Một chiếc trống da truyền thống ra đời qua bốn chặng lớn: chọn gỗ và ghép tang, thuộc da, bịt mặt — tức căng da lên miệng tang rồi đóng chốt tre giữ lại — và cuối cùng là thử tiếng. Nghe đơn giản, nhưng mỗi chặng là cả một nghề, và tiếng “tùng” mà bạn nghe ở sân đình là kết quả của hàng tuần làm việc với gỗ, với da, với nắng.
Nhiều làng ở Việt Nam sống bằng nghề trống, trong đó làng trống Đọi Tam ở đồng bằng Bắc Bộ là cái tên quen thuộc. Bài này đi theo từng bước như người thợ vẫn làm, giải thích vì sao mỗi bước lại như vậy. Cách làm cụ thể khác nhau giữa các làng và giữa các nhà; đây là bức tranh chung để bạn hiểu và biết nhìn khi ghé một xưởng trống.
Bốn chặng ra đời của một chiếc trống
Bảng tóm tắt trước khi đi vào từng bước. Cột cuối là lý do — thứ quyết định tiếng trống sau này.
| Chặng | Làm gì | Vì sao quan trọng |
|---|---|---|
| Chọn gỗ, ghép tang | Xẻ gỗ thành thanh cong, ghép khít thành thân trống | Tang chắc, khít thì tiếng tròn, không rè, không nứt |
| Thuộc da | Làm sạch, xử lý và phơi da trâu | Da đều, dai thì căng được mạnh, tiếng sáng và bền |
| Bịt mặt | Căng da ướt lên miệng tang, kéo chặt, đóng chốt tre | Độ căng quyết định trầm hay cao, vang hay đục |
| Thử tiếng, hoàn thiện | Phơi khô, gõ thử, cắt da thừa, sơn tang | Da khô co lại mới ra tiếng thật; sơn giữ gỗ bền |
Người thợ lâu năm nói rằng tiếng trống được “quyết” từ ngày chọn gỗ, nhưng chỉ được “nghe” vào ngày cuối cùng. Đó là lý do nghề trống đòi hỏi kinh nghiệm: phải đoán trước tiếng của một chiếc trống từ khi nó còn là khúc gỗ và tấm da.
Bước một: chọn gỗ và ghép tang
Nhiều làng nghề chuộng gỗ mít làm tang trống. Gỗ mít có thớ mịn, ít cong vênh, ít bị mối mọt và khi khô cho tiếng ấm. Gỗ thường được phơi hoặc để khô một thời gian dài trước khi đưa vào làm, vì gỗ còn ẩm mà ghép thành tang thì khi khô sẽ co lại, các mạch ghép hở ra, tiếng trống rè.
Với trống lớn, người thợ không khoét một khúc gỗ mà xẻ thành nhiều thanh, bào mỗi thanh hơi cong và vát cạnh, rồi ghép chúng khít vào nhau thành một vòng — giống cách ghép những tấm ván thành chiếc thùng gỗ. Một vòng đai tạm giữ các thanh lại trong lúc làm. Mặt trong và mặt ngoài tang được bào nhẵn để không khí bên trong lưu thông trơn tru.
Bụng tang thường phình ra ở giữa. Cái dáng phình ấy không chỉ đẹp; nó tạo ra một khoang rộng để tiếng dội và ngân. Tang càng lớn, khoang càng rộng, tiếng càng trầm. Nhìn dáng tang, người thợ đã đoán được chiếc trống sẽ “nói giọng” gì.
Mạch ghép giữa các thanh là chỗ người thợ kỹ tính nhất. Một khe hở nhỏ bằng sợi tóc cũng có thể làm tiếng trống rè, như tiếng loa bị rách màng. Vì vậy các thanh được bào vát rất khít, có nơi còn chèn, dán thêm để tang kín hoàn toàn. Gõ tay lên một chiếc tang tốt khi chưa bịt da, bạn sẽ nghe tiếng “cộc” chắc, đều quanh thân.
Bước hai: thuộc da trâu
Da làm mặt trống lớn thường là da trâu. Da tươi phải qua nhiều bước xử lý: làm sạch, bỏ phần lông và lớp mỡ, rồi phơi căng cho khô đều. Mỗi làng có kinh nghiệm riêng về thời gian ngâm, cách cạo, cách phơi; đó là phần bí quyết được truyền trong gia đình, người ngoài chỉ thấy được một phần.
Tấm da tốt cho mặt trống phải đều: không chỗ dày chỗ mỏng, không vết thủng, không sẹo lớn. Chỗ mỏng sẽ là chỗ rách đầu tiên khi bị dùi đánh; chỗ dày làm tiếng không đều quanh mặt trống. Vì vậy người thợ thường soi da dưới nắng, nhìn độ trong đục để chọn phần nào làm mặt trống lớn, phần nào làm trống nhỏ.
Một điều thú vị: tấm da sau khi thuộc khô cứng như tấm bìa, gõ vào kêu “cộp cộp”. Nó chỉ thành mặt trống khi được làm ướt cho mềm trở lại, căng lên tang, rồi khô đi lần nữa trong thế bị kéo căng.
Bước ba: bịt mặt trống — từng động tác
Bịt mặt là công đoạn ồn ào và cần nhiều người nhất. Thứ tự dưới đây là cách làm phổ biến; mỗi làng có thể khác ở dụng cụ kéo và cách đóng chốt.
- Ngâm tấm da cho mềm lại, đủ dẻo để kéo giãn mà không rách.
- Trùm tấm da lên miệng tang, để dư ra quanh vành. Tấm da dư này là chỗ để kéo.
- Kéo căng da về mọi phía bằng dây và dụng cụ kéo, làm đều tay quanh vòng tròn để da không lệch về một bên. Trống lớn cần nhiều người cùng kéo.
- Trong lúc da đang căng, đóng những chiếc chốt tre nhỏ xuyên qua da vào tang, sát nhau thành một vòng quanh vành. Chốt tre co giãn cùng gỗ nên giữ da bền mà không làm rách.
- Để trống phơi khô. Da khô co lại, kéo mặt trống căng hơn nữa — đó là lúc tiếng trống thật mới xuất hiện.
- Cắt bỏ phần da thừa, làm gọn vành, rồi làm tương tự với mặt bên kia nếu là trống hai mặt.
Chỗ khó nhất là ước lượng độ căng khi da còn ướt. Kéo chưa tới, da khô xong vẫn chùng, tiếng bè. Kéo quá tay, da khô lại có thể nứt. Người thợ dựa vào tay, vào mắt và vào những chiếc trống đã làm trước đó — không có thước đo nào thay được kinh nghiệm ấy.
Với trống lớn, bịt mặt là việc của cả nhà, có khi cả xóm. Người giữ dây, người kéo, người đóng chốt, người đứng ngoài nhìn xem da đã đều chưa — tiếng hô nhịp “một, hai, kéo” vang lên để mọi người cùng dồn sức một lúc. Ngay trong lúc làm trống, nhịp điệu đã có mặt.
Bước bốn: thử tiếng và hoàn thiện
Chiều muộn, chiếc trống mới đã khô sau mấy ngày phơi. Người thợ già cầm dùi, gõ nhẹ vào giữa mặt, nghiêng đầu nghe. Rồi gõ gần vành, rồi gõ vào tang. Ông không nói gì, chỉ gật đầu với người con trai — chiếc trống đã “ra tiếng”.
Thử tiếng là bước người thợ nghe ba thứ: tiếng giữa mặt có tròn và ngân đủ không, tiếng gần vành có đều quanh vòng tròn không, và có tiếng rè nào từ mạch ghép hay chốt lỏng không. Nếu hai mặt của trống hai mặt, người ta còn nghe xem hai mặt chênh nhau thế nào. Chiếc trống chưa đạt có thể phải sửa, có khi phải bịt lại.
Hoàn thiện gồm làm nhẵn tang, sơn son hoặc sơn màu theo ý người đặt, gắn quai hoặc làm giá. Phần sơn không chỉ để đẹp; nó bọc lấy gỗ, giúp tang ít hút ẩm hơn trong mùa nồm.
Nhiều người đặt trống còn nhờ thợ vẽ hoạ tiết hoặc viết chữ lên tang theo ý mình. Đó là phần trang trí; tiếng trống thì đã được quyết từ trước. Một chiếc trống đẹp mà tiếng không chuẩn vẫn là chiếc trống hỏng trong mắt người thợ.
Hiểu lầm hay gặp về nghề làm trống
“Trống to làm từ một khúc gỗ khoét rỗng.” Trống lớn thường ghép từ nhiều thanh gỗ. Khúc gỗ đủ to để khoét vừa hiếm, vừa dễ nứt khi khô. Một số trống nhỏ có thể khoét nguyên khối.
“Chốt tre là kiểu cũ, đinh sắt tốt hơn.” Chốt tre co giãn gần giống gỗ và không gỉ, nên giữ da lâu mà không làm rách. Đinh sắt dễ gỉ và cứng, lâu ngày có thể làm hỏng da quanh vành.
“Mặt trống càng căng càng tốt.” Độ căng phải hợp với cỡ trống và việc trống làm. Trống cái cần tiếng trầm thì không căng như trống nhỏ. Căng quá còn dễ rách khi trời hanh khô.
“Trống làm xong thì tiếng giữ nguyên mãi.” Da co giãn theo thời tiết và theo năm tháng. Tiếng trống đổi theo mùa là bình thường; trống dùng lâu có thể cần thợ xem lại da và chốt.
“Xưởng trống ai vào xem cũng được.” Xưởng là nơi làm việc, có dao, có búa, có gỗ nặng. Muốn ghé xem, hãy hỏi chủ xưởng trước, đứng đúng chỗ được chỉ, giữ trẻ nhỏ bên cạnh và không tự cầm dụng cụ.
Ghé một làng trống: nhìn gì, nghe gì
Nếu có dịp đến một làng nghề trống như Đọi Tam, bạn sẽ thấy từng công đoạn rải khắp sân: những tang trống chưa bịt xếp chồng, những tấm da phơi căng trên khung dưới nắng, tiếng búa đóng chốt lách cách, tiếng thử trống “tùng” bất chợt vang lên từ một góc. Chỉ đứng nghe thôi đã là một bài học về âm thanh.
Bạn để ý ba thứ. Một là màu da: da mới thuộc còn ngả vàng, trong như giấy dầu; da đã căng trên trống khô lại thì sáng và đều màu hơn. Hai là hàng chốt tre quanh vành: khoảng cách đều tăm tắp cho thấy tay nghề. Ba là cách thợ thử tiếng: họ không gõ mạnh, họ gõ nhẹ và nghe kỹ.
Tiếng búa và tiếng thử trống trong xưởng có thể khá to và liên tục; nếu đi cùng trẻ nhỏ, nên đứng xa khu đóng chốt, cho trẻ đội chụp tai nếu ở lâu, và ra ngoài nghỉ khi thấy ù tai. Hỏi chuyện người thợ lúc họ rảnh tay — đó thường là phần quý nhất của chuyến đi.
Câu hỏi thường gặp
Tang trống thường làm bằng gỗ gì?
Nhiều làng nghề chuộng gỗ mít làm tang trống vì gỗ mít ít cong vênh, ít mối mọt, thớ mịn và cho tiếng ấm. Gỗ được phơi khô kỹ trước khi xẻ thanh và ghép, để tang không bị hở mạch khi khô thêm.
Bịt trống là gì?
Bịt trống là công đoạn căng tấm da đã làm mềm lên miệng tang trống, kéo đều về mọi phía rồi đóng chốt tre quanh vành để giữ da lại. Khi da khô, nó co lại và căng hơn, tạo ra tiếng trống thật.
Vì sao mặt trống dùng da trâu?
Da trâu dày và dai, chịu được lực của dùi gỗ to và giữ được độ căng lâu. Với trống lớn như trống cái, da trâu cho tiếng trầm và vang. Trống nhỏ có thể dùng loại da mỏng hơn để tiếng cao và nhạy hơn.
Làm một chiếc trống mất bao lâu?
Tuỳ cỡ trống, độ khô của gỗ, thời tiết và cách làm của từng xưởng. Riêng việc phơi gỗ, thuộc da và chờ da khô sau khi bịt đã cần nhiều ngày, nên một chiếc trống lớn thường không thể hoàn thành vội.
Làng trống Đọi Tam nổi tiếng vì điều gì?
Đọi Tam là một làng ở đồng bằng Bắc Bộ có nghề làm trống truyền thống lâu đời, được nhiều người biết đến. Ở đó vẫn giữ các công đoạn như ghép tang, thuộc da, bịt mặt trống và làm trống nhiều cỡ cho đình, chùa, trường học và lễ hội.
Đi xem xưởng làm trống cần lưu ý gì?
Hỏi chủ xưởng trước khi vào, đứng đúng chỗ được chỉ, không tự cầm dao búa, giữ trẻ nhỏ bên cạnh và tránh xa khu đóng chốt. Tiếng búa và tiếng thử trống khá to, nên ra ngoài nghỉ tai khi thấy ù.