Trống truyền thống Việt Nam là một gia đình đông con: anh cả là trống cái to bằng cả vòng tay, tiếng “tùng” dội vào ngực; em út là trống đế, trống bộc nhỏ xíu, tiếng “tách tách” như hạt mưa rơi trên mái tôn. Ở giữa có trống cơm vỗ bằng tay, trống chầu dùng để khen, trống paranưng của người Chăm, trống đồng nặng hàng chục cân và cả một chiếc “trống” đào xuống đất là trống quân.
Phân biệt chúng không khó nếu bạn nhớ ba câu hỏi: nó to cỡ nào, đánh bằng tay hay bằng dùi, và người ta dùng nó vào việc gì. Bảng dưới đây gom mười chiếc trống quen mặt nhất để tra nhanh; các mục sau giải thích vì sao cùng là gỗ và da mà tiếng mỗi chiếc khác nhau xa đến vậy.
Bảng tra nhanh mười chiếc trống quen mặt
Đọc theo hàng ngang. Cột cuối tả tiếng bằng chữ, so với âm thanh trong nhà để bạn dễ hình dung khi chưa được nghe tận tai.
| Trống | Hình dáng, làm từ | Đánh bằng | Tiếng nghe như |
|---|---|---|---|
| Trống cái | Tang gỗ ghép to, hai mặt da trâu, đặt trên giá | Dùi gỗ to | Tiếng sấm xa, trầm, rung cả sàn |
| Trống cơm | Thân dài thon, hai mặt da, dây căng dọc thân | Hai bàn tay | “Bùng bình” tròn, có cao độ như tiếng nói |
| Trống chầu | Trống nhỏ hai mặt, đi kèm dùi mảnh | Một dùi | “Tom” ở mặt, “chát” ở tang |
| Trống đế | Trống nhỏ, mặt căng chặt | Dùi mảnh | Gọn, khô, như gõ hộp gỗ rỗng |
| Trống bộc | Trống nhỏ, tiếng cao | Một hoặc hai dùi mảnh | Lách tách dồn dập, như bắp nổ |
| Trống lân | Tang gỗ tròn, hai mặt da, có quai hoặc giá đẩy | Hai dùi | Chắc, rền, giục bước chân |
| Paranưng | Một mặt da, tang gỗ thấp và rộng | Bàn tay | Mặt trầm ở giữa, sáng ở mép |
| Ghi năng | Thân trụ dài, hai mặt da | Dùi và tay | Hai tiếng cao thấp đối nhau |
| Trống đồng | Đúc đồng, một mặt, chân rỗng | Dùi gỗ | Ngân dài như chuông, như chiêng |
| Trống quân | Hố đất, tấm đậy, sợi dây căng | Que gõ vào dây | “Thình thùng” trầm, như vọng lên từ đất |
Bảng chỉ là bản đồ thô. Mỗi vùng, mỗi phường nhạc làm trống theo cách riêng, nên cùng tên “trống đế” mà chiếc ở đình này có thể to hơn chiếc ở đình khác một gang tay. Hãy dùng bảng để gọi đúng tên, rồi để tai mình học phần còn lại.
Ba cách người Việt đặt tên cho trống
Theo kích cỡ. Chữ “cái” trong tiếng Việt cổ nghĩa là lớn, là mẹ — như “sông cái”, “đường cái”. Trống cái là chiếc trống lớn nhất, đối lại với trống con, trống đế. Gặp một chiếc trống to trên giá ở sân đình, gọi nó là trống cái hầu như không sai.
Theo cách làm. Trống cơm được gọi vậy vì người chơi miết một ít cơm nếp lên mặt da để lấy tiếng. Trống quân, trống đất gọi theo chỗ đặt: một cái hố trên mặt đất. Tên kiểu này kể luôn bí mật của nhạc cụ, nghe một lần là nhớ.
Theo việc dùng. Trống chầu để “cầm chầu”, tức đánh khen chê trong một buổi hát; trống lân đi với múa lân; trống hội, trống trường, trống canh gọi theo nơi và giờ người ta đánh. Vì vậy có khi cùng một chiếc trống lớn mà hôm nay là trống hội, ngày khác lại là trống báo giờ.
Theo tiếng của chính nó. Nhiều tên gọi bắt chước âm thanh: người ta nói “tùng” cho tiếng mặt trống lớn, “cắc” cho tiếng gõ vào tang gỗ, “tom” và “chát” trong trống chầu. Những chữ tượng thanh này chính là cách người xưa “ghi” nhịp trống khi chưa có bản nhạc.
Gỗ, da và tre: vì sao mỗi chiếc trống một giọng
Phần lớn trống Việt có ba thành phần. Tang trống là thân gỗ rỗng — ở trống lớn thường ghép từ nhiều thanh gỗ mít, loại gỗ ít cong vênh và cho tiếng ấm. Mặt trống là tấm da căng ở miệng tang, trống lớn hay dùng da trâu dày, trống nhỏ dùng da mỏng hơn. Và thứ giữ da lại: chốt tre đóng quanh vành, hoặc dây mây, dây da kéo dọc thân.
Tiếng trống phụ thuộc vào ba điều có thể tự kiểm được. Da càng căng, tiếng càng cao và ngắn — giống dây thun kéo càng căng thì bật càng “tưng”. Mặt càng rộng, tiếng càng trầm. Tang càng sâu, tiếng càng vang lâu vì không khí bên trong có chỗ dội đi dội lại. Trống cái hội đủ cả ba điều “trầm”: mặt rộng, tang to, da dày; trống bộc thì ngược lại.
Một điều thú vị: da là vật liệu sống. Trời nồm ẩm, da chùng xuống, tiếng trống “bè” và đục; trời hanh khô, da căng lên, tiếng sáng hẳn. Người chơi trống lâu năm nghe tiếng trống buổi sáng là đoán được hôm nay trời ẩm hay khô — một chiếc ẩm kế bằng tai.
Bạn có thể tự kiểm điều này trên một chiếc trống đồ chơi mặt nhựa và một chiếc mặt da: để cả hai trong phòng tắm sau khi tắm nước nóng ít phút, rồi gõ lại. Mặt nhựa gần như không đổi, mặt da thì chùng hẳn, tiếng đục đi. Đó cũng là lý do trống da cần được cất ở chỗ thoáng, khô vừa phải.
Làm thử ngay: một chiếc hộp, ba vùng tiếng
Mọi chiếc trống Việt có tang gỗ đều có ba chỗ đánh: giữa mặt, gần vành và gõ vào tang. Bạn có thể nghe ra sự khác nhau ngay trên một chiếc hộp bánh bằng thiếc hoặc thùng giấy dày.
- Đặt hộp lên bàn, nắp hướng lên. Dùng đầu đũa gõ đúng giữa nắp: tiếng trầm nhất, tròn nhất — đó là vai của tiếng “tùng”.
- Gõ gần mép nắp, cách thành một đốt ngón tay: tiếng cao hơn, mỏng hơn, có tiếng “rè” nhẹ. Trống thật cũng vậy, người chơi dùng vùng này để tô điểm.
- Gõ vào thành hộp: tiếng khô, cụt, không ngân — đó là vai của tiếng “cắc” khi gõ vào tang gỗ.
- Đếm thành tiếng “MỘT, hai, BA, bốn” và đánh: giữa – thành – giữa – thành. Bạn vừa chơi kiểu “tùng – cắc – tùng – cắc” quen thuộc của trống hội.
- Đổi sang “giữa – giữa – thành – nghỉ”, rồi tự đặt kiểu của mình. Gõ nhẹ tay; đây là bài nghe, không phải bài sức.
Làm vài lượt, bạn sẽ thấy tai bắt đầu tách được ba màu tiếng. Đến khi đứng trước một chiếc trống thật, bạn sẽ biết người đánh đang chọn vùng nào, và vì sao.
Trống trong dàn nhạc: ai giữ nhịp, ai tô điểm
Chiều hội làng, đội nhạc ngồi xếp bằng dưới mái đình. Chiếc trống cái chưa lên tiếng, chỉ có trống con lách tách theo câu hát. Đến lúc cả làng đứng dậy rước, một tiếng “tùng” rơi xuống, rồi tiếng thứ hai, thứ ba — đám đông tự động bước đều theo, không ai bảo ai.
Cảnh ấy cho thấy cách chia việc rất rõ trong dàn nhạc dân tộc. Trống lớn đánh thưa, đánh vào những chỗ quan trọng: mở đầu, chuyển đoạn, kết thúc, hoặc những phách mạnh để cả đoàn bước theo. Trống nhỏ đánh dày, bám câu hát, chèn tiếng vào chỗ trống giữa các lời, giống người đệm lời “ừ, ừ” khi nghe chuyện. Trống tay như trống cơm, paranưng thì nằm giữa: vừa giữ nhịp, vừa có giai điệu nhẹ vì tiếng có cao độ.
Khi nghe một dàn nhạc dân tộc, thử nhắm mắt và chỉ bám theo trống lớn. Bạn sẽ thấy nó như bộ xương: thưa, chắc, ít khi sai chỗ. Rồi chuyển sang bám trống nhỏ — đó là phần thịt, phần biểu cảm.
Một mẹo nghe nữa: đếm số tiếng trống lớn trong một câu hát. Thường bạn sẽ thấy nó rơi đều đặn vào cùng một chỗ của câu, như dấu chấm cuối dòng. Nhận ra được chỗ rơi ấy là bạn đã nghe ra khung nhịp của cả bài, dù chưa biết gọi nó bằng tên gì trong nhạc lý.
Hiểu lầm hay gặp về trống Việt
“Trống nào cũng đánh bằng dùi.” Không hẳn. Trống cơm và paranưng vỗ bằng bàn tay; ghi năng dùng cả dùi lẫn tay. Cách đánh quyết định tiếng nhiều không kém chính chiếc trống.
“Trống càng to thì càng hay.” Mỗi chiếc làm một việc. Trống cái hợp sân đình rộng; mang nó vào chiếu hát trong nhà thì lấn hết giọng người. Trống nhỏ đúng chỗ còn khó thay hơn trống to.
“Trống đồng là trống da phủ đồng.” Trống đồng đúc nguyên khối bằng đồng, không có mặt da. Tiếng của nó ngân dài như chiêng chứ không “tùng” như trống da.
“Trống chỉ để giữ nhịp, không có giai điệu.” Trống cơm, paranưng có tiếng mang cao độ khá rõ; người chơi giỏi làm được những câu nhạc lên xuống ngay trên mặt trống.
“Trống truyền thống thì chỉ người Kinh mới có.” Mỗi cộng đồng trên dải đất này đều có tiếng trống của mình: người Chăm có paranưng và ghi năng, nhiều buôn làng Tây Nguyên có trống lớn đánh cùng dàn chiêng, người Khmer Nam Bộ có những chiếc trống riêng trong dàn nhạc lễ hội. Gộp lại mới thành bức tranh “trống Việt Nam”.
Đứng gần trống thật mà vẫn giữ được đôi tai
Trống cái đánh ở khoảng cách vài bước chân có thể rất to, nhất là trong sân có tường bao quanh dội tiếng lại. Vài nguyên tắc đơn giản cho cả nhà khi đi hội:
- Đứng cách trống lớn vài mét, không áp tai hay để trẻ đứng sát mặt trống khi đang đánh.
- Mang nút tai bảo vệ loại mềm nếu định đứng lâu gần đội trống; trẻ nhỏ có thể đội chụp tai bảo vệ.
- Thấy ù tai, tai lùng bùng thì ra chỗ yên tĩnh nghỉ một lúc.
- Ù tai kéo dài sang hôm sau hoặc nghe kém đi thì nên đi khám tai mũi họng, đừng tự đoán.
- Muốn đánh thử trống của đình, của đội, hãy hỏi người giữ trống trước — có những chiếc trống chỉ đánh vào dịp nhất định.
Nghe trống thật vẫn là cách học nhanh nhất. Chỉ cần giữ khoảng cách hợp lý, bạn sẽ nghe rõ hơn chứ không kém đi: đứng quá gần, tai chỉ nhận được một khối ồn, không tách được tiếng mặt và tiếng tang.
Câu hỏi thường gặp
Trống truyền thống Việt Nam có bao nhiêu loại?
Không có con số cố định vì mỗi vùng, mỗi dân tộc có những chiếc trống riêng và cách gọi riêng. Dễ nhớ nhất là chia theo cỡ (trống cái, trống con), theo cách đánh (dùi hay tay) và theo việc dùng (trống chầu, trống lân, trống hội).
Trống cái và trống cơm khác nhau thế nào?
Trống cái to, đặt trên giá, đánh bằng dùi gỗ, tiếng trầm rền dùng cho lễ hội. Trống cơm thân dài thon, đeo hoặc đặt ngang, vỗ bằng hai tay, mặt có miết cơm nếp nên tiếng tròn và có cao độ.
Tiếng tùng và tiếng cắc là gì?
Đó là hai chữ tượng thanh người Việt dùng để gọi tên tiếng trống. Tùng là tiếng dùi đánh vào giữa mặt da, trầm và vang. Cắc là tiếng dùi gõ vào tang gỗ hoặc vành trống, khô và gọn.
Trống đồng có phải là nhạc cụ không?
Có. Ngoài giá trị là cổ vật, trống đồng là nhạc cụ gõ bằng đồng, đánh vào mặt để phát ra tiếng ngân dài. Một số cộng đồng ở miền núi vẫn dùng trống đồng trong lễ hội của mình.
Người mới nên học loại trống truyền thống nào trước?
Trống tay như trống cơm hoặc một chiếc trống nhỏ đánh dùi là dễ bắt đầu vì nhẹ, không quá ồn và tập được trong nhà. Trống cái cần chỗ rộng, cần người hướng dẫn và nên tập ở nơi không làm phiền ai.
Đứng gần trống hội có hại tai không?
Đứng sát trống lớn trong thời gian dài có thể làm tai mệt, ù tai. Nên đứng cách vài mét, dùng nút tai mềm nếu ở lâu, cho trẻ đội chụp tai, và đi khám tai mũi họng nếu ù tai kéo dài.