Cùng một chiếc trống, cùng một cái đàn gõ, đổi dùi là đổi tiếng. Đầu dùi cứng như gỗ trần cho tiếng sáng, sắc, có tiếng "cộc" nhọn ở đầu; đầu dùi mềm như len, nỉ, cao su cho tiếng tròn, ấm, nhỏ hơn và đỡ chói tai. Tự làm một cặp dùi đầu mềm chỉ cần một que gỗ tròn, một cuộn len hoặc một quả bóng cao su nhỏ và một buổi tối rảnh.
Bài này hướng dẫn ba kiểu dùi: dùi len, dùi bóng cao su, dùi nút bần; bảng tra đầu dùi nào cho tiếng gì; cách gõ "vê" bằng dùi mềm để nghe tiếng ngân dâng lên; và những lưu ý khi làm dùi cho trẻ nhỏ.
Vì sao đầu dùi quyết định tiếng
Khi đầu dùi chạm vào mặt trống hay thanh đàn gõ, nó ở lại đó một khoảnh khắc rất ngắn. Đầu cứng chạm và bật ra rất nhanh, đánh thức cả những âm cao, sắc trong nhạc cụ, nên tiếng nghe sáng, có "gai". Đầu mềm lún vào một chút, ở lại lâu hơn một tí, các âm cao bị nuốt bớt, còn lại phần âm trầm, tròn. Đó là lý do người chơi đàn gõ chuyên nghiệp thường mang theo cả bộ dùi với nhiều độ cứng khác nhau.
Ở nhà, điều này có ích theo hai cách. Thứ nhất, dùi mềm làm cho trống tự làm, đàn gõ đồ chơi, chiêng nhỏ, chuông nghe dễ chịu hơn hẳn, bớt tiếng "keng" chói tai. Thứ hai, dùi mềm nhỏ tiếng hơn, hợp cho căn hộ và cho trẻ.
Làm thử ngay trước khi làm dùi: gõ một chiếc nồi hoặc bát inox bằng thìa kim loại, rồi gõ lại bằng chiếc thìa ấy quấn khăn ở đầu. Tiếng thứ nhất "keng" sắc, tiếng thứ hai "boong" tròn. Bạn vừa nghe chính xác sự khác biệt mà bài này nói tới.
Đầu dùi nào cho tiếng gì
Bảng tra nhanh để chọn vật liệu cho đầu dùi. Thử nhiều loại, giữ lại cặp bạn thích nhất.
| Đầu dùi | Tiếng nghe như | Hợp với |
|---|---|---|
| Gỗ trần | Sáng, sắc, có tiếng "cộc" | Ống gõ tre, mõ, khối gỗ |
| Nút bần (bấc) | Vừa phải, rõ nốt, hơi ấm | Đàn gõ gỗ, trống nhỏ |
| Bóng cao su đặc nhỏ | Tròn, nảy, khá rõ | Đàn gõ, trống tự làm, chiêng nhỏ |
| Len quấn chặt | Ấm, mềm, ít tiếng đầu | Trống da, chiêng, chuông, vê tiếng ngân |
| Nỉ hoặc vải dày quấn | Rất mềm, trầm, nhỏ | Trống lớn, tập trong căn hộ |
| Băng keo vải quấn dày | Hơi cứng, đục | Dùi tạm cho trống tái chế |
Một mẹo hay: quấn len hơi lỏng bên ngoài một đầu bóng cao su. Gõ nhẹ chỉ nghe len, tiếng mềm; gõ mạnh thì len ép lại, chạm tới lõi cao su, tiếng rõ hơn. Một cặp dùi cho hai màu tiếng.
Làm dùi len, từng bước
Kiểu này cho tiếng ấm nhất và đẹp mắt. Cần: hai que gỗ tròn cỡ chiếc đũa to hoặc nhỏ hơn ngón tay út, dài khoảng một gang tay rưỡi; len sợi to; một mẩu xốp hoặc nút bần làm lõi; keo dán; kim to và chỉ khâu chắc.
- Người lớn mài nhám hai đầu que cho tròn, không còn dằm.
- Gắn lõi vào một đầu que: khoét một lỗ nhỏ vào nút bần hoặc mẩu xốp, bôi keo, cắm que vào, chờ keo khô hẳn.
- Quấn một lớp băng keo vải quanh lõi để lõi tròn đều và không vỡ vụn.
- Buộc đầu sợi len vào que ngay dưới lõi, quấn len chặt tay quanh lõi theo nhiều hướng chéo nhau, như quấn một cuộn len tròn, đến khi đầu dùi to bằng quả trứng cút hoặc hơn chút.
- Luồn kim khâu vài mũi xuyên qua lớp len ngoài cùng để giữ len không bung, rồi buộc chặt đầu sợi cuối.
- Làm chiếc thứ hai, so cho hai đầu dùi nặng và to gần bằng nhau để hai tay cảm giác như nhau.
- Gõ thử lên trống, đàn gõ, chiêng nhỏ. Tiếng quá mềm thì quấn chặt hơn ở lần sau; quá cứng thì thêm vài vòng len lỏng ở ngoài.
Dùi bóng cao su làm nhanh hơn: người lớn khoan một lỗ vừa que vào một quả bóng cao su đặc nhỏ, bôi keo, cắm que vào. Dùi nút bần cũng vậy, chỉ thay quả bóng bằng nút bần to.
Gõ thử ngay: vê dùi mềm cho tiếng ngân dâng lên
Kỹ thuật đáng thử nhất với dùi mềm là vê (cuộn tiếng): hai tay luân phiên gõ thật nhanh và nhẹ vào cùng một chỗ, phải – trái – phải – trái, đều như mưa rơi. Với dùi cứng, vê ra tiếng lộp độp rời rạc; với dùi len, các tiếng hoà vào nhau thành một tiếng ngân liền, như tiếng sóng.
Thử thế này: đặt một chiếc chiêng nhỏ, một cái nồi treo, hoặc trống tự làm trước mặt. Đếm chậm "MỘT – hai – BA – bốn". Ở MỘT, bắt đầu vê thật khẽ, gần như không nghe; đến BA, vê to dần; đến hết bốn, nhỏ dần lại. Bạn vừa tạo ra một "con sóng" âm thanh mà nhạc phim hay dùng trước những khoảnh khắc lớn.
Trong lớp học nhỏ buổi chiều, cô giáo phát cho mỗi bàn một cặp dùi len do phụ huynh làm. Cô gõ một tiếng lên chiếc chiêng nhỏ treo cuối lớp, rồi vê nhè nhẹ. Cả lớp im phăng phắc, rồi một bạn thì thầm: "Như tiếng gió." Dùi mềm có cái tài như vậy: nó làm người nghe muốn nghe kỹ hơn, thay vì bịt tai.
Dùi nào cho nhạc cụ nào trong nhà
Nhiều nhà có sẵn vài món gõ khác nhau. Bảng này gợi ý cặp dùi hợp cho từng món, kèm chỗ gõ cho tiếng đẹp nhất.
| Nhạc cụ | Dùi hợp | Gõ ở đâu |
|---|---|---|
| Đàn gõ đồ chơi thanh kim loại | Bóng cao su hoặc len | Giữa thanh, gõ rồi nhấc ngay |
| Đàn gõ thanh gỗ | Nút bần hoặc bóng cao su | Giữa thanh, tránh gõ trúng chỗ dây buộc |
| Trống tái chế, trống lon băng keo | Len hoặc vải quấn | Giữa mặt cho tiếng trầm, gần mép cho tiếng cao |
| Chiêng nhỏ, chuông treo | Len quấn chặt | Chiêng có núm thì gõ vào núm, chiêng phẳng thì gõ vùng giữa; gõ nhẹ rồi để ngân |
| Ống gõ tre | Gỗ trần hoặc đầu quấn dây cao su | Mép khe |
| Nồi, bát inox để tập | Len hoặc vải | Thành nồi, cầm nồi bằng quai cho ngân |
Điều chung cho mọi món: gõ rồi nhấc dùi lên ngay như chạm vào mặt nước. Để dùi nằm lại trên nhạc cụ là bóp tắt tiếng ngân mà bạn vừa tạo ra.
Nếu nhà có trẻ, dán một mẩu băng keo màu lên cán mỗi cặp dùi, mỗi màu dành cho một nhạc cụ. Trẻ sẽ tự lấy đúng dùi, và nhạc cụ ít bị gõ bằng thứ không hợp.
Giữ dùi bền và sạch
Dùi len hút bụi và mồ hôi tay; sau một thời gian, đầu len xỉn màu và cứng lại vì bụi bám. Chải nhẹ đầu len bằng bàn chải khô để bụi bay ra. Nếu bẩn nhiều, có thể lau bằng khăn hơi ẩm rồi để khô hẳn ở nơi thoáng; đừng ngâm cả đầu dùi vào nước vì lõi xốp, nút bần và keo có thể hỏng.
Mùa nồm, dùi len và dùi nút bần dễ mốc. Cất trong hộp hoặc ống đựng có lỗ thoáng, kèm một gói hút ẩm, đừng nhét chung với đồ ẩm. Dùi bóng cao su để lâu ngoài nắng sẽ cứng và nứt, cất trong bóng râm.
Đầu dùi mòn ở một mặt là chuyện bình thường; xoay dùi một chút mỗi lần chơi để mòn đều. Khi lớp len ngoài đã sờn, gỡ ra và quấn lại lớp mới. Một cặp dùi tự làm được chăm như vậy có thể theo bạn rất lâu, và mỗi lần quấn lại là một lần chỉnh tiếng theo ý mình.
An toàn khi làm và dùng dùi với trẻ
Dùi là vật dài, cầm tay, lại hay được trẻ vung lên — những lưu ý dưới đây giúp tránh va chạm và hóc.
- Người lớn làm phần khoan, cắt, mài và dùng keo nóng; trẻ có thể giúp quấn len khi lõi đã được gắn chắc.
- Que cho trẻ nhỏ nên ngắn, đầu dưới bo tròn; không dùng que nhọn, que tre có dằm.
- Đầu dùi phải dính chắc: kéo mạnh thử bằng tay, xoay thử; đầu lỏng có thể bay ra khi gõ.
- Với trẻ dưới ba tuổi, tránh đầu dùi bằng nút bần vụn, xốp dễ bóc, hạt cườm trang trí; chọn bóng cao su đủ to để không lọt miệng, hoặc len quấn kín.
- Quy ước đơn giản: dùi chỉ dùng để gõ nhạc cụ, không chĩa vào người, không chạy khi cầm dùi.
- Gõ chiêng, chuông, nồi kim loại vẫn có thể to; giữ khoảng cách với tai trẻ, gõ nhẹ, cho trẻ nghỉ khi thấy ồn.
- Kiểm tra dùi trước mỗi lần chơi: len bung, đầu lỏng, que nứt thì cất đi sửa.
Một cặp dùi len tốt có thể dùng chung cho cả nhà: người lớn đệm trống tay, trẻ gõ đàn gõ đồ chơi, ai cũng có tiếng dễ nghe.
Hiểu lầm hay gặp về dùi gõ
"Dùi nào gõ cũng như nhau." Đổi dùi là đổi tiếng rõ rệt, đôi khi còn nhiều hơn đổi nhạc cụ. Người chơi đàn gõ và người chơi trống lâu năm chọn dùi kỹ như chọn nhạc cụ.
"Dùi mềm là cho trẻ con." Dàn nhạc giao hưởng dùng dùi đầu mềm cho trống định âm, chiêng lớn, đàn gõ; trống bass của bộ trống cũng dùng đầu nỉ. Dùi mềm là lựa chọn âm thanh, không phải đồ tập.
"Dùi to và nặng thì tiếng sẽ hay hơn." Dùi quá nặng làm tay mỏi nhanh, khó gõ đều và dễ làm hỏng nhạc cụ tự làm. Dùi vừa tay, hai chiếc cân nhau, giúp bạn gõ đều hơn và giữ cổ tay thoải mái lâu hơn.
"Gõ dùi gỗ trần lên chiêng, chuông cho to." Gỗ trần hay kim loại gõ lên chiêng, chuông cho tiếng chói và có thể để lại vết trên bề mặt. Dùi mềm cho tiếng ngân đẹp hơn, đặc biệt khi vê.
Câu hỏi thường gặp
Dùi len có dùng được cho trống da không?
Được, dùi len cho tiếng ấm và nhẹ nhàng trên trống da, đặc biệt khi vê tiếng ngân. Tuy vậy với những trống truyền thống có loại dùi riêng, nên dùng đúng loại dùi của trống đó khi chơi thật, dùi len chỉ để tập nhẹ hoặc tạo màu tiếng.
Que làm dùi nên dùng loại gỗ gì?
Que gỗ tròn cứng, thẳng, không mắt gỗ là đủ, cỡ chiếc đũa to hoặc nhỏ hơn ngón út một chút. Que tre cũng dùng được nếu là tre già, khô và được mài nhẵn kỹ, không còn dằm.
Làm sao để hai chiếc dùi cân nhau?
Cắt hai que cùng chiều dài, dùng lõi cùng cỡ và quấn số vòng len gần bằng nhau. Cầm hai dùi trên hai tay, lắc nhẹ; nếu một chiếc nặng đầu hơn rõ rệt thì quấn thêm hoặc bớt len cho tới khi cảm giác giống nhau.
Dùi bóng cao su có hợp với đàn gõ đồ chơi kim loại không?
Hợp, dùi bóng cao su làm tiếng đàn gõ kim loại bớt chói, tròn và dễ nghe hơn dùi nhựa cứng đi kèm. Chọn bóng đủ to để trẻ không cho vào miệng được và kiểm tra đầu dùi dính chắc vào que.
Dùi len bị bung sợi thì sửa thế nào?
Khâu vài mũi chỉ xuyên qua lớp len ngoài để giữ lại, hoặc gỡ lớp ngoài và quấn lại một lớp mới chặt tay. Nếu lõi bên trong đã lỏng khỏi que, tháo ra, bôi keo lại, chờ khô hẳn rồi mới quấn len.
Trẻ mấy tuổi có thể tự làm dùi len?
Trẻ khoảng năm, sáu tuổi trở lên thường quấn len được khi người lớn đã gắn chắc lõi vào que. Phần khoan, cắt, mài, keo nóng vẫn do người lớn làm; trẻ nhỏ hơn có thể chọn màu len và cùng gõ thử.