ManhLiet.comMạnh Liệt
Trống truyền thống Việt Nam

Trống cơm là gì: vì sao bôi cơm lên mặt trống và cách vỗ cho ra tiếng “bùng bình”

Trống cơm thân dài, hai mặt da, vỗ bằng tay; một miếng cơm nếp miết giữa mặt làm tiếng tròn, có cao độ. Cấu tạo, cách cầm, cách vỗ thử và hiểu lầm hay gặp.

A slender double-headed Vietnamese rice drum lying across the lap of a seated musician, palms on both skins, rural house courtyard at golden hour, side view

Trống cơm là chiếc trống thân dài, hai đầu bịt da, vỗ bằng hai bàn tay — và giữa mỗi mặt da có một lớp cơm nếp miết mỏng. Chính miếng cơm ấy biến tiếng “bộp” rỗng của da thành tiếng “bùng… bình” tròn trịa, có cao độ, nghe như ai đó đang nói chuyện bằng trống. Tên gọi kể luôn bí mật của nó.

Nếu bạn từng nghe câu quan họ “Tình bằng có cái trống cơm…”, bạn đã biết chiếc trống này được yêu đến mức nào. Dưới đây là cách nó được làm, vì sao cơm lại đổi được tiếng, cầm và vỗ thế nào ở mức nhập môn, cùng mấy hiểu lầm hay gặp.

Hình dáng: một ống gỗ dài với hai giọng

Trống cơm có thân gỗ dài và thon, nhiều chiếc phình nhẹ ở giữa và thu nhỏ về hai đầu, dài cỡ một cánh tay người lớn. Hai đầu bịt da mỏng; da được giữ bằng những sợi dây chạy dọc thân, đan qua lại từ mặt này sang mặt kia như dây giày. Kéo chặt hay nới lỏng các sợi dây là cách người chơi chỉnh độ căng của da.

Hai mặt thường không bằng nhau: một mặt nhỏ hơn, tiếng cao hơn; mặt kia lớn hơn, tiếng trầm hơn. Nhờ vậy, chỉ với hai bàn tay người chơi đã có hai “nốt” để đối đáp — trầm bên trái, cao bên phải, hoặc ngược lại tuỳ thói quen.

Người chơi thường ngồi và đặt trống nằm ngang trên đùi, hoặc đeo dây qua vai để trống nằm ngang trước bụng khi vừa đi vừa vỗ, vừa múa. Thế nằm ngang giúp cả hai mặt cùng thoáng, tiếng không bị bít, và hai bàn tay đều chạm tới mặt trống mà không phải với.

Về vật liệu, thân trống thường khoét hoặc ghép từ gỗ nhẹ, dễ gia công; da mặt mỏng hơn hẳn da trống cái, vì trống cơm cần nhạy với bàn tay chứ không cần chịu dùi nặng. Dây căng xưa hay làm bằng mây hoặc da thuộc, nay nhiều chiếc dùng dây bện chắc hơn. Cầm một chiếc trống cơm lên, bạn sẽ ngạc nhiên vì nó nhẹ: nhẹ để đeo được cả buổi, để vừa vỗ vừa múa mà không mỏi vai.

Vì sao lại là cơm: điều người làm trống biết từ lâu

Cơm làm mặt da “nặng” ở giữa. Một tấm da căng khi bị vỗ sẽ rung theo nhiều kiểu cùng lúc, tạo ra những tiếng phụ lộn xộn — nghe “bộp” và rỗng. Thêm một khối nhỏ ở giữa mặt da làm thay đổi cách rung ấy, những tiếng phụ lộn xộn yếu đi và một âm chính nổi lên rõ hơn. Tai ta nghe ra thành tiếng có cao độ.

Cơm chỉnh được tiếng. Miết thêm một chút, tiếng trầm xuống; bớt đi, tiếng cao lên. Đây là cách người chơi lên dây cho trống trước buổi diễn, giống như vặn trục đàn. Cơm nếp được chọn vì dẻo, dính, miết mỏng được mà không bong.

Thế giới cũng có cách tương tự. Trống tabla của Ấn Độ có một vòng tròn đen giữa mặt da, làm từ bột trộn với các chất khác, cũng để tạo tiếng có cao độ. Hai nền âm nhạc cách xa nhau, mỗi bên có vật liệu riêng, nhưng đều tìm ra cùng một mẹo: thêm khối lượng vào giữa mặt da.

Cơm là thứ phải làm lại. Cơm khô dần, nứt, bong. Sau buổi chơi, người giữ trống thường cạo bỏ và lần sau miết lớp mới. Để cơm mốc trên mặt da là làm hỏng da, lại mời chuột gián tới.

Nghe trống cơm bằng chữ: ba tiếng cơ bản

Người chơi trống tay thường phân ra vài kiểu vỗ. Ba kiểu dưới đây là nền để bắt đầu; tên gọi chỉ là cách tả cho dễ nhớ, mỗi thầy có thể gọi khác.

Kiểu vỗVỗ thế nàoTiếng nghe như
Tiếng mởLòng bàn tay vỗ vào giữa mặt rồi nhấc ra ngay“Bùng” tròn, ngân, như giọt nước rơi vào chum
Tiếng ngắtVỗ rồi để nguyên bàn tay áp trên mặt da“Bụp” ngắn, đục, không ngân
Tiếng mépCác đầu ngón tay búng nhẹ gần vành“Tách” sáng, nhỏ, như gõ móng tay lên mặt bàn

Ghép hai mặt với ba kiểu vỗ, bạn có sáu màu tiếng chỉ trên một chiếc trống. Đó là lý do trống cơm hay được dùng để đệm cho múa và hát: nó vừa giữ nhịp vừa “nói” được.

Muốn tai quen nhanh, hãy tập nghe tiếng mở và tiếng ngắt trước. Hai tiếng này khác nhau ở độ dài chứ không ở độ to: một tiếng được thả cho ngân, một tiếng bị bàn tay giữ lại. Khi tách được hai tiếng ấy, bạn đã nắm được một nửa ngôn ngữ của mọi loại trống tay, từ trống cơm đến những chiếc trống tay ở nơi khác trên thế giới.

Lên tiếng cho trống bằng cơm: từng bước nhập môn

Đây là cách làm phổ biến được nhiều người chơi kể lại; mỗi thầy, mỗi phường có chút khác nhau về lượng cơm và chỗ miết. Nếu bạn được thầy chỉ cách khác, hãy theo thầy.

  1. Chuẩn bị một nắm nhỏ cơm nếp đã nguội, còn dẻo; không miết cơm đang nóng lên mặt da. Cơm tẻ ít dẻo, dễ bong, nên người ta ít dùng.
  2. Vỗ thử mặt trống khi chưa có cơm để nhớ tiếng gốc: thường nghe rỗng, nhiều tiếng phụ.
  3. Lấy một chút cơm bằng hạt ngô, đặt giữa mặt da rồi dùng đầu ngón tay miết thành một lớp mỏng, tròn, đều — không vón cục.
  4. Vỗ thử tiếng mở. Nếu tiếng còn cao và rỗng, miết thêm rất ít; nếu tiếng đã đục và chết, cạo bớt.
  5. Làm tương tự với mặt còn lại, cố ý để hai mặt chênh nhau: một trầm, một cao. Vỗ xen hai mặt để nghe chúng “đối đáp” rõ chưa.
  6. Chơi xong, cạo lớp cơm bằng thanh tre mỏng hoặc móng tay, lau lại bằng khăn khô. Không dùng dao sắc vì dễ rạch thủng da.

Lần đầu bạn sẽ miết quá tay — ai cũng vậy. Cái hay của cơm là sửa được ngay: cạo đi, làm lại, cho đến khi tai mình gật đầu.

Làm thử ngay: vỗ trống cơm trên mặt bàn

Chưa có trống, hãy dùng mặt bàn gỗ: tay trái vỗ gần mép bàn làm “mặt trầm”, tay phải vỗ lên một cuốn sách dày làm “mặt cao”. Đếm to, chữ in hoa là phách mạnh. Mỗi ô là một nửa phách; T là tay trái (trầm), P là tay phải (cao), – là nghỉ.

ĐếmMỘTvàhaivàBAvàbốnvà
Kiểu 1T–P–T–P–
Kiểu 2T–PPT–P–
Kiểu 3TTP–T–PP

Bắt đầu bằng kiểu 1, đếm thật chậm, như đang bước đi thong thả. Khi tay đã tự chạy, chuyển sang kiểu 2 và 3 — chúng thêm một tiếng chen vào ô “và”, làm nhịp có chút nhún nhảy. Thử vừa vỗ vừa hát nhẩm một bài dân ca quen; bạn sẽ thấy kiểu nào hợp câu nào.

Trống cơm trong đời sống và trong câu hát

Trên chiếu hội đầu xuân, cô gái đeo chiếc trống thon ngang người, hai bàn tay lật qua lật lại như đang nhào bột. Tiếng trống không to — vừa đủ để những người ngồi quanh nghe rõ, vừa đủ để câu hát không bị lấn. Một người già gật gù gõ ngón tay xuống đầu gối theo.

Trống cơm có mặt trong nhiều dàn nhạc dân tộc và nhất là trong múa: múa trống cơm là tiết mục mà người biểu diễn vừa vỗ trống vừa di chuyển. Bài quan họ “Trống cơm” với câu mở “Tình bằng có cái trống cơm, khen ai khéo vỗ ấy mấy bông mà nên bông” giữ chiếc trống này trong trí nhớ của nhiều thế hệ, kể cả những người chưa bao giờ cầm nó.

Điều đáng để ý là trống cơm hợp với không gian gần. Nó không sinh ra để gọi cả làng như trống cái; nó sinh ra để ngồi giữa mọi người, đệm cho một câu hát, một điệu múa.

Vì vậy, khi đệm cho người hát, người chơi trống cơm giỏi biết lùi lại: vỗ thưa và nhẹ lúc giọng hát đang ngân, chen vài tiếng mép vào chỗ người hát lấy hơi, rồi mới dồn tiếng ở đoạn chuyển. Nghe kỹ một buổi biểu diễn, bạn sẽ thấy trống cơm giống người bạn ngồi cạnh biết lúc nào nên nói và lúc nào nên im.

Hiểu lầm hay gặp và giữ tay khi tập

“Trống cơm thì phải ăn được.” Cơm chỉ là một lớp mỏng miết lên da để lấy tiếng, không phải cả nồi. Cũng không phải trống nào gọi là trống cơm cũng đang có cơm trên mặt — nhiều khi người ta để trống trơn khi cất.

“Vỗ càng mạnh càng hay.” Trống cơm hay nhờ màu tiếng, không nhờ độ to. Vỗ mạnh làm tiếng vỡ, mất cao độ, lại đau tay. Thả lỏng cổ tay, để bàn tay nảy lên như quả bóng.

Đau lòng bàn tay là bình thường? Hơi rát khi mới tập là thường gặp; đau buốt, sưng hoặc tê kéo dài là dấu hiệu nên dừng, nghỉ vài ngày và nếu không đỡ thì gặp bác sĩ. Không tập cố qua cơn đau.

Tập ở nhà có ồn không? Trống cơm nhỏ tiếng hơn trống dùi nhiều, nhưng vẫn có tiếng trầm đi qua tường. Tập vào giờ hợp lý, giữ tay nhẹ và nói trước với hàng xóm sát vách là đủ lịch sự.

“Trống cơm là trống của trẻ con vì nó nhỏ.” Trống cơm nhỏ và nhẹ thật, nhưng chơi cho hay thì cần đôi tay rất tinh: phân được tiếng mở, tiếng ngắt, giữ hai mặt đối đáp đều và biết nhường chỗ cho giọng hát. Trẻ con vỗ được, người lớn chơi cả đời vẫn còn chỗ để học.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao trống cơm lại có tên như vậy?

Vì người chơi miết một lớp cơm nếp mỏng lên giữa mặt da trước khi vỗ. Lớp cơm làm mặt da rung gọn hơn, tiếng tròn và có cao độ rõ, nên chiếc trống được gọi theo chính thứ vật liệu đặc biệt ấy.

Trống cơm đánh bằng dùi hay bằng tay?

Trống cơm vỗ bằng hai bàn tay, mỗi tay phụ trách một mặt. Người chơi dùng lòng bàn tay, các ngón tay và đầu ngón để tạo ra những tiếng khác nhau như tiếng mở ngân dài, tiếng ngắt cụt và tiếng mép sáng.

Không có cơm nếp thì trống cơm có kêu không?

Vẫn kêu, nhưng tiếng rỗng và lẫn hơn, khó nghe ra cao độ. Lớp cơm giống như phần lên dây: không có nó trống vẫn là trống, chỉ là chưa được chỉnh cho đúng tiếng mà người chơi muốn.

Câu hát tình bằng có cái trống cơm thuộc làn điệu nào?

Đó là câu mở của bài Trống cơm, một bài dân ca quan họ Bắc Ninh rất quen thuộc. Bài hát nhắc tới chiếc trống như một hình ảnh vui tươi của ngày hội, không phải bài hướng dẫn cách chơi trống.

Trẻ em có tập trống cơm được không?

Được, vì trống cơm vỗ tay, nhẹ và không quá ồn. Người lớn nên ngồi cùng, cho trẻ vỗ nhẹ theo bài đồng dao, nghỉ khi trẻ chán và không ép đúng kỹ thuật ngay. Niềm vui với nhịp đến trước, kỹ thuật đến sau.

Giữ trống cơm thế nào để da không hỏng?

Sau khi chơi nên cạo bỏ lớp cơm cũ, lau khô, nới dây một chút nếu cất lâu và để trống ở chỗ thoáng, tránh nắng gắt chiếu thẳng lẫn chỗ ẩm thấp. Cơm để lâu trên da dễ mốc và hút côn trùng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138