Tim không đập theo từng phách của bài hát. Nhịp tim và tốc độ nhạc chỉ trùng nhau ở đơn vị đo — cả hai cùng đếm bằng số lần mỗi phút, viết tắt BPM — còn chuyện tim “nhảy theo” nhạc như hai chiếc đồng hồ chạy khớp thì gần như không xảy ra. Điều nhạc làm được là đẩy cả cơ thể lên hoặc xuống một chút: nhạc nhanh, to, dồn dập dễ làm ta hưng phấn; nhạc chậm, nhẹ dễ làm ta dịu lại. Tim đi theo trạng thái đó, chứ không bám từng tiếng trống.
Hiểu đúng điều này giúp bạn dùng nhạc khéo hơn: chọn bài để thư giãn, để khởi động, để tập thể dục — mà không trông chờ nhạc làm thay việc của bác sĩ. Bài dưới đây đặt hai thứ cạnh nhau, chỉ cách tự đếm cả hai, và gỡ những hiểu lầm nghe rất xuôi tai.
BPM: một con số, hai nghĩa
BPM là viết tắt tiếng Anh của “beats per minute”, nghĩa là số nhịp mỗi phút. Trong âm nhạc, BPM chỉ tempo — tốc độ của phách. Bài 60 BPM có một phách mỗi giây, đúng bằng tiếng tích tắc của đồng hồ treo tường. Bài 120 BPM có hai phách mỗi giây, nhanh cỡ bước chân đi vội ra bến xe. Máy đếm nhịp mà người học nhạc hay dùng cũng chỉnh theo con số này.
Trong y học, cùng chữ viết tắt ấy lại chỉ số lần tim co bóp mỗi phút. Người lớn khoẻ mạnh lúc ngồi nghỉ thường có nhịp tim trong khoảng sáu mươi đến một trăm lần mỗi phút, người tập luyện đều có thể thấp hơn. Nhịp tim tăng khi vận động, khi hồi hộp, khi sốt, và giảm khi ngủ.
Vì cùng đơn vị nên rất dễ đặt hai thứ cạnh nhau rồi kết luận vội: bài 70 BPM “hợp với nhịp tim” nên dễ ngủ, bài 140 BPM “ép tim đập nhanh”. Nghe thì xuôi, nhưng thật ra là so hai thứ khác bản chất. Phách nhạc là âm thanh đến từ bên ngoài. Nhịp tim là bộ máy bên trong, có hệ thần kinh riêng điều khiển và không chờ tín hiệu từ tai.
Làm thử: đếm nhịp tim và tốc độ bài hát bằng một chiếc đồng hồ
Bạn chỉ cần đồng hồ có kim giây hoặc chức năng bấm giờ trên điện thoại.
- Đếm nhịp tim. Ngồi yên năm phút. Đặt hai ngón tay (không dùng ngón cái) lên cổ tay phía dưới ngón cái, ấn nhẹ tới khi thấy mạch đập. Đếm số lần đập trong mười lăm giây rồi nhân bốn.
- Đếm tốc độ bài hát. Mở một bài quen, vỗ tay nhẹ theo phách vài lượt cho chắc. Bấm giờ, đếm số lần vỗ trong mười lăm giây rồi nhân bốn. Đó là BPM của bài, sai lệch vài con số là bình thường.
- So hai con số. Thường thì chúng chẳng dính gì nhau. Bài ballad có thể khoảng bảy mươi, bài nhảy có thể hơn một trăm hai mươi, trong khi tim bạn vẫn ở mức của người đang ngồi.
- Nghe xong đếm lại. Nghe trọn một bài rất sôi động, rồi đếm nhịp tim lần nữa. Có thể nhích lên một chút nếu bạn nhún nhảy hay phấn khích, có thể gần như không đổi nếu bạn chỉ ngồi nghe.
Bài làm thử này chỉ để cảm nhận, không phải phép đo y khoa. Nếu khi tự đếm bạn thấy tim đập rất nhanh lúc nghỉ, rất chậm, hoặc không đều kèm mệt, choáng, khó thở, hãy đi khám để được kiểm tra đúng cách thay vì tự kết luận.
Hiểu lầm → hiểu đúng
Những câu hay được truyền tai nhau về nhạc và tim:
| Hiểu lầm | Hiểu đúng hơn |
|---|---|
| Tim tự khớp từng phách với bài hát. | Tim không bám phách nhạc. Nhạc chỉ ảnh hưởng gián tiếp qua mức hưng phấn hay thư giãn của cơ thể. |
| Nhạc 60 BPM sẽ kéo nhịp tim về 60. | Chưa có bằng chứng vững chắc cho việc tim bị kéo như vậy. Nhạc chậm, nhẹ có thể giúp nhiều người thấy dịu hơn, nhưng con số nhịp tim không đi theo con số tempo. |
| Nhạc nhanh thì tim đập nhanh, càng nghe càng hại tim. | Nhạc dồn dập có thể làm ta phấn khích hơn. Với người khoẻ mạnh, nghe nhạc sôi động không phải là chuyện cần lo; âm lượng quá to mới là thứ nên tránh. |
| Nghe nhạc thư giãn là chữa được tim đập nhanh. | Nhạc có thể giúp thả lỏng, nhưng không thay được việc khám và điều trị. Tim đập nhanh bất thường cần bác sĩ xem. |
Điểm chung của cả bốn hiểu lầm: lấy sự trùng tên đơn vị đo làm bằng chứng. Nhớ rằng “nhịp” của nhạc và “nhịp” của tim chỉ là hai cách dùng cùng một chữ.
Vậy nhạc tác động tới cơ thể bằng đường nào
Nếu tim không bám phách, vì sao nghe nhạc sôi động lại thấy “máu chảy rần rần”? Câu trả lời nằm ở trạng thái chung của cơ thể. Âm nhạc tác động lên cảm xúc và sự tỉnh táo; cảm xúc và sự tỉnh táo lại liên quan tới nhịp thở, độ căng cơ, nhịp tim. Đó là con đường vòng, không phải đường thẳng từ tai tới tim.
Nhiều nghiên cứu ghi nhận nhạc nhanh, to, nhiều tiếng gõ thường đi kèm cảm giác phấn chấn, còn nhạc chậm, mềm, ít nhạc cụ gõ đi kèm cảm giác thư thả. Nhưng phản ứng mỗi người rất khác: một bài trống dồn dập có thể làm người này hào hứng, người kia khó chịu. Bài hát gắn với kỷ niệm buồn có thể làm tim thắt lại dù tempo rất chậm. Vì vậy chọn nhạc theo cảm giác của chính bạn đáng tin hơn chọn theo con số BPM.
Một kênh nữa ít người để ý là hơi thở. Khi hát theo, hay khi chơi kèn, người ta phải thở theo câu nhạc. Câu nhạc dài, chậm kéo hơi thở chậm lại. Thở chậm lại thì cơ thể thường dịu xuống. Đây là lý do nhiều người thấy hát ru, ngân nga nhẹ trước khi ngủ dễ chịu hơn là chỉ nằm nghe.
Chọn nhạc theo việc bạn đang làm
Bảng gợi ý tốc độ để bạn tự thử, không phải quy định. Đo tempo bằng cách đếm vỗ tay mười lăm giây nhân bốn như ở trên.
| Việc đang làm | Tempo nên thử | Kiểu nhạc |
|---|---|---|
| Thư giãn trước khi ngủ | Chậm, khoảng 60–80 | Ít nhạc cụ gõ, âm lượng nhỏ, không lời hoặc lời nhẹ |
| Làm việc cần tập trung | Vừa, khoảng 80–110 | Nhịp đều, không quá nhiều đảo phách, âm lượng nền |
| Khởi động, dọn nhà | Hơi nhanh, khoảng 100–125 | Phách rõ, có trống bass đều |
| Tập thể dục nhịp điệu | Theo hướng dẫn của bài tập | Phách rõ để bám, không cần to |
Khi tập thể dục, nhạc nên phục vụ bước chân và hơi thở của bạn, đừng để bản thân bị nhạc ép tăng sức quá mức. Thấy hụt hơi, đau ngực, choáng thì dừng ngay, nghỉ, và đi khám nếu tình trạng lặp lại.
Một bài thở theo phách để thả lỏng sau buổi tập
Đây là chỗ nhạc và cơ thể gặp nhau thật sự: không phải qua tim, mà qua hơi thở bạn chủ động điều khiển. Bật máy đếm nhịp ở 60, tức mỗi giây một tiếng, âm lượng nhỏ.
- Ngồi thẳng lưng, vai thả lỏng, hai bàn tay đặt trên đùi. Nghe máy đếm vài tiếng cho quen.
- Hít vào bằng mũi trong bốn tiếng: “một – hai – ba – bốn”.
- Thở ra bằng miệng, chậm và đều, trong sáu tiếng: “một – hai – ba – bốn – năm – sáu”.
- Lặp lại khoảng mười vòng. Nếu thấy hụt hơi, rút xuống hít ba, thở bốn; không cố cho bằng được.
- Kết thúc bằng vài nhịp thở tự do, rồi tắt máy. Để ý xem vai, hàm, cổ tay có lỏng hơn lúc đầu không.
Thở ra dài hơn hít vào là cách nhiều người dùng để dịu xuống sau khi gắng sức. Đây không phải bài chữa bệnh, chỉ là một cách nghỉ ngơi có nhịp. Ai có bệnh hô hấp, tim mạch đang theo dõi thì hỏi bác sĩ trước khi tập thở theo bất kỳ khuôn nào; thấy choáng thì dừng và thở bình thường.
Khi nào nhạc không phải câu trả lời
Nhạc là người bạn tốt của cơ thể, nhưng có những lúc nó không nên được giao việc. Hồi hộp đánh trống ngực kéo dài, tim đập nhanh khi đang nằm nghỉ, tim lúc nhanh lúc chậm không theo quy luật, đau thắt ngực, khó thở, ngất xỉu — những dấu hiệu đó cần được bác sĩ khám, không nên chờ một danh sách nhạc thư giãn làm dịu đi.
Lý do đơn giản: nhạc có thể che triệu chứng. Bạn nghe bài nhẹ nhàng, thấy dễ chịu hơn, rồi bỏ qua một dấu hiệu đáng lẽ phải được kiểm tra. Trong khi đó, cái dễ chịu ấy đến từ cảm xúc và hơi thở, không chứng minh trái tim đang ổn.
Cũng đừng quá lo theo chiều ngược lại. Người khoẻ mạnh nghe nhạc nhanh, nhạc sôi động, đi xem buổi diễn trống thường không phải điều cần lo về tim. Thứ nên dè chừng khi nghe nhạc sôi động là đôi tai: âm lượng lớn kéo dài có thể làm ù tai, và tổn thương do tiếng ồn ở tai thì không hồi phục dễ dàng như cơ bắp mỏi. Cứ nghe theo cảm giác của mình, giữ âm lượng vừa phải, và để những câu hỏi về tim mạch cho người có chuyên môn trả lời.
Người chơi trống nhìn chuyện này thế nào
Dân chơi trống hay đùa rằng tay trống là “trái tim” của ban nhạc. Câu đùa có lý ở chỗ ban nhạc cần một nhịp đều để mọi người bám vào, như cơ thể cần tim đập đều. Nhưng chính người chơi trống lâu năm hiểu rõ nhất: nhịp trong tay mình và nhịp trong ngực mình là hai chuyện riêng.
Hãy hình dung một buổi diễn đêm. Bài thứ mười, tốc độ cao, tay trống ướt đẫm mồ hôi, tim đập thình thịch vì gắng sức. Thế nhưng tiếng hi-hat vẫn phải đều tăm tắp, không được chạy theo hơi thở gấp. Rồi bài ballad chậm tiếp theo vang lên, tim vẫn còn đập nhanh, còn đôi tay thì phải kìm lại, đánh thật thong thả.
Đó là kỹ năng giữ nhịp: tách nhịp chơi khỏi nhịp cơ thể. Người mới tập trống hay bị “chạy nhanh” ở đoạn cao trào chính vì để sự hồi hộp kéo tay theo. Luyện với máy đếm nhịp, thở đều, thả lỏng vai là cách để tay không bị trái tim “lôi đi”. Và khi tập trống lâu, nhớ đeo nút tai bảo vệ, uống nước, nghỉ giữa các bài như một vận động viên.
Câu hỏi thường gặp
Nhịp tim bình thường của người lớn là bao nhiêu?
Người lớn khoẻ mạnh khi ngồi nghỉ thường có nhịp tim trong khoảng sáu mươi đến một trăm lần mỗi phút; người tập thể thao đều đặn có thể thấp hơn. Nếu nhịp tim lúc nghỉ thường xuyên ngoài khoảng này hoặc kèm triệu chứng khó chịu, nên đi khám thay vì tự đánh giá.
BPM trong âm nhạc khác BPM của nhịp tim ra sao?
Cả hai đều là số lần mỗi phút. Trong âm nhạc, BPM là tốc độ của phách, do người sáng tác hoặc người chơi đặt ra. Trong y học, BPM là số lần tim co bóp, do cơ thể tự điều chỉnh. Hai con số cùng đơn vị nhưng không ràng buộc nhau.
Nghe nhạc chậm có làm nhịp tim chậm lại không?
Nhạc chậm, nhẹ có thể giúp nhiều người thả lỏng, thở chậm hơn, từ đó cơ thể dịu xuống. Nhưng nhịp tim không đi theo đúng con số tempo của bài. Hiệu quả cũng khác nhau tuỳ người và tuỳ cảm xúc mà bài hát gợi lên.
Làm sao biết một bài hát bao nhiêu BPM khi không có máy?
Vỗ tay nhẹ theo phách của bài vài lượt cho chắc, sau đó bấm đồng hồ và đếm số lần vỗ trong mười lăm giây, nhân bốn. Kết quả lệch vài đơn vị là bình thường. Bài có tempo dao động thì đếm ở đoạn giữa bài.
Tập trống có làm tim đập nhanh không?
Chơi trống là vận động cả tay, chân và thân người, nên tim đập nhanh hơn lúc ngồi yên là chuyện bình thường, nhất là khi chơi bài nhanh, lâu. Hãy khởi động, uống nước, nghỉ giữa các bài. Nếu thấy đau ngực, choáng hay khó thở, dừng lại và đi khám.
Có nên dùng nhạc để tự theo dõi tim mạch không?
Không nên. Nhạc chỉ giúp thư giãn hoặc tạo hứng khởi, không đo hay điều chỉnh được nhịp tim một cách đáng tin. Muốn biết tim mình ra sao, hãy dùng thiết bị đo phù hợp và hỏi ý kiến bác sĩ, nhất là khi có triệu chứng bất thường.