ManhLiet.comMạnh Liệt
Tự làm và chăm sóc nhạc cụ gõ

Tự làm ống gõ bằng tre: chọn đốt, khoét khe và chỉnh cho tiếng vang

Làm ống gõ tre có khe từ một đốt tre già: chọn tre, phơi, khoét khe, chỉnh cho tiếng "cốc" vang; kèm ống cà rãnh, nhịp hai tiếng và lưu ý an toàn.

A dried bamboo segment with a long carved slit resting on a workbench, an adult sanding its edge, wood shavings around, bamboo grove blurred behind, golden late light

Một đốt tre già, hai đầu còn nguyên mấu, khoét một đường khe dọc thân, là đã thành ống gõ. Gõ dùi gỗ lên sát mép khe, bạn nghe tiếng "cốc" tròn, ấm, có chút ngân — như tiếng gõ cửa gỗ trong căn nhà vắng, nhưng ngọt hơn. Khe càng dài, ống càng to thì tiếng càng trầm; tre càng khô, càng đặc thì tiếng càng vang.

Ống gõ tre là nhạc cụ tự làm "đáng công" nhất: vật liệu gần như sẵn ở nhiều vùng quê, tiếng hay thật sự, bền nhiều năm nếu giữ đúng cách. Phần dưới đi qua cách chọn tre, phơi, khoét khe, chỉnh tiếng, làm thêm ống cà rãnh, và một bài gõ hai tiếng để bạn dùng ngay. Mọi việc cưa, đục, khoan là của người lớn.

Ống gõ tre kêu bằng cách nào

Đốt tre là một ống rỗng có hai mấu đóng kín hai đầu, tức là một hộp cộng hưởng tự nhiên. Khi khoét một đường khe dọc thân, hai mép khe trở thành hai "lưỡi" gỗ rung được. Dùi gõ vào gần mép khe, lưỡi rung, khối khí trong ống rung theo và đẩy tiếng ra qua khe. Không có mặt da, không có dây, chỉ có gỗ tre và không khí.

Nguyên lý này rất cổ. Nhiều nền văn hoá trên thế giới làm trống khe từ thân cây khoét rỗng, có loại to hơn người, gõ vang khắp thung lũng. Ở nhiều vùng Việt Nam, mõ tre treo đầu làng từng là cách báo tin, gọi họp. Ống gõ nhỏ bạn làm ở nhà là anh em họ xa của những nhạc cụ ấy.

Vì tiếng phụ thuộc vào độ dày thành tre, độ dài khe và thể tích ống, không có hai ống gõ nào kêu giống hệt nhau. Đó là điều thú vị: bạn không "lắp" ra tiếng, bạn tìm ra tiếng bằng cách khoét từng chút rồi gõ thử.

Làm thử ngay trước khi cưa: lấy một đốt tre khô bất kỳ trong nhà, kể cả cán chổi tre cũ, gõ nhẹ một que đũa lên thân. Bạn sẽ nghe tiếng "tóc" khô, ngắn. Giờ gõ vào chỗ sát mấu, rồi chỗ giữa hai mấu: tiếng ở giữa thường rỗng và vang hơn. Cái khe bạn sắp khoét sẽ làm cho tiếng rỗng ấy mở ra, ngân dài hơn nhiều lần.

Chọn tre và phơi tre: quyết định một nửa tiếng

Chọn tre già, không chọn tre non. Tre già thành dày, thớ chắc, gõ vang và ít bị mọt. Tre non thành mỏng, nhiều nước, khô rồi co rút, dễ nứt dọc và tiếng xẹp. Nhìn vỏ ngả vàng xám, gõ thử nghe chắc tay là dấu hiệu tốt.

Lấy đốt có hai mấu nguyên. Cưa cách mấu ở mỗi đầu vài phân để mấu không vỡ. Đốt dài khoảng một gang tay rưỡi đến hai gang tay là dễ làm, dễ cầm; đường kính cỡ cổ tay người lớn trở lên thì tiếng có độ trầm.

Phơi trong bóng râm, không phơi nắng gắt. Tre tươi phơi nắng gắt khô quá nhanh, mặt ngoài co trước, nứt toác. Để nơi thoáng có mái che vài tuần, xoay trở đều. Ở nhiều làng, người ta còn ngâm tre dưới nước một thời gian trước khi dùng để bớt mọt, đây là kinh nghiệm dân gian đáng tham khảo.

Kiểm tra vết nứt trước khi làm. Soi dọc thân dưới ánh sáng. Vết nứt dài dù nhỏ sẽ làm tiếng rè như gõ vào đồ vỡ. Đốt nứt thì để làm việc khác, đừng tiếc.

Khoét khe và chỉnh tiếng, từng bước

Dụng cụ: cưa tay nhỏ, khoan, đục hoặc dao nhỏ sắc, giấy nhám, bút chì, găng tay. Người lớn thao tác, đeo găng và kính bảo hộ, làm trên bàn chắc, kẹp tre cố định chứ không cầm tay.

  1. Vạch hai đường song song dọc thân, cách nhau khoảng một đốt ngón tay, dài khoảng hai phần ba chiều dài giữa hai mấu, nằm giữa đốt.
  2. Khoan một lỗ ở mỗi đầu đường khe. Hai lỗ này giúp khe không nứt lan về phía mấu khi cưa.
  3. Cưa hoặc đục bỏ phần tre giữa hai đường vạch, nối hai lỗ khoan với nhau. Làm chậm, đừng nạy mạnh.
  4. Gõ thử. Lúc này tiếng thường còn cao và đanh. Nới dài khe thêm từng chút một (mỗi lần vài li), sau mỗi lần lại gõ thử. Khe dài hơn thường làm tiếng trầm xuống và ngân hơn; dừng lại khi tiếng vừa tai.
  5. Mài nhám kỹ hai mép khe và hai đầu ống cho hết dằm. Tre có dằm rất mảnh, đâm vào tay khó lấy ra.
  6. Làm dùi: một que gỗ tròn dài cỡ chiếc đũa, đầu quấn vài vòng dây cao su hoặc vải cho tiếng ấm. Đầu gỗ trần thì tiếng sáng và gắt hơn.

Nếu lỡ khoét quá tay, tiếng trầm và "lỏng" quá, không có cách nào nối lại khe. Hãy giữ ống ấy làm tiếng trầm và làm thêm một ống ngắn hơn cho tiếng cao — thế là có một cặp.

Gõ thử ngay: nhịp hai tiếng với một cặp ống

Nếu có hai ống (một trầm, một cao), hoặc gõ một ống ở hai chỗ (mép khe ở khoảng giữa cho tiếng trầm, mép khe gần hai đầu cho tiếng cao), thử nhịp này. Đếm thành tiếng, chậm như bước đi bộ. "T" là tiếng trầm, "C" là tiếng cao, "–" là nghỉ.

ĐếmMỘTvàhaivàBAvàbốnvà
Vòng 1T–C–T–C–
Vòng 2T–CCT–C–
Vòng 3TTC–T–CC

Vòng 1 là nền đều, ai cũng gõ được ngay. Vòng 2 thêm một tiếng cao ở chữ "và" sau hai, nghe vui hẳn. Vòng 3 có hai tiếng trầm liền nhau ở đầu, cảm giác như bước chân vấp nhẹ rồi đi tiếp. Lặp mỗi vòng bốn lần rồi chuyển, đừng vội nhanh.

Khi đã thuộc cả ba vòng, thử ghép chúng thành một chuỗi: vòng 1 hai lần, vòng 2 một lần, vòng 3 một lần, rồi quay lại từ đầu. Một chuỗi như vậy đủ đệm cho cả một bài đồng dao hay một bài hát thiếu nhi nhịp vừa. Nếu hai người cùng chơi, người thứ nhất giữ vòng 1 suốt, người thứ hai đổi qua lại vòng 2 và vòng 3 — đó là cách các nhóm gõ nhỏ chia việc: một người giữ nền, một người tô điểm.

Thêm một nhạc cụ từ ống tre thừa: ống cà rãnh

Phần tre còn lại sau khi cắt có thể thành một nhạc cụ khác: ống cà rãnh. Lấy một đoạn tre (không cần mấu), người lớn dùng cưa nhỏ cắt những rãnh nông ngang thân, cách đều nhau khoảng nửa đốt ngón tay, chạy dọc một mặt ống. Lấy một que tre nhỏ cà dọc các rãnh, bạn nghe "rẹt rẹt rẹt" như tiếng ếch nhái kêu ruộng đêm.

Cà chậm cho tiếng rời từng tiếng, cà nhanh cho tiếng liền như xé vải. Đặt tiếng cà vào phách mạnh, cộng với ống gõ ở phách nhẹ, hai món đồ tre đã thành một nhóm nhạc nhỏ. Nhạc cụ cà rãnh có mặt trong nhạc dân gian ở nhiều nơi trên thế giới, làm từ quả bầu khô, gỗ, sừng hoặc tre.

Buổi chiều trên hiên nhà, ông ngồi cà que tre lên ống rãnh mới làm, đứa cháu cầm ống gõ đếm "một, hai" rồi gõ. Đàn gà ngoài sân ngẩng lên nghe một lúc rồi lại cúi xuống mổ thóc, như thể đã quen tiếng này từ lâu.

An toàn và giữ gìn ống gõ tre

Tre đẹp nhưng có những cái bẫy riêng mà người làm lần đầu hay bỏ qua.

  • Dằm tre rất mảnh và sắc: mài nhám mọi mép, đầu ống, mép khe; kiểm tra lại bằng cách vuốt nhẹ mu bàn tay.
  • Cưa, khoan, đục là việc của người lớn, có găng tay và kính; trẻ làm phần chà nhám tay khi mép đã được làm an toàn và trang trí bằng màu.
  • Không để trẻ nhỏ cầm dùi chạy nhảy; dùi nên ngắn, đầu bọc mềm.
  • Ống gõ khá to tiếng trong phòng nhỏ có tường cứng. Gõ vừa tay, nghỉ khi thấy tai ù.
  • Giữ ở nơi khô, thoáng, tránh nắng gắt chiếu thẳng nhiều giờ liền và tránh để sát nền ẩm; mùa nồm lau khô bề mặt.
  • Nếu thấy bột mịn rơi ra từ lỗ nhỏ trên thân, có thể là mọt. Để riêng, phơi thoáng, hỏi người có kinh nghiệm xử lý tre trước khi dùng tiếp.
  • Không bôi dầu ăn lên tre; dầu ăn có thể ôi, bắt bụi. Lau bằng khăn khô là đủ cho phần lớn trường hợp.

Một ống gõ tre được làm từ tre già và cất giữ đúng cách có thể dùng nhiều năm, tiếng còn "chín" dần khi tre khô ổn định.

Hiểu lầm hay gặp

"Tre càng to thì càng hay." Tre to cho tiếng trầm, nhưng thành mỏng thì tiếng vẫn xẹp. Độ dày và độ già của thành tre quan trọng không kém đường kính.

"Khoét khe thật rộng cho tiếng thoát." Khe quá rộng làm hai lưỡi gỗ quá mảnh, gõ vào dễ nứt và tiếng lỏng. Khe hẹp, dài vừa phải mới giữ được độ ngân.

"Gõ chính giữa khe là đúng." Gõ vào mép khe ở khoảng giữa cho tiếng trầm và tròn nhất; gõ lệch về phía hai đầu khe cho tiếng cao hơn. Thử dọc theo mép, mỗi chỗ một tiếng hơi khác — đó là cách một ống cho bạn hai, ba tiếng.

"Tre khô rồi thì không bao giờ nứt nữa." Tre vẫn hút và nhả hơi ẩm theo mùa. Mang ống gõ từ phòng điều hoà ra nắng gắt, hoặc để sát nền nhà mùa nồm rồi đem phơi đột ngột, thớ tre co giãn không đều và có thể nứt. Thay đổi môi trường từ từ là cách giữ ống lâu nhất.

"Ống gõ tự làm chỉ để trưng." Một ống gõ tre làm khéo hoàn toàn đủ dùng để giữ nhịp cho một nhóm hát, một lớp học nhịp hay một buổi sinh hoạt gia đình. Tiếng "cốc" gọn của nó cắt qua tiếng hát rất rõ, dễ nghe hơn nhiều so với vỗ tay.

Câu hỏi thường gặp

Có thể dùng tre tươi vừa chặt để làm ống gõ ngay không?

Có thể làm thử nhưng không nên giữ lâu. Tre tươi còn nhiều nước, khi khô sẽ co rút và rất dễ nứt dọc theo khe, tiếng cũng thay đổi. Tốt nhất là để tre khô trong bóng râm vài tuần rồi mới khoét khe.

Vì sao ống gõ tre của mình kêu rè?

Tiếng rè thường do vết nứt nhỏ trên thân hoặc ở đầu khe, hoặc do mấu bị vỡ. Soi kỹ dưới ánh sáng; nếu nứt dài thì nên làm ống mới, nứt nhỏ ở đầu khe thì khoan một lỗ nhỏ chặn ngay đầu vết nứt.

Ống gõ tre có hợp cho trẻ nhỏ không?

Hợp, vì tiếng ấm và không quá to nếu dùi bọc mềm. Người lớn làm toàn bộ phần cưa, khoét, mài nhám kỹ; trẻ chỉ gõ và trang trí. Luôn kiểm tra dằm trước khi đưa cho trẻ cầm.

Làm sao để có nhiều tiếng cao thấp khác nhau?

Làm nhiều ống với chiều dài và đường kính khác nhau, hoặc khoét khe dài ngắn khác nhau. Gõ ở các điểm khác nhau dọc mép khe cũng cho tiếng cao thấp khác nhau trên cùng một ống.

Nên dùng dùi gì để gõ ống tre?

Một que gỗ tròn cỡ chiếc đũa, đầu quấn dây cao su hoặc vải, là dễ dùng nhất và cho tiếng ấm. Dùi gỗ trần cho tiếng sáng và gắt hơn, hợp khi chơi ngoài trời; tránh gõ bằng kim loại vì dễ làm nứt mép khe.

Ống gõ tre để lâu có bị mọt không?

Có thể, nhất là tre non hoặc để nơi ẩm. Chọn tre già, phơi khô trước khi làm, cất nơi khô thoáng và kiểm tra định kỳ. Thấy bột mịn rơi ra thì để riêng và hỏi người có kinh nghiệm xử lý tre.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138