Một chiếc xô nhựa úp ngược đã là một cái trống. Gõ vào giữa đáy xô bằng lòng bàn tay, bạn nghe một tiếng "bùm" tròn và trầm như trống cái thu nhỏ; gõ vào sát mép, tiếng chuyển thành "cách" khô và sáng. Toàn bộ bí quyết của trống tái chế nằm trong ba thứ: cái vỏ to hay nhỏ, cái mặt căng hay chùng, và có lỗ cho hơi thoát hay không.
Bài này đi từ cái dễ nhất (xô úp, lon không bịt) tới cái cần khéo tay hơn (lon bịt băng keo nhiều lớp, bộ ba trống cao – vừa – trầm), kèm bảng tra vật liệu nào cho tiếng gì. Mọi bước cắt, khoét đều là việc của người lớn; trẻ nhỏ làm phần dán, trang trí và phần quan trọng nhất là gõ.
Vì sao một cái xô lại thành trống
Trống nào cũng có hai phần: một mặt rung khi bị gõ và một thân rỗng chứa không khí. Mặt rung đẩy không khí trong thân, thân khuếch tiếng ra ngoài. Trống da ở đình làng hay chiếc xô nhựa ngoài sân đều làm việc theo đúng nguyên lý đó, chỉ khác chất liệu và độ bền.
Thân càng rộng, càng sâu thì khối không khí bên trong càng lớn và tiếng càng trầm. Mặt càng căng thì rung càng nhanh, tiếng càng cao và gọn. Mặt cứng như đáy xô thì tiếng ngắn, "khô"; mặt mềm như màng bóng bay thì tiếng ngân hơn nhưng dễ rách. Nhớ ba quy luật này là bạn tự đoán được tiếng của bất cứ thứ gì định đem ra gõ.
Một điều ít người để ý: nhiều nghệ sĩ đường phố ở các thành phố lớn trên thế giới chơi trống xô thật sự, với vài chiếc xô úp cạnh nhau và một đôi dùi. Họ gõ giữa đáy lấy tiếng trầm, gõ vành lấy tiếng chát, nghiêng xô khỏi mặt đất cho hơi thoát để tiếng vang hơn. Cái xô trong nhà bạn không hề là đồ chơi tạm bợ — nó là một nhạc cụ gõ đúng nghĩa, chỉ chưa ai gọi tên.
Bảng tra: vật liệu nào cho tiếng gì
Trước khi lục nhà kho, xem bảng này để chọn vỏ và mặt hợp với tiếng bạn muốn. Tả âm thanh bằng chữ, gõ thử là biết ngay.
| Vỏ hoặc mặt | Tiếng nghe như | Ghi chú |
|---|---|---|
| Xô nhựa to, úp ngược | Trầm, tròn, "bùm" | Kê một bên lên dép cho hở đáy, tiếng vang hơn |
| Thùng sơn nhựa nhỏ | Vừa, gọn, "bụp" | Rửa sạch, bỏ hẳn nắp |
| Lon sữa bột kim loại | Sáng, có tiếng kim loại ngân | Mài hoặc dán kín mép cắt |
| Ống giấy cứng (lõi cuộn vải) | Nhẹ, khô, "tóc" | Hợp cho trẻ nhỏ, tiếng không to |
| Mặt băng keo nâu nhiều lớp | Gần tiếng trống da nhỏ, có độ nảy | Càng căng càng đanh |
| Mặt bóng bay cắt miệng | Ngân, hơi rè, cao | Dễ rách, không cho trẻ dưới ba tuổi dùng |
| Mặt giấy dầu hoặc túi nilon dày | Rè, xẹp | Thường kém — dùng khi thiếu đồ |
Đừng cố chọn "vật liệu xịn". Một chiếc xô cũ với mặt băng keo căng tay vẫn cho tiếng hay hơn một hộp đẹp mà mặt chùng. Thứ quyết định là độ căng và cái lỗ cho hơi thoát.
Làm trống lon bịt băng keo, từng bước
Đây là mẫu đáng làm nhất vì tiếng gần trống thật. Cần: một lon sữa bột đã ăn hết (hoặc thùng nhựa nhỏ), cuộn băng keo nâu khổ to, kéo, giấy nhám. Thời gian khoảng ba mươi phút.
- Người lớn kiểm tra mép lon. Mép sắc thì mài bằng giấy nhám hoặc dán hai vòng băng keo quanh miệng cho êm tay. Đây là bước không được bỏ.
- Lật lon, khoét một lỗ tròn cỡ đồng xu ở đáy (người lớn làm, dùng dụng cụ phù hợp). Lỗ này cho hơi thoát, tiếng sẽ đầy hơn hẳn.
- Kéo một dải băng keo ngang qua miệng lon, dán chặt xuống thành hai bên. Kéo căng tay nhưng đừng giật.
- Dán dải thứ hai vuông góc dải thứ nhất, rồi các dải chéo, xoay vòng như nan bánh xe. Mỗi dải chồng lên dải trước khoảng một nửa.
- Làm ba đến bốn lớp như vậy. Lớp nào cũng phải căng đều, không nhăn, không phồng khí.
- Quấn một vòng băng keo quanh thành lon, đè lên đầu các dải để giữ chặt mép mặt trống.
- Gõ thử giữa mặt bằng đầu ngón tay. Nếu tiếng "bộp" xẹp, dán thêm một lớp căng hơn; nếu tiếng quá cao và mỏng, lớp vừa rồi đã đủ.
Muốn có bộ ba trống thì làm ba vỏ cỡ khác nhau: vỏ to nhất cho tiếng trầm, vỏ nhỏ nhất cho tiếng cao. Xếp thành hàng từ trái sang phải, trầm bên trái, bạn đã có một "dàn tom" mini.
Gõ thử ngay: một nhịp ba tiếng trên bộ trống tái chế
Đặt xô to trước mặt, lon băng keo bên phải. Gõ xô bằng lòng bàn tay trái, gõ lon bằng đầu ngón tay phải. Đếm thành tiếng: "MỘT – hai – BA – bốn". Vào MỘT và BA, tay trái vỗ giữa đáy xô cho tiếng "bùm". Vào hai và bốn, tay phải gõ lon cho tiếng "tách". Chậm thôi, như nhịp bước đi dạo.
Khi tay đã quen, thêm phần "và" giữa các phách: tay phải gõ nhẹ vành xô ở mỗi chữ "và". Bạn nghe ra một vòng nhịp đầy đặn: bùm – tạch – tách – tạch – bùm – tạch – tách – tạch. Đó chính là bộ khung của rất nhiều bài nhạc phổ thông, chơi trên đồ bỏ đi.
Buổi tối, hai bố con ngồi trên sàn phòng khách, giữa họ là chiếc xô đựng nước lau nhà vừa rửa sạch và ba lon sữa bọc băng keo nâu. Bé gõ lon nhỏ "tách, tách" theo tiếng bố đếm, cứ đến chữ BA là cười phá lên vì tiếng xô "bùm" to hơn mình tưởng. Khoảnh khắc ấy mới là thứ đáng làm trống tái chế, chứ không phải chiếc trống.
Hiểu lầm hay gặp khi làm trống tái chế
"Bịt càng nhiều lớp càng hay." Không hẳn. Ba đến bốn lớp băng keo căng là vừa. Quá nhiều lớp khiến mặt nặng, tiếng đục và tắt nhanh như gõ vào bìa sách.
"Thân kín mít thì tiếng to hơn." Ngược lại. Thân kín, khối khí bên trong không thoát được, đè ngược lên mặt trống làm tiếng ngắn. Một lỗ nhỏ ở đáy hoặc kê hở một bên mới cho tiếng "nở".
"Dùi càng nặng gõ càng sướng." Dùi nặng làm rách mặt băng keo, làm móp lon. Với trống tái chế, đầu ngón tay, lòng bàn tay hoặc một chiếc đũa bọc khăn ở đầu là đủ.
"Trống đồ chơi thì không cần quan tâm tai." Xô nhựa gõ mạnh trong phòng nhỏ có tường cứng vẫn rất to, nhất là với trẻ ngồi sát. Gõ vừa tay, mở cửa cho tiếng thoát, nghỉ khi thấy tai ù.
An toàn khi làm và khi gõ
Phần này ngắn mà quan trọng, nhất là khi làm cùng trẻ nhỏ.
- Người lớn làm mọi việc liên quan tới dao, kéo lớn, khoan, mép kim loại và keo nóng. Trẻ làm phần dán, tô màu, chọn hình trang trí.
- Mép lon kim loại luôn phải được mài hoặc dán kín trước khi trẻ chạm vào.
- Không dùng bóng bay làm mặt trống cho trẻ dưới ba tuổi: mảnh bóng rách rất dễ bị đưa vào miệng.
- Rửa sạch, phơi khô mọi vỏ hộp đựng hoá chất cũ; vỏ từng đựng sơn dầu, xăng, thuốc diệt côn trùng thì bỏ, không dùng.
- Gõ ở mức âm lượng nói chuyện còn nghe được. Ai thấy ù tai thì ngừng, ra chỗ yên tĩnh; ù tai kéo dài nên đi khám tai mũi họng.
- Ở chung cư, chọn giờ ban ngày, đặt trống trên tấm thảm để bớt tiếng dội xuống sàn nhà bên dưới.
Một mẹo nhỏ cho tai cả nhà: phủ một chiếc khăn mỏng lên mặt xô khi gõ trong phòng. Tiếng trầm vẫn còn, nhưng tiếng chát ở vành dịu hẳn đi.
Giữ trống tái chế dùng được lâu
Mặt băng keo chịu nóng kém. Để trống ngoài nắng gắt hoặc gần bếp, keo chảy, mặt chùng, tiếng xẹp như vỗ vào túi giấy. Cất ở chỗ mát, tránh nắng trực tiếp, không để vật nặng đè lên mặt.
Khi mặt đã chùng, đừng xé hết làm lại. Dán thêm một lớp mới căng tay lên trên là tiếng hồi lại phần lớn. Nếu mặt bị thủng một lỗ nhỏ, dán miếng vá hai mặt, gõ vẫn được, chỉ hơi rè.
Lon kim loại để nơi ẩm sẽ gỉ ở mép và đáy. Lau khô sau khi chơi ngoài sân, cất trong nhà. Xô nhựa thì gần như không hỏng, chỉ cần tránh phơi nắng nhiều tháng làm nhựa giòn. Mỗi lần lấy ra chơi, gõ thử một tiếng giữa mặt: còn nảy là còn tốt, xẹp là đến lúc dán thêm lớp mới. Khi không còn dùng, tách băng keo, lon kim loại và xô nhựa ra để bỏ đúng chỗ phân loại rác.
Nâng cấp: tiếng trầm hơn, tiếng rè như trống snare
Khi bộ trống tái chế đầu tiên đã chạy, có hai nâng cấp nhỏ làm tiếng khác hẳn. Thứ nhất là nâng xô lên khỏi sàn. Đặt xô úp trên hai cuốn sách dày hoặc hai chiếc dép, chừa khe hở dưới miệng xô. Không khí thoát ra qua khe, tiếng "bùm" kéo dài và trầm hơn rõ rệt. Đây cũng là lý do người chơi trống xô ngoài phố hay kẹp xô giữa hai đầu gối, nghiêng nhẹ khỏi mặt đất.
Thứ hai là thêm tiếng rè, thứ làm nên cái "chát" của trống snare trong bộ trống. Lấy vài chiếc kẹp giấy kim loại hoặc một đoạn xích nhỏ, dán hờ lên mặt dưới của lon bịt băng keo sao cho chúng chạm khẽ vào mặt trống. Mỗi cú gõ, mặt trống rung đánh vào kẹp giấy, nghe "tạch" có thêm tiếng rè mảnh phía sau. Muốn tắt tiếng rè, chỉ cần gỡ kẹp ra.
Kẹp giấy và xích nhỏ là vật nhỏ: chỉ làm nâng cấp này cho trống của trẻ lớn hoặc người lớn, và dán chắc bằng băng keo vải. Với trẻ nhỏ, giữ trống ở dạng đơn giản nhất.
Câu hỏi thường gặp
Làm trống tái chế cho bé mấy tuổi thì hợp?
Trẻ khoảng hai tuổi đã thích vỗ lên xô úp và nghe tiếng bùm, miễn là không có vật nhỏ rời ra. Từ khoảng bốn, năm tuổi trẻ có thể tham gia dán băng keo, trang trí; phần cắt, khoét vẫn để người lớn làm.
Vì sao trống lon bịt băng keo của mình kêu xẹp, không nảy?
Thường do mặt chưa đủ căng hoặc có chỗ phồng khí giữa các lớp. Hãy dán thêm một lớp kéo căng đều tay, vuốt phẳng từ giữa ra mép, và kiểm tra đáy lon đã có lỗ cho hơi thoát hay chưa.
Có thể dùng chai nhựa lớn làm trống được không?
Được, nhưng chai nhựa mỏng nên tiếng nghe như "bụp" nhựa, ít vang. Cắt bỏ phần đáy, bịt băng keo lên miệng cắt, giữ nắp chai mở để hơi thoát, tiếng sẽ khá hơn hẳn so với gõ thẳng lên thân chai.
Trống xô gõ có to quá với căn hộ nhỏ không?
Gõ mạnh bằng dùi thì khá to, nhất là tiếng va vành. Trong căn hộ nên gõ bằng tay, phủ khăn mỏng lên mặt, đặt xô trên thảm và chọn giờ ban ngày để không làm phiền nhà bên cạnh, nhà bên dưới.
Làm sao để ba chiếc trống tái chế có ba tiếng khác nhau rõ ràng?
Chọn ba vỏ khác cỡ rõ rệt, ví dụ xô to, thùng sơn nhỏ và lon sữa. Vỏ to cho tiếng trầm, vỏ nhỏ cho tiếng cao; nếu hai cái còn gần nhau, làm mặt cái nhỏ căng hơn một chút để tách tiếng ra.
Có nên sơn trang trí trống tái chế không?
Có thể sơn hoặc dán giấy màu bên ngoài thân, nhưng tránh sơn lên mặt gõ vì lớp sơn làm mặt cứng và nặng, tiếng đục đi. Với trẻ nhỏ, chọn màu nước an toàn và để khô hẳn trước khi chơi.