Chùm ba là ba tiếng đều nhau được nhét vào khoảng thời gian vốn dành cho hai tiếng. Nếu mỗi phách bình thường chia đôi "trà – đá", thì chùm ba chia phách ấy thành ba: "cà – phê – sữa". Phách vẫn đi đều như cũ, chỉ có tiếng bên trong trở nên tròn trịa, lăn lăn như bánh xe, khác hẳn cái "tạch tạch" vuông vức của móc đơn.
Trên giấy nhạc, chùm ba được ghi bằng ba nốt nối với nhau, kèm con số 3 nhỏ phía trên hoặc phía dưới, đôi khi có thêm một ngoặc vuông. Sách nhạc còn gọi là triolet, chữ mượn từ tiếng Pháp. Bài này giúp bạn cảm chùm ba bằng miệng và tay trước, sau đó mới đến chuyện nhận ra nó trên giấy, phân biệt với nhịp 6/8, và một bài luyện hai tay khá thú vị.
Vì sao lại cần chia phách thành ba
Phần lớn nhạc phổ thông chia phách theo bậc đôi: một phách thành hai, rồi bốn, rồi tám. Cách chia này vững chãi, dễ nhảy theo. Nhưng đôi khi người viết nhạc muốn một cảm giác khác: trôi, lăn, dồn mà mềm. Họ "mượn" kiểu chia ba cho một phách, hoặc vài phách, rồi quay lại chia đôi. Chùm ba sinh ra từ nhu cầu ấy.
Chuyện chia ba cũng không xa lạ với đời thường. Tiếng tim đập "thình-thịch" là hai tiếng, nhưng tiếng gõ cửa vội "cộc-cộc-cộc" của một người hàng xóm sốt ruột thường là ba tiếng gọn vào một nhịp. Cái tai quen cả hai kiểu, chỉ là trong âm nhạc người ta đặt tên và sắp xếp chúng cho có chủ đích.
Hãy nghe tiếng chân ngựa phi nước kiệu trong phim, hoặc tiếng trống dồn trước khi ca sĩ vào điệp khúc. Nhiều khi ở đó có ba tiếng dồn vào một phách. Tai người nghe thấy sự chuyển đổi rõ rệt: từ "trà đá, trà đá" bỗng thành "cà phê sữa, cà phê sữa", như chiếc xe sang số.
Điểm cốt lõi: chùm ba không làm phách dài hơn hay ngắn hơn. Nó chỉ chia lại phần bên trong. Đây là chỗ người mới hay vấp: nghe ba tiếng tưởng phải chậm lại cho đủ chỗ, hoặc nghe "nhiều tiếng" tưởng phải nhanh lên. Thật ra phách giữ nguyên, chỉ ba tiếng con phải sát nhau hơn hai tiếng con một chút.
Bảng gõ: từ hai sang ba trong cùng một phách
Mỗi phách chia thành 6 ô nhỏ — con số chia hết cho cả 2 lẫn 3, nên đặt được cả hai kiểu cạnh nhau. X là gõ, – là im. Chân nhún ở đầu mỗi phách.
| Kiểu | Câu nói | Một phách (6 ô nhỏ) |
|---|---|---|
| Nốt đen | trà | X – – – – – |
| Hai móc đơn | trà – đá | X – – X – – |
| Chùm ba móc đơn | cà – phê – sữa | X – X – X – |
| Bốn móc kép | cà – phê – sữa – đá | không chia đều được vào 6 ô |
Nhìn hàng hai và hàng ba: hai tiếng đặt ở ô 1 và ô 4, ba tiếng đặt ở ô 1, 3 và 5. Chỉ có tiếng đầu trùng nhau, các tiếng sau đều lệch. Đó là lý do chùm ba nghe "lăn" khác hẳn móc đơn. Hàng bốn cho thấy một sự thật toán học dễ thương: bốn tiếng không chia đều vào sáu ô, nên muốn so móc kép với chùm ba người ta phải dùng lưới mười hai ô. Không cần nhớ chuyện này, chỉ cần biết hai thế giới "chia đôi" và "chia ba" thật sự khác nhau.
Làm thử: đổi số tiếng mà không đổi phách
Ngồi, chân chạm sàn, một bàn tay gõ lên đùi. Chân nhún đều mỗi phách. Mỗi bước tập ít nhất tám phách.
- Nói "trà" mỗi phách, tay gõ một tiếng trùng chân. Đây là mốc.
- Chuyển sang "trà đá", hai tiếng mỗi phách. Chân không được nhanh hơn.
- Chuyển sang "cà phê sữa", ba tiếng mỗi phách. Chú ý chữ "cà" luôn trùng chân, chữ "sữa" phải xong trước khi chân xuống lần sau.
- Đổi qua lại sau mỗi bốn phách: "trà đá" bốn lần, "cà phê sữa" bốn lần. Đây là chỗ khó nhất: tai và miệng phải sang số mà chân không giật.
- Đổi sau mỗi hai phách, rồi mỗi một phách: "trà đá, cà phê sữa, trà đá, cà phê sữa". Khi trơn, bỏ nói, chỉ gõ.
Nếu chân bắt đầu chậm lại mỗi lần đến "cà phê sữa", đó là dấu hiệu bạn đang kéo dài phách cho đủ chỗ ba chữ. Hãy nói "cà phê sữa" nhanh hơn một chút, gọn hơn, chứ đừng làm chân chờ. Một số người dạy nhạc đếm chùm ba là "MỘT – la – li" hoặc dùng một từ ba âm tiết khác; chọn bộ chữ nào cũng được, miễn ba tiếng đều.
Chuyến xe buýt chiều mưa
Chiều mưa, xe buýt chạy chậm qua các ngã tư. Cô chị học lớp mười ngồi cạnh em trai, tai nghe chung một bên. Bài hát có đoạn trống dồn trước điệp khúc. Chị cầm tay em, gõ lên đầu gối em: "trà đá, trà đá" rồi đột ngột "cà phê sữa, cà phê sữa". Em trai nhíu mày, rồi bật cười: "Nghe như bánh xe lăn nhanh hơn mà xe vẫn chạy chậm." Chị gật đầu: "Đúng rồi, xe vẫn chạy y vậy."
Câu nói của cậu em là một định nghĩa rất hay cho chùm ba: bánh xe lăn nhanh hơn mà xe vẫn chạy y vậy. Phách là tốc độ của xe, tiếng gõ là số vòng bánh. Bạn có thể đổi số vòng bánh trong khi giữ nguyên tốc độ xe, và chính sự đổi ấy tạo ra màu sắc cho câu nhạc.
Một gợi ý nhỏ khi nghe nhạc qua tai nghe chung trên xe, như cảnh trên: giữ âm lượng vừa phải. Tiếng xe cộ khiến người ta có xu hướng vặn to để át, và tai phải chịu đựng nhiều hơn mình nghĩ.
Chùm ba khác nhịp 6/8 ở đâu
Chùm ba là "mượn tạm". Trong một bài nhịp bốn chia đôi bình thường, chùm ba xuất hiện ở vài phách rồi bài quay lại chia đôi. Nó như một câu nói chen vào, mang màu sắc khác trong chốc lát.
Nhịp 6/8 là "nhà" của nhóm ba. Trong nhịp 6/8, 12/8, việc chia mỗi phách lớn thành ba là mặc định từ đầu đến cuối bài. Không cần con số 3 nhỏ nào trên giấy, vì cả bài đã chia ba sẵn.
Nghe thì có thể giống nhau. Một bài nhịp bốn mà mọi phách đều chơi chùm ba sẽ nghe gần như nhịp 12/8. Người viết nhạc chọn cách ghi nào là tuỳ thói quen và cho tiện đọc. Người nghe chỉ cần cảm: phách lớn đều, bên trong lăn ba tiếng.
Nhịp swing đi ra từ đây. Kiểu nhún "dài – ngắn" của nhạc jazz thường được hiểu gần với chùm ba bỏ tiếng giữa: gõ tiếng một và tiếng ba của "cà – phê – sữa". Đây là một lý do nên học chùm ba trước khi học swing.
Gặp chùm ba trên giấy nhạc và trong bài hát
Khi gặp trên giấy, dấu hiệu nhận ra chùm ba rất rõ: ba nốt đứng sát nhau, nối bằng gạch ngang hoặc được ôm bởi một ngoặc, và luôn có con số 3 nhỏ đi kèm. Con số ấy là lời nhắn: "ba nốt này chiếm chỗ của hai". Nếu là ba móc đơn có số 3, cả cụm dài đúng một phách. Nếu là ba nốt đen có số 3, cả cụm dài hai phách. Bạn chỉ cần nhìn số 3 rồi chuyển sang câu "cà phê sữa" là đã đọc đúng.
Trong bài hát, chùm ba hay lộ ra ở ba chỗ. Thứ nhất là đoạn trống dồn trước điệp khúc, khi tay trống chuyển từ gõ chia đôi sang gõ dồn ba tiếng mỗi phách để kéo người nghe vào đoạn cao trào. Thứ hai là các bài chậm có tiếng đàn rải đều ba tiếng mỗi phách, nghe như dòng nước chảy. Thứ ba là những câu hát nhiều chữ được ca sĩ hát dồn ba chữ vào một phách, nghe như đang kể chuyện vội.
Bài luyện tai: chọn một bài chậm có tiếng đàn rải, gật đầu theo phách, rồi đếm xem mỗi cái gật có bao nhiêu tiếng đàn. Hai hay bốn là chia đôi; ba hay sáu là chia ba. Làm với vài bài, tai bạn sẽ tự phân loại mà không cần đếm.
Bài luyện hai tay: hai chống ba
Đây là bài luyện kinh điển của người chơi bộ gõ, có mặt trong nhiều truyền thống âm nhạc, đặc biệt là nhạc trống châu Phi, nơi các lớp chia đôi và chia ba thường chạy chồng lên nhau. Ý tưởng: tay phải gõ hai tiếng đều trong một khoảng, tay trái gõ ba tiếng đều trong cùng khoảng ấy. Hai tay cùng gõ tiếng đầu, rồi đan xen.
Chia khoảng ấy thành sáu ô nhỏ như bảng ở trên: tay phải gõ ô 1 và ô 4, tay trái gõ ô 1, ô 3 và ô 5. Cách nhớ nhanh là câu "nóng – trà – đá – trà", nhưng nói không đều: "nóóng" kéo dài gấp đôi, "trà đá" bật nhanh liền nhau, "tràà" cuối lại kéo dài gấp đôi rồi mới quay về đầu. Gõ hai tay cùng lúc ở chữ "nóng", tay trái ở chữ "trà" đầu, tay phải ở chữ "đá", tay trái ở chữ "trà" cuối. Lặp lại thật chậm. Tay phải sẽ gõ hai tiếng đều (nóng, đá), tay trái gõ ba tiếng đều (nóng, trà, trà). Nghe vào là thấy hai lớp như hai người đi bộ với hai sải chân khác nhau mà vẫn gặp nhau ở mỗi góc phố.
Đừng vội tăng tốc. Bài này rèn sự độc lập hai tay, và não cần thời gian để quen. Gõ trên đùi hoặc mặt bàn có khăn lót là đủ, không cần trống. Nếu thấy vai gồng, cổ tay mỏi, hãy dừng, thả lỏng, rồi tập tiếp ở lần khác.
Câu hỏi thường gặp
Chùm ba có phải là nốt nhanh hơn không?
Mỗi tiếng trong chùm ba ngắn hơn một móc đơn một chút, vì phải chia một phách cho ba thay vì hai. Nhưng phách không nhanh lên. Nói chính xác: chùm ba làm tiếng con dày hơn, còn tốc độ của bài vẫn giữ nguyên.
Làm sao nghe ra chùm ba trong một bài hát?
Gật đầu theo phách, rồi để ý xem bên trong mỗi phách có ba tiếng lăn tròn hay hai tiếng vuông vức. Chùm ba hay xuất hiện ở đoạn trống dồn, ở các câu hát chữ dồn, hoặc ở các bài chậm có tiếng đàn rải ba tiếng mỗi phách.
Chùm ba nốt đen là gì?
Đó là ba tiếng đều nhau nhét vào khoảng thời gian của hai phách thay vì một phách. Mỗi tiếng dài khoảng hai phần ba phách, nên tiếng thứ hai rơi trước phách thứ hai một chút, không trùng với nó. Kiểu này khó cảm hơn chùm ba móc đơn, nên học sau khi đã quen chùm ba trong một phách.
Có cần biết chùm ba để học trống không?
Với nhạc pop, rock cơ bản, ban đầu có thể chưa cần. Nhưng khi chơi ballad chậm, nhạc blues, jazz, hoặc các đoạn trống dồn, chùm ba xuất hiện rất thường. Học sớm bằng cách nói "cà phê sữa" giúp bạn đỡ vất vả về sau.
Vì sao chùm ba nghe mềm hơn móc đơn?
Vì ba tiếng chia đều tạo cảm giác lăn tròn, gần với chuyển động con lắc và bước chân nhún nhảy, trong khi hai tiếng chia đôi tạo cảm giác bước đều, vuông vức. Đây là cảm nhận phổ biến của người nghe, không phải định luật, và tuỳ cách chơi mà có thể khác.