chạy dọc thân chân, bộ kẹp giữ lá trên và một lò xo bên trong. Đạp bàn đạp thì cần kéo lá trên xuống áp vào lá dưới, thả ra thì lò xo đẩy lá trên lên.
Hi-hat mở và hi-hat khép khác nhau thế nào?
Hi-hat khép là khi chân đạp chặt, hai lá áp vào nhau, gõ ra tiếng chíp ngắn và khô. Hi-hat mở là khi chân thả cho hai lá hé ra lúc gõ, tạo tiếng xèo dài và sáng. Người chơi thường khép lại ngay ở phách sau để tiếng mở gọn gàng.
Điệu disco đánh hi-hat thế nào?
Trong điệu disco cơ bản, hi-hat khép ở các chữ số và mở ở các chữ và, trống bass đạp đều cả bốn phách, snare ở phách hai và bốn. Chân trái nhấc lên ở chữ và rồi hạ xuống ở chữ số, tạo tiếng chíp xèo chíp xèo đặc trưng.
Chân trái làm gì khi đánh trống?
Chân trái điều khiển bàn đạp hi-hat. Ở điệu cơ bản nó giữ hi-hat khép, ở điệu disco nó mở và khép theo nhịp, ở nhạc jazz nó đạp hi-hat ở phách hai và bốn. Tập cho chân trái chủ động giúp bạn có thêm nhiều lựa chọn khi chơi.
Vì sao gõ hi-hat nghe rè rè khó chịu?
Thường là do chân đạp chưa đủ chặt, hai lá còn hở một chút nên rung chạm vào nhau. Nhấn bàn đạp chặt hơn khi muốn tiếng khép sạch. Nếu đã nhấn chặt mà vẫn rè, có thể khoảng cách hai lá hoặc bộ kẹp lá trên cần chỉnh lại.
Đánh hi-hat nhiều có hại tai không?
Hi-hat đứng rất gần tai trái và giàu âm cao, nên tập lâu không bảo vệ dễ làm tai mệt. Hãy đeo nút tai bảo vệ thính giác ngay cả khi tập một mình, gõ vừa lực và nghỉ giữa buổi. Ù tai kéo dài sau tập thì nên đi khám tai mũi họng.