Cajon là một chiếc hộp gỗ hình chữ nhật cỡ chiếc ghế đẩu, bạn ngồi lên nó và vỗ tay vào mặt trước. Vỗ vào giữa, nó trả về tiếng “thùm” trầm giống trống bass của bộ trống. Vỗ lên gần mép trên, nó bật ra tiếng “tạch” đanh như trống snare. Một chiếc hộp, hai bàn tay, đủ để giữ nhịp cho cả một ban nhạc mộc trong quán cà phê.
Chính vì gọn như thế mà cajon theo chân nhiều nhóm nhạc đường phố, nhạc mộc, lớp nhạc ở trường học. Phần dưới trả lời lần lượt những câu người mới hỏi nhiều nhất: cajon từ đâu ra, bên trong có gì mà kêu được hai tiếng, ngồi và gõ thế nào, nhịp đầu tiên nên học, hai dòng cajon khác nhau ra sao, và tập ở nhà sao cho không phiền hàng xóm.
Cajon từ đâu ra?
Quê hương của cajon là Peru, ở bờ Tây Nam Mỹ. Chữ “cajón” trong tiếng Tây Ban Nha nghĩa là cái hộp, cái ngăn kéo. Câu chuyện thường được kể là những cộng đồng người gốc Phi ở vùng duyên hải Peru, trong hoàn cảnh không có trống, đã gõ lên thùng gỗ đựng hàng, ngăn kéo tủ, rồi dần đóng thành chiếc hộp chuyên để gõ. Chi tiết cụ thể thì mỗi nguồn kể một khác, nhưng gốc gác gắn với âm nhạc người Peru gốc Phi là điều được thừa nhận rộng rãi.
Ở Peru, cajon giữ nhịp cho nhiều điệu nhạc dân gian vùng duyên hải, đi cùng đàn guitar và tiếng hát. Người Peru coi nó là một phần di sản âm nhạc của đất nước mình.
Đến nửa sau thế kỷ hai mươi, cajon sang Tây Ban Nha và được giới chơi flamenco đón nhận nồng nhiệt. Tiếng của nó hợp với tiếng vỗ tay, tiếng gót giày và tiếng guitar flamenco đến mức nhiều người ngày nay tưởng cajon là nhạc cụ gốc Tây Ban Nha. Từ đó, chiếc hộp đi khắp thế giới, vào các buổi diễn mộc, nhạc pop chơi không điện, lớp nhạc cho trẻ.
Một tối mưa ở quán nhỏ, ban nhạc hai người không mang theo bộ trống. Anh chơi guitar kéo chiếc hộp gỗ ra giữa, ngồi lên, vỗ nhẹ vào mặt trước. Tiếng “thùm… tạch” vang lên và căn phòng đang lao xao bỗng có nền nhịp. Không ai trong phòng để ý mình vừa bắt đầu gật đầu theo một chiếc hộp.
Bên trong chiếc hộp có gì mà kêu được hai tiếng?
Cajon trông đơn giản, nhưng mỗi mặt gỗ có việc riêng. Bảng dưới tả một chiếc cajon kiểu phổ biến hiện nay, loại có dây snare bên trong:
| Bộ phận | Làm bằng gì | Việc của nó |
|---|---|---|
| Mặt gõ phía trước | Gỗ dán rất mỏng | Rung mạnh khi vỗ, sinh ra cả tiếng trầm lẫn tiếng đanh |
| Năm mặt còn lại | Gỗ dày, chắc | Làm vách hộp, giữ không khí bên trong cộng hưởng |
| Lỗ thoát âm | Lỗ tròn ở mặt sau | Cho tiếng trầm thoát ra, như cửa sổ của buồng cộng hưởng |
| Dây snare | Dây lò xo kim loại hoặc dây đàn | Áp sát mặt gõ, rè lên khi vỗ mép, tạo tiếng “tạch” |
| Góc mặt gõ | Mặt gỗ bắt vít lỏng ở hai góc trên | Vỗ vào góc, mặt gỗ đập nhẹ vào khung, thêm tiếng “chát” |
Vì sao vỗ giữa thì trầm, vỗ mép thì đanh? Vỗ cả bàn tay vào giữa, mặt gỗ mỏng đẩy một khối không khí lớn trong hộp, hộp “thở” ra qua lỗ sau thành tiếng trầm. Vỗ đầu ngón tay gần mép, mặt gỗ rung nhanh và ngắn, đập vào dây snare phía trong, tiếng trầm gần như không kịp hình thành. Bạn có thể thấy điều này bằng một thí nghiệm nhỏ: đặt lòng bàn tay sau lỗ thoát âm khi người khác vỗ giữa mặt trống, sẽ cảm thấy một luồng hơi phả ra.
Ngồi và gõ thế nào cho đúng?
Phần lớn lỗi của người mới nằm ở tư thế chứ không ở tay. Làm lần lượt:
- Ngồi lên mặt trên của hộp, mặt gõ hướng ra trước, nằm giữa hai bắp chân. Hai bàn chân đặt chắc trên sàn, rộng bằng vai.
- Hơi nghiêng người tới trước, có thể kẹp hộp giữa hai bắp chân và nghiêng nhẹ hộp ra sau để mặt gõ dễ với hơn. Lưng giữ thẳng, đừng gập cong.
- Thả tay xuống tự nhiên ngang đầu gối. Tiếng trầm: vỗ lòng bàn tay và gốc ngón vào khoảng giữa, hơi trên điểm chính giữa một chút.
- Tiếng đanh: vỗ phần ba ngón đầu, các ngón thả lỏng, vào vùng cách mép trên chừng vài đốt ngón tay, gần hai góc.
- Tay luôn nảy ra sau mỗi lần chạm, như chạm vào nồi đang nóng. Tay ì trên mặt gỗ là tiếng câm ngay.
Đừng gõ bằng móng tay, móng gãy rất đau. Nhẫn, đồng hồ nên tháo ra, vì chúng va vào mặt gỗ mỏng để lại vết lõm và tiếng lạch cạch khó chịu. Ngồi lâu trên hộp cứng thì khoảng mười lăm phút đứng lên đi lại một lần, cho lưng và hông nghỉ.
Nhịp đầu tiên nên học là gì?
Hầu hết bài pop và ballad tiếng Việt quen thuộc đều đặt tiếng trầm vào số một, số ba và tiếng đanh vào số hai, số bốn. Đếm “MỘT và hai và BA và bốn và” thật chậm, rồi gõ theo bảng (X là gõ, – là nghỉ):
| Đếm | MỘT | và | hai | và | BA | và | bốn | và |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Trầm (giữa) | X | – | – | – | X | – | – | – |
| Đanh (mép) | – | – | X | – | – | – | X | – |
Tay nào gõ? Cách dễ nhất: tay thuận gõ tiếng trầm, tay kia gõ tiếng đanh. Khi đã trơn, thêm một tiếng trầm nhẹ vào chữ “và” ngay sau số hai, câu nhịp lập tức có độ nảy kiểu nhạc pop: “thùm… tạch – thùm thùm… tạch”.
Làm thử ngay khi chưa có cajon: dùng mặt ghế nhựa, cạnh bàn gỗ hoặc vỗ lên đùi. Mở một bài hát nhịp vừa, nghe tiếng trống trong bài và tìm xem tiếng “tạch” rơi vào đâu. Gần như chắc bạn sẽ thấy nó ở số hai và số bốn. Gõ theo trọn một điệp khúc mà không trôi khỏi bài là đã xong bài học đầu tiên.
Cajon Peru và cajon flamenco khác nhau ra sao?
Cajon Peru giữ nguyên chất hộp gỗ. Loại truyền thống không có dây snare bên trong. Tiếng của nó khô, ấm, rõ từng cú vỗ, gần với tiếng gõ cửa gỗ nhiều cung bậc. Vì không có dây rè, mọi sắc độ đều phải đến từ vị trí và độ mềm của bàn tay.
Cajon flamenco thêm tiếng rè. Khi sang Tây Ban Nha, người ta gắn dây đàn hoặc dây lò xo vào mặt trong để tiếng vỗ mép có độ rè sắc như trống snare. Đây là dạng phổ biến nhất mà bạn gặp ở quán cà phê hay lớp học ngày nay.
Mặt gõ có góc lỏng. Nhiều chiếc cajon kiểu mới để hai góc trên của mặt gỗ bắt vít lỏng, vỗ vào góc sẽ có thêm tiếng “chát” do gỗ đập vào khung. Một số chiếc cho chỉnh độ rè bằng núm hoặc vít ở mặt sau.
Cách nghe để phân biệt. Vỗ tiếng đanh ở mép rồi lắng tai: nếu sau tiếng vỗ có một vệt rè ngắn như ai lắc hộp kẹp giấy, đó là cajon có dây. Nếu tiếng gọn, khô, tắt ngay, đó là kiểu không dây.
Không có loại nào hơn loại nào. Hai dòng phục vụ hai kiểu nhạc. Muốn đệm cho nhạc pop, ballad thì dạng có dây dễ hoà hơn; muốn tìm hiểu nhạc dân gian Peru thì nên nghe và học trên dạng truyền thống.
Người mới hay hiểu lầm điều gì về cajon?
Vài niềm tin quen thuộc khiến tay đau mà tiếng vẫn không hay:
| Hiểu lầm | Điều đúng |
|---|---|
| Vỗ mạnh mới ra tiếng đanh | Tiếng đanh đến từ đầu ngón thả lỏng chạm gần mép rồi bật ra, không đến từ lực |
| Tiếng trầm phải vỗ đúng tâm hộp | Điểm trầm nhất thường hơi trên tâm một chút; mỗi chiếc mỗi khác, dò bằng tai |
| Cajon chỉ là cái hộp, gỗ gì cũng được | Mặt gõ phải mỏng và đều mới rung tốt; hộp gỗ dày tự đóng thường kêu cục |
| Ngồi thẳng đứng như ngồi ghế | Nghiêng người tới trước một chút, hoặc nghiêng hộp ra sau, tay mới với tới mặt gõ thoải mái |
| Cajon êm nên không cần lo tai | Tiếng đanh trong phòng kín vẫn chói, tập lâu vẫn nên có nút tai |
Một điều thú vị có thật: người chơi giỏi đổi được tiếng cajon chỉ bằng cách dùng gót chân ép nhẹ vào mặt gõ phía dưới, làm mặt gỗ căng hơn và tiếng trầm cao lên một chút. Thử ngay trên chiếc hộp của bạn: vỗ giữa, rồi vừa ép gót chân vừa vỗ lại, nghe xem tiếng đã đổi thế nào.
Tập cajon ở nhà có ồn không?
So với bộ trống, cajon êm hơn nhiều, nhưng nó không im. Tiếng trầm đi theo sàn và tường sang căn hộ bên cạnh, người nhà dưới tầng thường nghe rõ hơn chính bạn. Tiếng đanh thì chói trong phòng nhỏ, nhất là phòng nhiều kính, ít đồ vải.
Mấy điều giúp tập ở nhà cho êm: đặt cajon trên tấm thảm dày hoặc tấm xốp để bớt truyền rung xuống sàn; tập giờ ban ngày, tránh giờ nghỉ trưa và sau chín giờ tối; dùng thêm chổi gõ bằng sợi nhựa thay bàn tay khi muốn nhẹ tiếng. Nếu sống ở chung cư, nên đọc quy định của toà nhà và nói trước với hàng xóm sát vách; một lời hỏi han trước giải quyết được nhiều hơn mọi tấm cách âm.
Với chính đôi tai bạn, hai mươi phút gõ liên tục trong phòng kín đã đủ để tai mỏi. Khi tập lâu, nên đeo nút tai bảo vệ loại dành cho người chơi nhạc; thấy ù tai thì dừng, để tai nghỉ. Ù tai kéo dài qua hôm sau thì nên đi khám tai mũi họng.
Cổ tay và bàn tay cũng cần để ý. Đau nhói ở gốc bàn tay, tê đầu ngón, bầm tím là dấu hiệu phải nghỉ vài ngày; đau không đỡ thì gặp bác sĩ. Hầu hết những cơn đau ấy đến từ gõ quá mạnh, không phải từ gõ quá lâu, nên bài học quan trọng nhất của cajon là thả lỏng.
Câu hỏi thường gặp
Cajon có thay được bộ trống trong ban nhạc không?
Trong nhóm nhạc mộc, quán nhỏ hay buổi sinh hoạt, cajon giữ nhịp rất tốt vì có cả tiếng trầm lẫn tiếng đanh. Với sân khấu lớn hay nhạc rock mạnh thì nó thiếu độ vang và thiếu cymbal, khó thay hẳn bộ trống.
Ngồi lên cajon lâu có hỏng hộp không?
Cajon được đóng để chịu sức nặng người ngồi, nên ngồi tập bình thường không sao. Cần tránh đứng lên mặt trên, đặt vật nặng lên, để gần chỗ nắng gắt hoặc nơi ẩm vì gỗ dán dễ cong, bung keo.
Cajon có cần lên dây như trống da không?
Cajon không có mặt da nên không phải căng hay chỉnh như trống. Một số chiếc có vít hoặc núm chỉnh độ rè của dây snare bên trong, chỉ cần vặn nhẹ cho tới khi tiếng vỗ mép vừa ý.
Người thuận tay trái gõ cajon thế nào?
Cajon gõ bằng cả hai tay nên không có chiều thuận nghịch như đàn. Người thuận tay trái có thể để tay trái gõ tiếng trầm ở giữa và tay phải gõ tiếng đanh ở mép, miễn là đếm thành tiếng và giữ nhịp đều.
Trẻ em tập cajon được không?
Trẻ tiểu học có thể vỗ cajon cỡ nhỏ theo những câu nhịp đơn giản, có người lớn ngồi cạnh. Nên cho bé vỗ nhẹ, tập ngắn, ưu tiên niềm vui khi giữ nhịp theo bài hát hơn là đòi kỹ thuật đúng ngay.
Vì sao cajon của mình kêu rè ở cả tiếng trầm?
Thường là dây snare bên trong áp quá sát mặt gõ, nên ngay cả cú vỗ giữa cũng làm dây rè theo. Nếu cajon có núm chỉnh thì nới bớt, nếu không thì nhờ người quen nghề kiểm tra lại phần dây phía trong.