Lục lạc là nhạc cụ dễ làm nhất mà cũng dễ làm sai nhất. Dễ vì chỉ cần một cái vỏ kín và một nắm hạt; sai vì cái nắp bịt hờ là cửa để hạt nhỏ rơi ra tay, rồi vào miệng một em bé. Câu trả lời ngắn: hạt nhỏ, nhẹ cho tiếng xào xạc như mưa; hạt to, nặng cho tiếng lạo xạo rõ phách; vỏ cứng làm tiếng sáng, vỏ mềm làm tiếng dịu — và nắp phải được dán đến mức người lớn cũng không mở được bằng tay.
Phần dưới là bảng tra hạt và vỏ, cách làm ba kiểu lục lạc, một bài lắc theo nhịp cho cả nhà và danh sách kiểm tra an toàn trước khi đưa cho trẻ. Phần dạy nhịp sâu hơn cho trẻ đã có ở danh mục nhịp điệu cho trẻ; ở đây chỉ tập trung vào chuyện làm và giữ cho đúng.
Lục lạc kêu thế nào: một nắm hạt va vào nhau
Khi bạn lắc, hàng trăm hạt cùng lúc va vào thành vỏ và va vào nhau. Mỗi cú va tạo ra một tiếng rất nhỏ, ngắn; cộng hàng trăm tiếng như vậy lại, tai nghe thành một tiếng "xè" liền mạch. Vì thế lục lạc không có cao độ rõ như trống hay chuông, nó giống tiếng mưa rơi trên mái tôn hơn là một nốt nhạc.
Hai thứ quyết định tiếng: hạt và vỏ. Hạt nặng va mạnh, tiếng dày và tách bạch từng cú. Hạt nhẹ va khẽ, tiếng mịn. Vỏ cứng như lon kim loại phản lại mọi cú va thành tiếng sáng, chát; vỏ giấy hay vỏ gỗ mỏng nuốt bớt, tiếng ấm hơn.
Lượng hạt cũng quan trọng không kém. Đổ đầy quá, hạt kẹt vào nhau, lắc chỉ nghe "sột" một cái rồi im. Đổ quá ít, tiếng lỏng lẻo, từng hạt lạch cạch như bi trong hộp. Mức dễ chịu nhất thường là khoảng một phần tư đến một phần ba thể tích vỏ — nhưng cứ đổ từ từ và lắc thử, tai bạn sẽ biết lúc nào "đúng".
Bảng tra hạt và vỏ
Thử đổ một thìa mỗi loại vào cùng một chai nhựa, lắc nghe, rồi mới chọn. Đây là bảng để bắt đầu.
| Thứ bỏ vào | Tiếng nghe như | Hợp với |
|---|---|---|
| Gạo | Xào xạc mịn, như mưa nhỏ | Bài chậm, ru, nhịp nhẹ |
| Đậu xanh | Lạo xạo vừa, rõ hạt hơn gạo | Lắc giữ nhịp đều |
| Đậu đen, đậu đỏ | Dày, tròn, "sạo sạo" | Bài vui, nhịp rõ |
| Hạt bắp khô | Chát, giòn | Nhấn phách mạnh |
| Sỏi nhỏ đã rửa sạch | To, gắt, "rào rào" | Chỉ cho người lớn, chơi ngoài trời |
| Cúc áo nhựa to | Lách cách rời rạc | Tạo tiếng vui, ít dùng giữ nhịp |
| Vỏ: chai nhựa | Tiếng rõ, hơi "nhựa" | Dễ làm, nhìn thấy hạt bên trong |
| Vỏ: ống giấy cứng | Ấm, dịu | Trẻ nhỏ, phòng nhỏ |
| Vỏ: hộp kim loại nhỏ | Sáng, chát, to | Trẻ lớn hơn, người lớn |
Nếu cả nhà làm nhiều chiếc, mỗi chiếc một loại hạt, lắc cùng lúc sẽ nghe ra một "dàn" có tiếng mịn, tiếng dày, tiếng chát chồng lên nhau rất vui tai.
Làm ba kiểu lục lạc trong một buổi chiều
Cả ba kiểu đều dùng cùng một nguyên tắc: vỏ kín, hạt vừa đủ, nắp dán chết. Chuẩn bị băng keo vải hoặc băng keo điện, keo dán (người lớn dùng), giấy màu.
- Chai nhựa nhỏ. Rửa và phơi thật khô bên trong (hạt gặp ẩm sẽ mốc). Đổ hạt qua phễu giấy cuộn. Vặn nắp, người lớn bôi keo quanh ren nắp rồi vặn chặt lại, chờ khô, quấn thêm hai vòng băng keo vải phủ kín chỗ nắp tiếp giáp thân chai.
- Ống giấy cứng. Bịt một đầu ống bằng hai lớp bìa cắt tròn, dán keo, quấn băng keo kín. Đổ hạt, bịt đầu còn lại y như vậy. Quấn thêm băng keo dọc thân để ống không bị móp khi trẻ bóp.
- Hai thìa nhựa úp vào nhau. Đặt một nhúm hạt vào lòng một chiếc thìa, úp thìa thứ hai lên, người lớn quấn băng keo thật chặt quanh phần lòng thìa cho kín mọi khe. Cán thìa thành tay cầm, rất vừa với bàn tay trẻ.
- Trang trí bên ngoài bằng giấy màu, băng keo màu. Không dán đồ trang trí nhỏ rời như hạt cườm, kim tuyến dạng mảnh lên lục lạc của trẻ nhỏ.
- Lắc thật mạnh vài chục lần, bóp thử, gõ thử xuống bàn. Không có hạt nào rơi ra, không có khe nào hở mới coi là xong.
Kiểu thìa úp có thêm một điều thú vị: lắc theo chiều dọc cán và lắc xoay cổ tay cho hai tiếng hơi khác nhau, trẻ thường tự khám phá ra mà không cần ai chỉ.
Lắc thử ngay: một bài đồng dao, hai kiểu lắc
Chọn một bài đồng dao bốn tiếng quen thuộc mà nhà bạn hay đọc. Đọc chậm, mỗi tiếng một nhịp đều. Lần đầu, lắc lục lạc một cú gọn vào mỗi tiếng: "xạc – xạc – xạc – xạc". Lắc bằng cổ tay, như vẩy nước khỏi tay, đừng vung cả cánh tay.
Lần thứ hai, chỉ lắc vào tiếng đầu của mỗi câu, ba tiếng sau thì giữ yên lục lạc trong tay. Bạn sẽ nghe rõ chỗ "mạnh" của câu: XẠC – (lặng) – (lặng) – (lặng). Hai kiểu lắc trên cùng một bài là bước làm quen đầu tiên với phách đều và phách mạnh, không cần biết chữ nhạc nào.
Trên chiếc chiếu trải giữa nhà, bà ngồi đọc đồng dao, đứa cháu cầm chai lục lạc gạo, mẹ cầm ống lục lạc đậu đen. Đến câu thứ ba thì ba tiếng lắc đã khớp nhau; đến câu thứ năm thì đứa cháu bỏ nhịp, lắc tung lên trời và cả nhà cùng cười. Không ai sửa, không ai khen ai giỏi hơn ai. Thế là đủ cho một buổi chiều.
Danh sách kiểm tra an toàn trước khi đưa cho trẻ
Lục lạc tự làm chứa đúng loại vật nhỏ mà trẻ dưới ba tuổi hay cho vào miệng. Hãy coi danh sách này là bắt buộc.
- Nắp, đầu ống, khe thìa đều đã được dán keo và quấn băng keo kín; người lớn thử mở bằng tay không được.
- Vỏ không giòn, không nứt; chai nhựa quá mỏng dễ bị trẻ cắn thủng — thay chai dày hơn.
- Không có mép sắc: vỏ lon kim loại phải được dán kín miệng và mép.
- Trẻ dưới ba tuổi chỉ chơi khi có người lớn ngồi cạnh; lúc không chơi thì cất lên cao.
- Kiểm tra lại mỗi lần lấy ra chơi: băng keo bong, vỏ nứt, nghe có tiếng hạt kẹt ở khe là cất đi sửa ngay.
- Nhà có trẻ dị ứng thực phẩm thì tránh các loại hạt trẻ dị ứng; thay bằng hạt nhựa to hoặc cúc áo to, vẫn dán kín như thường.
- Lục lạc kim loại với sỏi bên trong khá to tiếng; đừng lắc sát tai trẻ.
Nếu có bất kỳ nghi ngờ nào về việc trẻ đã nuốt phải vật nhỏ, đưa trẻ tới cơ sở y tế ngay, không chờ xem có triệu chứng hay không.
Bốn hiểu lầm về lục lạc
"Lục lạc là nhạc cụ của trẻ con." Trong nhiều dàn nhạc dân gian và nhạc đại chúng trên thế giới, người lớn chơi lục lạc rất nghiêm túc. Một người lắc giữ nhịp đều suốt cả bài, đặt đúng chỗ nhấn, là chỗ dựa cho cả nhóm. Lắc đều trong ba phút khó hơn nhiều so với tưởng tượng.
"Càng lắc mạnh càng hay." Lắc mạnh chỉ làm tiếng to và lộn xộn. Lắc gọn, dừng dứt khoát ở cuối mỗi cú mới cho tiếng "xạc" sắc nét. Người chơi quen thường lắc bằng cổ tay rất thả lỏng, cẳng tay gần như đứng yên.
"Đổ thật đầy cho tiếng dày." Đổ đầy là hạt không có chỗ chạy, tiếng tắt. Tiếng dày đến từ hạt to, nặng, không đến từ số lượng. Nếu muốn dày, đổi gạo sang đậu đen; đừng đổ thêm gạo.
"Lục lạc tự làm thì không bằng đồ mua." Về độ bền thì có thể đúng, nhưng về tiếng thì không nhất thiết. Lục lạc tự làm cho phép bạn chọn đúng tiếng mình muốn, đổi hạt khi chán. Với trẻ, chiếc lục lạc tự tay mình trang trí thường được nâng niu hơn hẳn đồ mua sẵn.
Lắc cho ra tiếng: hai cách cầm, ba kiểu lắc
Cách cầm đầu tiên là nắm thân: bàn tay ôm trọn vỏ, lắc gọn từng cú. Tiếng hơi bị bàn tay nuốt bớt, hợp khi muốn nhẹ nhàng. Cách thứ hai là cầm đầu: chỉ giữ phần cổ chai hoặc cán thìa, để thân vỏ tự do. Tiếng thoáng, sáng và to hơn hẳn.
Ba kiểu lắc nên thử lần lượt. Lắc thẳng: đẩy tới rồi dừng, mỗi cú một tiếng "xạc", dùng để giữ phách. Lắc tới – lui: đẩy ra cho một tiếng, kéo về cho một tiếng, thành hai tiếng mỗi phách, đếm "một – và – hai – và". Tiếng đẩy ra để mạnh, tiếng kéo về để nhẹ là đã nghe ra nhịp nảy. Xoay tròn: xoay cổ tay chậm cho hạt lăn dọc thành vỏ, ra một tiếng "xèèè" liền dài, hợp cho đoạn mở hoặc kết bài.
Người lớn chơi cùng nhạc có thể cầm hai lục lạc, mỗi tay một chiếc, lắc so le: tay phải ở phách, tay trái ở "và". Nghe đơn giản nhưng giữ đều trong vài phút là một bài luyện cổ tay rất tốt.
Giữ lục lạc tự làm cho bền và sạch
Hạt ngũ cốc trong vỏ kín vẫn có thể hút ẩm, nhất là mùa nồm. Khi mở ra thấy mùi hăng hoặc hạt đổi màu, bỏ hạt cũ, rửa vỏ, phơi khô hẳn rồi làm lại. Đừng cố sấy cả chiếc lục lạc còn nguyên hạt trên bếp hay trong lò.
Vỏ nhựa và vỏ thìa lau bằng khăn ẩm rồi lau khô; không ngâm nước vì nước len vào khe nắp. Ống giấy chỉ lau khô. Cất cả bộ trong một hộp có nắp, để nơi thoáng.
Lục lạc được dùng nhiều sẽ bong băng keo trước tiên ở chỗ trẻ cầm. Thay lớp băng keo ngoài định kỳ, như thay cán cho cái chổi quen tay. Một chiếc lục lạc tự làm cẩn thận có thể theo gia đình qua mấy mùa đồng dao, rồi được trao lại cho đứa em nhỏ hơn. Trước khi trao, nhớ mở hẳn ra thay hạt mới, dán lại nắp từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Nên bỏ bao nhiêu hạt vào một chai lục lạc?
Thường khoảng một phần tư đến một phần ba thể tích chai là dễ nghe. Đổ từ từ, mỗi lần một thìa rồi lắc thử; khi tiếng đã liền mạch mà hạt vẫn chạy tự do trong chai là vừa, đổ thêm sẽ làm tiếng tắt.
Trẻ mấy tuổi thì chơi lục lạc tự làm được?
Trẻ vài tháng tuổi đã thích nghe và cầm lục lạc, nhưng lục lạc tự làm chứa hạt nhỏ nên với trẻ dưới ba tuổi chỉ dùng khi có người lớn ngồi cạnh, nắp được dán chết và kiểm tra trước mỗi lần chơi.
Dùng gạo hay đậu thì tốt hơn?
Không có loại nào tốt hơn hẳn, chỉ khác tiếng. Gạo cho tiếng xào xạc mịn hợp bài chậm, đậu đen cho tiếng dày rõ nhịp hợp bài vui. Làm mỗi loại một chiếc để trẻ tự nghe ra sự khác nhau là hay nhất.
Có thể làm lục lạc không cần hạt ăn được không?
Có thể dùng cúc áo nhựa to, hạt nhựa to hoặc mẩu ống hút cắt ngắn, nhất là trong nhà có trẻ dị ứng thực phẩm. Mọi thứ bỏ vào vẫn phải được bịt kín hoàn toàn vì vật nhỏ nào cũng có nguy cơ hóc.
Vì sao lục lạc của mình lắc nghe lộn xộn, không ra nhịp?
Thường do vung cả cánh tay và không dừng dứt khoát. Hãy giữ cẳng tay yên, lắc bằng cổ tay một cú gọn rồi dừng hẳn, đếm thành tiếng một, hai, ba, bốn và chỉ lắc đúng vào từng tiếng đếm.
Lục lạc bị ẩm mốc bên trong thì xử lý thế nào?
Bỏ toàn bộ hạt cũ, rửa sạch vỏ, phơi hoặc để khô hẳn ở nơi thoáng ít nhất một ngày rồi mới cho hạt mới vào. Không sấy lục lạc còn hạt trên bếp hay lò vì vỏ nhựa có thể biến dạng.