ManhLiet.comMạnh Liệt
Tự làm và chăm sóc nhạc cụ gõ

Tự làm trống hộp gỗ ngồi gõ: cấu tạo, lắp ráp và chỉnh tiếng trầm, tiếng chát

Trống hộp gỗ là chiếc hộp ván ép có mặt trước mỏng và lỗ thoát âm phía sau. Cách ráp, cách thêm tiếng rè, chỉnh tiếng trầm, tiếng chát và ngồi gõ an toàn.

A plain plywood box drum standing in a garage workshop, clamps holding its thin front panel while glue dries, sawdust on the floor, cool morning light from a door

Trống hộp gỗ — loại người ta ngồi lên rồi gõ vào mặt trước, ngoài thế giới thường gọi là cajon — về cấu tạo chỉ là một chiếc hộp ván ép sáu mặt, mặt trước mỏng để rung, mặt sau khoét một lỗ tròn cho tiếng thoát ra. Gõ lòng bàn tay vào giữa mặt trước cho tiếng "bùm" trầm như trống bass; gõ đầu ngón tay sát mép trên cho tiếng "chát" sắc như trống snare. Hai tiếng ấy là đủ để đệm cho cả một buổi hát.

Làm một chiếc trống hộp gỗ là dự án cuối tuần hợp với người lớn có chút quen tay với cưa, khoan, keo. Bài này giải thích từng phần làm gì, các bước ráp ở mức nguyên tắc, cách thêm tiếng rè, cách sửa khi tiếng chưa ưng, và một điều nhiều người quên: chiếc hộp này phải đủ chắc để một người lớn ngồi lên hàng giờ. Phần lịch sử và kỹ thuật chơi nâng cao thuộc danh mục bộ gõ thế giới.

Mỗi phần của trống hộp làm gì

Hiểu vai trò từng phần thì khi tiếng chưa đúng bạn biết sửa chỗ nào, thay vì đoán.

PhầnLàm từViệc của nóNếu sai thì nghe ra sao
Mặt trước (mặt gõ)Ván ép mỏng, vài liRung khi bị gõ, tạo cả tiếng trầm lẫn tiếng chátDày quá: tiếng cứng, cụt. Mỏng quá: dễ nứt, tiếng "bộp"
Hai mặt bên, mặt trên, mặt đáyVán ép dày hơn hẳnKhung chịu lực, giữ tiếng trong hộpMỏng: hộp rung lung tung, ngồi không vững
Mặt sauVán ép dàyĐỡ, có lỗ thoát âmKhông có lỗ: tiếng trầm bị bóp nghẹt
Lỗ thoát âmKhoét tròn ở mặt sauCho khối khí đẩy tiếng trầm ra ngoàiNhỏ quá: tiếng trầm ngắn. To quá: hộp yếu
Bộ phận tạo tiếng rèDây lò xo kim loại hoặc dây đàn cũChạm vào mặt trong của mặt gõ, cho tiếng "chát" có rèChạm quá chặt: tiếng nghẹt. Không chạm: không rè
Đinh vít mặt trướcVít gỗGiữ mặt gõ vào khungVặn quá chặt ở hai góc trên: mất tiếng chát

Kích thước thường gặp là một hộp cao khoảng ngang đầu gối người lớn ngồi, mặt cắt gần vuông cỡ hơn một gang tay rưỡi mỗi cạnh. Bạn có thể điều chỉnh cho vừa người ngồi; hộp to hơn thì tiếng trầm sâu hơn.

Ráp trống hộp gỗ ở mức nguyên tắc

Đây là trình tự chung, không phải bản vẽ chi tiết. Người làm cần biết dùng an toàn cưa, khoan, kẹp và có chỗ làm thoáng, đeo kính, khẩu trang khi chà nhám.

  1. Cắt các tấm khung (hai bên, trên, đáy, sau) từ ván ép dày và một tấm mặt trước từ ván ép mỏng. Đo kỹ cho các góc vuông; hộp lệch thì mặt gõ không áp đều.
  2. Khoét lỗ thoát âm tròn ở mặt sau, lệch lên phía trên một chút, cỡ miệng một chiếc bát ăn cơm. Mài nhám mép lỗ.
  3. Dán keo gỗ và bắt vít ghép khung hai bên, trên, đáy, sau. Dùng kẹp giữ cho đến khi keo khô hẳn; khung phải đứng vững, không lắc.
  4. Gắn bộ phận tạo tiếng rè vào bên trong, ở nửa trên, sao cho dây chạm nhẹ vào mặt gõ khi lắp. Cách đơn giản là căng vài sợi dây đàn cũ chéo phía sau mặt gõ, hoặc gắn một đoạn dây lò xo rè cũ lên một thanh gỗ ngang.
  5. Úp mặt trước, bắt vít quanh viền. Ở hai góc trên, bắt vít nhẹ hơn hoặc chừa lại vài vít để mép trên của mặt gõ hơi "đập" vào khung khi gõ — đây là nguồn của tiếng chát.
  6. Chà nhám toàn bộ cạnh, góc; bo tròn nhẹ các góc người ngồi chạm vào. Có thể đánh một lớp dầu hoặc sơn gỗ cho khung, nhưng để mặt gõ mộc hoặc phủ thật mỏng.
  7. Dán bốn miếng cao su hoặc nỉ dưới đáy cho hộp không trượt và không làm xước sàn.

Trước khi ngồi lên lần đầu, ấn mạnh hai tay xuống mặt trên, lắc thử. Có tiếng kêu răng rắc hoặc khung xô lệch thì tháo ra dán lại; đừng ngồi thử để "xem có sao không".

Chỉnh tiếng: trầm chưa đủ, chát chưa ra

Hai lời than phổ biến nhất của người làm trống hộp lần đầu là "tiếng trầm như gõ vào tủ" và "tiếng chát không có". Cả hai đều sửa được mà không phải làm lại hộp.

Tiếng trầm yếu thường do mặt gõ quá dày, bị vít quá chặt khắp viền, hoặc lỗ thoát âm quá nhỏ. Nới vài vít ở nửa dưới, nếu cần thì mở rộng lỗ thoát âm thêm một chút (từng chút một), rồi gõ lòng bàn tay vào giữa mặt, hơi lệch xuống, nghe lại. Tiếng trầm tốt có cảm giác "nở" ra sau lưng hộp.

Tiếng chát không ra thường do hai góc trên bị vít chặt cứng hoặc dây rè không chạm mặt gõ. Nới hai vít góc trên chừng nửa vòng, gõ đầu ngón tay sát mép trên, nghe xem có tiếng "tách" sắc không. Nếu vẫn khô, chỉnh dây rè sát vào mặt gõ hơn. Nếu tiếng rè kéo dài, lẫn cả vào tiếng trầm, dây đang chạm quá nhiều — dịch nó lên cao hơn.

Mỗi lần chỉnh chỉ đổi một thứ rồi nghe lại. Đổi ba thứ cùng lúc thì không biết thứ nào có tác dụng.

Gõ thử ngay: nhịp đệm cơ bản trên trống hộp

Ngồi lên hộp, hơi nghiêng người về trước, hai tay buông tự nhiên xuống mặt gõ giữa hai đầu gối. "B" là tiếng trầm (lòng bàn tay vào giữa mặt), "C" là tiếng chát (đầu ngón tay sát mép trên), "–" là nghỉ. Đếm thành tiếng.

ĐếmMỘTvàhaivàBAvàbốnvà
Nhịp nềnB–C–B–C–
Thêm tiếng trầmB–C–BBC–
Tay nhẹ ở chữ "và"BcCcBcCc

Ở dòng cuối, "c" thường là một cú gõ khẽ bằng đầu ngón tay, gần như chỉ chạm. Nó lấp đầy khoảng trống và làm nhịp "chạy". Nhịp nền hợp cho rất nhiều bài hát nhẹ nhàng; cứ bật một bài quen và gõ theo.

Một mẹo cho người mới: tiếng trầm gõ bằng cả lòng bàn tay rồi nhấc lên ngay, như chạm vào nồi nóng; để tay nằm lại trên mặt là tiếng bị bóp chết. Tiếng chát gõ bằng phần đầu các ngón tay khép lại, cổ tay thả lỏng, búng nhẹ như vẩy nước. Tập riêng từng tiếng mười lần, nghe cho thật khác nhau, rồi mới ghép vào nhịp.

Tư thế ngồi và lực tay khi gõ trống hộp

Ngồi trên mặt trên của hộp, hai bàn chân đặt phẳng trên sàn, đầu gối rộng hơn hông một chút để hai tay có chỗ buông xuống mặt gõ. Lưng thẳng tự nhiên, hơi nghiêng về trước từ hông chứ không gù lưng. Nếu phải gập lưng nhiều mới chạm được mép trên, chiếc hộp đang quá cao so với bạn, hoặc bạn đang ngồi lùi quá về sau.

Lực gõ đến từ cổ tay và cẳng tay thả lỏng, không đến từ vai. Một cách kiểm tra: sau hai phút gõ, nếu vai đã nhô lên gần tai, bạn đang gồng. Thả vai xuống, lắc nhẹ hai tay, bắt đầu lại chậm hơn. Gõ to không cần dùng sức nhiều; một cú gõ dứt khoát, nhấc tay nhanh thường to hơn một cú đập nặng nề.

Người mới thường đau đầu ngón và lòng bàn tay trong vài buổi đầu. Đó là tín hiệu để tập ngắn lại, không phải để gõ cố. Mười lăm phút mỗi buổi, nghỉ giữa chừng, tăng dần theo tuần là nhịp hợp lý. Đau nhói, sưng, hoặc đau kéo dài nhiều ngày thì ngừng tập và đi khám.

Một buổi cuối tuần với tấm ván ép

Sáng thứ bảy, trong cái nhà xe chật, hai anh em kê tấm ván ép lên hai chiếc ghế nhựa. Người anh cưa, người em giữ. Đến trưa thì khung đã đứng, kẹp sắt kẹp quanh như bộ niềng răng. Chiều muộn, mặt trước được bắt vít, người em ngồi lên, gõ tay một cái: tiếng "bùm" nghẹt như gõ vào tủ quần áo. Cả hai nhìn nhau, rồi tháo hai vít góc trên, nới thêm hai vít dưới. Cái gõ thứ hai mới ra tiếng.

Câu chuyện ấy gần như lần nào cũng lặp lại với người làm lần đầu, nên đừng nản khi tiếng đầu tiên chưa hay. Chiếc hộp gỗ là một nhạc cụ "chỉnh được": vít, dây rè, lỗ thoát âm đều là núm vặn của bạn.

Cũng đừng vội đánh giá trong ngày đầu. Keo cần thời gian khô hẳn, ván ép cần vài hôm ổn định với độ ẩm trong nhà. Gõ thử, ghi lại vài chữ về tiếng nghe ra, vài hôm sau gõ lại rồi mới quyết định có chỉnh tiếp hay không.

An toàn khi làm và khi chơi

Trống hộp gỗ là nhạc cụ người ta ngồi lên, nên an toàn có hai phần: lúc làm và lúc dùng.

  • Đeo kính khi cưa, khoan; đeo khẩu trang khi chà nhám ván ép vì bụi ván ép mịn và có keo.
  • Không để trẻ nhỏ ở gần lúc đang cưa, khoan. Trẻ lớn có thể giúp chà nhám, giữ thước, dưới sự hướng dẫn trực tiếp.
  • Khung phải chịu được một người lớn ngồi lâu; kiểm tra keo và vít định kỳ, nhất là sau mùa nồm.
  • Không đứng lên trống hộp, không dùng nó làm bậc kê để với đồ trên cao.
  • Trống hộp không to bằng bộ trống, nhưng gõ lâu trong phòng nhỏ vẫn đủ làm mỏi tai; giữ âm lượng vừa phải, dùng nút tai khi tập lâu, nghỉ khi thấy ù.
  • Gõ bằng tay nhiều có thể làm đau đầu ngón và lòng bàn tay; khởi động tay, tăng thời gian tập từ từ, đau kéo dài thì nghỉ và hỏi bác sĩ.
  • Tiếng trầm của trống hộp truyền qua sàn khá rõ; ở chung cư, kê hộp trên thảm dày và chọn giờ ban ngày.

Nếu mặt gõ xuất hiện vết nứt, ngừng chơi và thay mặt mới: mảnh ván ép nứt có thể kẹp vào da tay khi gõ.

Câu hỏi thường gặp

Trống hộp gỗ tự làm có tiếng giống loại mua sẵn không?

Có thể khá gần nếu chọn ván ép tốt, mặt gõ đủ mỏng và chỉnh dây rè cẩn thận. Tiếng sẽ không giống hệt vì phụ thuộc vào gỗ và tay nghề, nhưng đủ hay để đệm hát và tập nhịp.

Mặt trước của trống hộp nên dày bao nhiêu?

Mặt gõ thường là ván ép mỏng cỡ vài li, mỏng hơn hẳn các mặt khung. Quá dày tiếng sẽ cứng và cụt, quá mỏng dễ nứt; nếu chưa chắc, chọn loại mỏng nhưng nhiều lớp, chắc tay, và thử gõ trước khi bắt vít cố định.

Không có dây lò xo rè thì thay bằng gì?

Có thể căng vài sợi dây đàn ghi-ta cũ chéo phía sau mặt gõ, hoặc dán vài nắp chai kim loại lên một thanh gỗ chạm nhẹ vào mặt gõ. Điều quan trọng là chạm vừa đủ; chạm quá chặt sẽ làm tiếng nghẹt.

Trẻ em có ngồi gõ trống hộp gỗ được không?

Được nếu hộp có kích thước vừa người trẻ để chân chạm sàn, khung chắc và các góc đã được bo tròn. Người lớn ngồi cạnh, giữ âm lượng vừa phải, và không để trẻ đứng hay leo lên hộp.

Vì sao trống hộp của mình gõ có tiếng lạch cạch khó chịu?

Thường do một con vít lỏng, một mảnh keo khô bong bên trong, hoặc dây rè va vào khung. Gõ từng vùng nhỏ, nghe chỗ phát ra tiếng, siết lại vít hoặc cố định lại dây; tránh siết quá chặt hai góc trên của mặt gõ.

Có nên sơn mặt gõ cho đẹp không?

Nên để mặt gõ mộc hoặc chỉ phủ một lớp thật mỏng, vì lớp sơn dày làm mặt cứng và nặng, tiếng trầm kém đi. Khung thì có thể sơn hoặc đánh dầu tuỳ thích, chờ khô hẳn và bay mùi rồi mới chơi trong phòng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138