Djembe là chiếc trống tay hình cái ly có chân của vùng Tây Phi: một khúc gỗ khoét rỗng, trên căng một tấm da dê, siết bằng dây thừng. Vỗ lòng bàn tay vào giữa mặt da, bạn nghe một tiếng “bùm” trầm như ai đó đập cửa gỗ dày. Vỗ mép bằng các ngón khép lại, tiếng “bông” tròn và sáng. Quất các ngón thả lỏng vào mép, tiếng “chát” đanh như pháo tay. Ba tiếng ấy là cả bảng chữ cái của djembe.
Chỉ với ba tiếng đó, người chơi giỏi dựng nên những câu nhịp dài cả phút mà không lặp. Còn người mới thì chỉ cần mười phút và một mặt bàn là đã gõ được câu đầu tiên. Phần dưới đi từ khúc gỗ đến bàn tay: trống làm từ gì, ba tiếng gõ ở đâu, cách ngồi, một bài làm thử ngay, chỗ đứng của djembe trong dàn trống làng, và cách giữ cho cổ tay, lòng bàn tay, đôi tai không phải trả giá.
Một khúc gỗ, một tấm da, một bộ dây
Thân djembe truyền thống được khoét từ một khúc gỗ nguyên, không ghép. Phần trên phình như cái chén, phần dưới thắt lại thành ống rồi loe ra ở chân. Người thợ đục rỗng lòng trống, để thành gỗ dày vừa đủ chắc. Bên trong lòng chén thường được khắc những đường rãnh nhỏ, theo nhiều người chơi kể là để tiếng bớt ù và tản đều hơn.
Mặt trống là da dê đã cạo lông, căng trên một vòng sắt. Bộ dây thừng chạy dích dắc từ vòng trên xuống vòng dưới, rồi được bện chéo thêm nhiều lượt để kéo da căng như mặt trống cơm vừa bịt xong. Dây càng xoắn chặt, mặt da càng căng, tiếng “chát” càng giòn. Đó là lý do một chiếc djembe được chỉnh tốt nghe như reo, còn chiếc da chùng thì tiếng tù như đập vào gối.
Hình chiếc ly không phải để cho đẹp. Phần chén và phần ống cùng làm thành một buồng cộng hưởng: khi bạn vỗ lòng bàn tay vào giữa, không khí trong lòng trống bị đẩy qua phần ống hẹp, tạo tiếng trầm thoát ra ở chân trống. Bạn sẽ thấy điều đó rõ khi đặt bàn tay gần miệng dưới của trống lúc người khác gõ tiếng bass: có một luồng hơi phả ra.
Ngày nay có cả djembe thân sợi thuỷ tinh, mặt nhựa, siết bằng ốc. Loại này nhẹ, ít sợ ẩm, hợp lớp học đông người. Tiếng của nó sáng và đều, thiếu một chút độ ấm của gỗ và da, nhưng người mới tập dùng hoàn toàn ổn.
Ba tiếng gốc nghe ra sao, gõ vào đâu
Cả nghệ thuật djembe xoay quanh ba tiếng. Học sai một tiếng thì các câu nhịp sau sẽ mờ hết, nên đáng bỏ thời gian cho bảng dưới đây:
| Tiếng | Gõ vào đâu | Bàn tay | Nghe như |
|---|---|---|---|
| Bass (trầm) | Giữa mặt da | Cả lòng bàn tay phẳng, nảy lên ngay | Tiếng đập cửa gỗ dày, “bùm” |
| Tone (tiếng mở) | Sát mép, phần ngón tay chạm da | Bốn ngón khép, duỗi thẳng, gốc ngón ở mép | Tiếng “bông” tròn, có độ ngân |
| Slap (tiếng tát) | Sát mép như tone | Ngón thả lỏng, hơi xoè, quất như vẩy nước | Tiếng “chát” đanh, gắt, nổi lên trên dàn |
Điểm mấu chốt nằm ở chữ nảy. Ở cả ba tiếng, bàn tay chạm da rồi bật ra liền như chạm vào bếp nóng. Đặt tay ì trên mặt da là bóp chết độ ngân, ra một tiếng “bộp” câm. Tone và slap gõ cùng một chỗ, khác nhau ở độ cứng của ngón: tone là ngón thẳng và khép, slap là ngón mềm như sợi roi. Người mới thường gõ slap bằng cách đánh mạnh hơn, và chỉ nhận về một bàn tay đỏ ửng. Slap hay không nhờ lực, mà nhờ ngón thả lỏng.
Làm thử ngay trên đùi hoặc mặt bàn
Chưa có trống vẫn tập được. Ngồi ghế, đặt hai bàn tay lên đùi hoặc lên mép bàn gỗ, và làm theo các bước:
- Gõ tiếng bass: lòng bàn tay phẳng vỗ xuống giữa đùi, nảy lên ngay. Đếm “MỘT” to.
- Gõ tiếng tone: dời tay ra mép bàn, để phần ngón tay chìa ra ngoài mép, bốn ngón khép, vỗ để gốc ngón tì vào cạnh bàn.
- Đếm thành tiếng chậm “MỘT và hai và BA và bốn và”, tay phải gõ vào các số, tay trái gõ vào các chữ “và”.
- Gõ theo bảng dưới đây, lặp lại tám lần, giữ đều như tiếng đồng hồ quả lắc.
- Khi đã trơn tay, thử thay hai tiếng tone ở số ba và số bốn bằng slap, ngón thả mềm.
Bảng nhịp dưới đây ghi B là bass, T là tone, dấu – là nghỉ; hàng cuối cho biết tay nào gõ.
| Đếm | MỘT | và | hai | và | BA | và | bốn | và |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Tiếng | B | – | T | T | T | – | T | T |
| Tay | phải | – | phải | trái | phải | – | phải | trái |
Câu này nghe ra “bùm… bông bông bông… bông bông”, gần như nhịp chân của một người vừa đi bộ nhanh vừa huýt sáo. Lúc nào chuyển từ đùi sang trống thật, hãy giữ nguyên cách đếm thành tiếng thêm một tuần: miệng đếm đều thì tay mới đều.
Djembe không bao giờ đứng một mình
Ở quê hương của mình, trong vùng văn hoá của người Mandé trải qua nhiều nước Tây Phi, djembe thường chơi cùng dàn trống dunun: ba chiếc trống ống nằm ngang, đánh bằng dùi, trên mỗi chiếc thường gắn một chiếc chuông sắt. Chiếc to nhất trầm nhất, chiếc nhỏ nhất cao nhất. Ba chiếc móc vào nhau thành một tấm nền nhịp, giống như dàn trống đế giữ nền cho một ban nhạc dân tộc.
Trên tấm nền đó, vài chiếc djembe đệm những câu lặp đều, và một người chơi chính, đứng giữa, ứng tác những câu bay bổng phía trên. Người chơi chính còn có nhiệm vụ đánh câu hiệu: một chuỗi tiếng slap ngắn báo cho cả dàn bắt đầu, đổi đoạn hay dừng. Câu hiệu giống tiếng còi của người chỉ huy, ai cũng phải nhận ra.
Trống ở đây đi cùng điệu múa và đời sống buôn làng: mùa gặt, đám cưới, ngày đón người đi xa về. Nhiều điệu có tên riêng, gắn với một dịp riêng, và người trong làng nghe vài ô đầu là biết đang mừng chuyện gì. Khi học djembe, bạn đang mượn một phần đời sống đó, nên đáng tìm hiểu bối cảnh của từng điệu trước khi chơi nó như một bài tập tay.
Một buổi chiều ở sân sinh hoạt văn hoá, người thầy gõ một câu hiệu ngắn, cả nhóm học viên đang lộn xộn bỗng cùng rơi vào một nhịp. Ông không nói gì, chỉ gật đầu theo tiếng dunun. Chiếc djembe nhỏ nhất trong tay một cô bé lớp năm bắt đầu khớp, và cả sân như thở chung một hơi.
Tư thế ngồi, giữ trống và nhịp độ tập
Nghiêng trống ra xa người. Ngồi trên ghế không tay vịn, kẹp trống giữa hai đầu gối, nghiêng mặt trống ra trước một chút để miệng dưới hở khỏi sàn. Để chân trống bịt kín sàn thì tiếng bass bị chặn, nghe như gõ vào thùng nước đầy.
Mặt trống ngang thắt lưng. Khi buông tay xuống tự nhiên, cẳng tay gần như song song mặt đất. Trống cao quá thì vai phải nhô lên, gõ được mười phút là mỏi gáy. Trống thấp quá thì lưng gù, cổ tay gập.
Đứng chơi phải có dây đeo. Người chơi đứng đeo djembe chéo qua vai bằng dây đai chắc, trống nằm nghiêng phía trước. Đừng kẹp trống giữa hai đùi khi đứng — chỉ vài phút là đầu gối kêu cứu.
Tập chậm hơn mức bạn nghĩ. Nhịp độ khoảng bằng bước đi dạo là đủ cho tuần đầu. Ba tiếng phải rõ ràng, phân biệt được bằng tai, rồi mới tăng tốc. Ghi âm một phút bằng điện thoại và nghe lại: nếu tone và slap nghe giống nhau, chưa đến lúc gõ nhanh.
Hiểu lầm phổ biến về djembe
Mấy điều dưới đây người mới tin khá nhiều, và đều làm chậm việc học:
| Hiểu lầm | Điều đúng |
|---|---|
| Gõ càng mạnh tiếng càng to, càng hay | Tiếng to nhờ bàn tay nảy nhanh và đúng chỗ. Đánh mạnh chỉ thêm đau tay, tiếng bẹt hơn |
| Slap là đánh bằng lòng bàn tay | Slap dùng các ngón thả lỏng ở mép trống, không phải lòng bàn tay |
| Djembe là trống để chơi một mình | Trong truyền thống nó sống trong dàn, cùng dunun và các djembe đệm |
| Da dê lúc nào cũng căng đều | Da ăn theo độ ẩm: trời nồm da chùng, tiếng tù; trời hanh da căng, tiếng giòn |
| Tay chai mới là chơi giỏi | Chai là dấu hiệu của tập nhiều, không phải đích đến. Đau, tím, sưng là dấu hiệu phải nghỉ |
Một điều thú vị có thật: nhiều người chơi lâu năm gõ tiếng slap nhẹ hơn người mới, mà tiếng của họ vẫn vượt lên trên cả dàn. Bí quyết không nằm ở cơ bắp mà ở thời điểm ngón tay rời mặt da.
Giữ tay, giữ tai khi chơi djembe
Djembe nhỏ hơn bộ trống, nhưng tiếng slap đo sát tai người chơi rất chói, nhất là trong phòng kín có tường bê tông. Khi tập lâu hoặc chơi trong nhóm đông, hãy dùng nút tai bảo vệ loại dành cho người chơi nhạc, giảm đều mọi tần số nên vẫn nghe rõ từng tiếng. Thấy ù tai sau buổi tập là tín hiệu đã quá mức; nghỉ ngay, cho tai yên tĩnh. Nếu ù kéo dài qua ngày hôm sau, nên đi khám chuyên khoa tai mũi họng.
Bàn tay là dùi của djembe nên cần chăm như dùi. Tháo nhẫn, đồng hồ trước khi gõ: kim loại va vào vòng sắt mép trống rất đau và dễ rách da. Khởi động ba phút: xoay cổ tay, nắm mở bàn tay, vỗ nhẹ lên đùi. Mỗi hai mươi phút nghỉ một lát, vẩy tay cho máu chảy đều.
Lòng bàn tay đỏ, hơi rát sau buổi đầu là bình thường. Nhưng nếu thấy vết bầm tím ở gốc ngón, đau nhói khi nắm tay, hay tê bì kéo dài, hãy dừng tập vài ngày. Đau không đỡ thì gặp bác sĩ, đừng cố tập xuyên qua cơn đau.
Tập ở chung cư, djembe vẫn đủ to để vọng sang nhà bên. Chọn giờ ban ngày, tránh giờ nghỉ trưa và buổi tối muộn, đặt trống trên tấm thảm dày, và nói trước với hàng xóm một câu. Những hôm cần yên tĩnh, quay về luyện trên đùi theo bảng ở phần trên — tay vẫn học được đường đi, chỉ tai là ít việc hơn.
Câu hỏi thường gặp
Djembe có khó học hơn trống cơm hay không?
Djembe dễ bắt đầu vì chỉ cần hai bàn tay và ba tiếng gốc, nhưng để tiếng tone và slap tách bạch rõ ràng thì cần nhiều tuần luyện đều. Người đã quen vỗ trống cơm sẽ thấy cách nảy tay khá quen thuộc.
Djembe nên đánh bằng dùi hay bằng tay?
Djembe gần như luôn đánh bằng tay trần, đó là cách tạo ra ba tiếng bass, tone, slap. Dùi chỉ dùng cho các trống dunun đi kèm trong dàn, không dùng cho mặt da djembe vì dễ làm rách và mất tiếng.
Trẻ em mấy tuổi thì chơi được djembe?
Trẻ tiểu học đã có thể vỗ djembe cỡ nhỏ theo các câu đơn giản, miễn là có người lớn hướng dẫn, gõ nhẹ và tập ngắn. Nên ưu tiên niềm vui và cảm nhịp, không ép kỹ thuật slap sớm vì dễ đau tay.
Làm sao biết mặt da djembe đã đủ căng?
Gõ thử tiếng slap ở mép: nếu nghe giòn, đanh, tách hẳn khỏi tiếng tone là đủ căng để tập. Nếu slap và tone nghe gần giống nhau, tiếng tù như gõ vào gối, mặt da đang chùng và cần siết thêm dây.
Có cần học các điệu truyền thống trước khi gõ tự do không?
Không bắt buộc, nhưng học vài điệu nền giúp tay quen cách các câu nhịp móc vào nhau và hiểu vì sao người chơi chính ứng tác được. Tìm hiểu cả bối cảnh mỗi điệu cũng là cách tôn trọng nền văn hoá đã sinh ra cây trống.
Chơi djembe một tiếng liền có hại tay không?
Một tiếng liền với người mới là khá dài. Nên chia thành các đoạn hai mươi phút, nghỉ ngắn, xoay cổ tay giữa các đoạn. Nếu lòng bàn tay bầm tím hoặc đau kéo dài, cần dừng tập và gặp bác sĩ khi không đỡ.