ManhLiet.comMạnh Liệt
Nhịp điệu căn bản

Phách mạnh phách nhẹ là gì: ô nhịp, chỗ nhấn và vì sao nhấn sai nghe như lạc bài

Phách mạnh là phách được nhấn ở đầu mỗi ô nhịp, phách nhẹ là những phách còn lại. Thứ bậc nặng nhẹ trong nhịp hai, ba, bốn và bài luyện dời chỗ nhấn bằng tay.

Two sisters pounding rice with alternating wooden pestles in a stone mortar in a rural courtyard, dust in slanting morning sun, low side angle on the rising pestles

Phách mạnh là phách được nhấn nặng ở đầu mỗi nhóm phách, phách nhẹ là những phách đi sau nó. Nghe tiếng hai người giã gạo chày đôi: một chày nện xuống nặng "THỊCH", chày kia theo sau nhẹ hơn "thịch", rồi lại "THỊCH – thịch". Các tiếng cách nhau đều, nhưng nặng nhẹ thay phiên, và chính sự thay phiên ấy khiến tai chia dòng phách thành từng nhóm. Mỗi nhóm bắt đầu bằng một phách mạnh gọi là một ô nhịp.

Nhấn đúng chỗ thì câu nhạc nghe tự nhiên như người nói chuyện; nhấn sai chỗ thì cả bài nghe "lạ lạ", như người nói tiếng Việt mà nhấn nhầm từ trong câu. Bài này đi qua thứ bậc nặng nhẹ trong từng kiểu nhịp, vì sao nhạc pop lại cố ý nhấn phách nhẹ, và một bài luyện dời chỗ nhấn làm được ngay trên mặt bàn.

Ô nhịp: chiếc hộp đựng phách

Hãy hình dung dòng phách đều như một hàng gạch lát dài. Ô nhịp là cách ta kẻ vạch chia hàng gạch đó thành từng đoạn bằng nhau, mỗi đoạn hai, ba hay bốn viên. Trên giấy nhạc, đường kẻ dọc chia các đoạn gọi là vạch nhịp. Viên gạch đầu tiên sau mỗi vạch chính là phách mạnh.

Ô nhịp không phải thứ chỉ có trên giấy. Người nghe tự kẻ vạch trong đầu dựa vào những dấu hiệu: tiếng trống trầm, chỗ đổi hợp âm, chữ quan trọng trong lời hát. Khi những dấu hiệu ấy cùng rơi vào một phách đều đặn sau mỗi hai, ba hay bốn tiếng, tai lập tức "đóng hộp" theo đúng số đó.

Có một điều thú vị: nếu bạn gõ tám tiếng đều nhau hoàn toàn giống hệt nhau, nhiều người nghe vẫn tự cảm thấy có tiếng nặng tiếng nhẹ, thường theo cặp hai. Tai người có xu hướng tự gom nhóm âm thanh đều, giống như tiếng đồng hồ "tích – tắc" dù hai tiếng có khi giống nhau. Nhạc chỉ việc tận dụng thói quen ấy và làm cho nó rõ hơn.

Vì thế khi chơi nhạc, người ta không cần nhấn phách mạnh thật to. Chỉ cần một khác biệt nhỏ nhưng đều đặn, tai người nghe đã tự kẻ vạch nhịp đúng chỗ. Ngược lại, nếu khác biệt ấy lộn xộn — lúc nhấn phách một, lúc nhấn phách hai không theo quy luật — tai mất mốc, nghe như bài không có khung. Người tập gõ nên nhớ: nhấn nhẹ mà đều có giá trị hơn nhấn mạnh mà thất thường.

Thứ bậc nặng nhẹ trong ba kiểu nhịp quen

Ba mức nặng nhẹ: MẠNH (in hoa), vừa, nhẹ. Dấu chấm là ô không có trong kiểu nhịp đó. Đây là thói quen nghe phổ biến, không phải luật cứng; bài cụ thể có thể nhấn khác.

Kiểu nhịpPhách 1Phách 2Phách 3Phách 4
Nhịp haiMẠNHnhẹ··
Nhịp baMẠNHnhẹnhẹ·
Nhịp bốnMẠNHnhẹvừanhẹ

Điểm đáng nhớ nằm ở nhịp bốn: phách ba không nặng bằng phách một nhưng nặng hơn phách hai và bốn. Đếm thử "MỘT hai Ba bốn" với chữ "Ba" nói hơi to hơn bình thường, bạn sẽ nghe ra ngay cái dáng "lớn – nhỏ – vừa – nhỏ". Trong nhịp ba thì gọn hơn: một phách nặng rồi hai phách nhẹ trôi theo, nên nghe như vòng xoay có một điểm đạp chân.

Khi chia nhỏ phách thành các tiếng "và", các tiếng "và" lại nhẹ hơn nữa. Tức là có cả một bậc thang nặng nhẹ nhiều tầng, càng xuống tầng dưới càng nhẹ. Người chơi trống giỏi điều khiển được từng tầng ấy bằng độ cao nhấc dùi.

Làm thử: dời chỗ nhấn trong tám tiếng gõ bàn

Dùng đầu ngón tay gõ lên mặt bàn, đếm thành tiếng. Gõ đều, chỉ đổi độ mạnh. Mỗi dòng lặp bốn lượt.

  1. Gõ tám tiếng đều, không nhấn: "một hai ba bốn năm sáu bảy tám". Nghe phẳng như mưa nhỏ.
  2. Nhấn tiếng đầu mỗi cặp: "MỘT hai BA bốn NĂM sáu BẢY tám". Bạn vừa tạo ra nhịp hai.
  3. Nhấn tiếng đầu mỗi nhóm bốn: "MỘT hai ba bốn NĂM sáu bảy tám". Nhịp bốn hiện ra, câu dài và chắc hơn.
  4. Nhấn tiếng đầu mỗi nhóm ba, cứ đếm vòng: "MỘT hai ba MỘT hai ba MỘT hai". Tám tiếng không chia hết cho ba nên vòng sau bắt đầu lệch so với vòng trước — nghe chao đảo rất thú vị.
  5. Cuối cùng nhấn "hai" và "bốn" thay vì "một" và "ba": "một HAI ba BỐN". Đây là kiểu nhấn của rất nhiều bài nhạc trẻ.

Chỉ cần đổi chỗ nhấn, cùng tám tiếng gõ đều mà ra bốn kiểu cảm giác khác hẳn. Đó là sức mạnh của phách mạnh phách nhẹ. Nhiều lối chơi trống, kể cả trống dân gian, tạo hoa văn phần lớn bằng việc đặt chỗ nặng nhẹ và đổi tiếng trầm tiếng đanh, chứ không chỉ bằng số tiếng gõ.

Tiếng chày đôi trong sân nhà

Sáng sớm, hai chị em đứng hai bên cối đá giữa sân. Chị nhấc chày lên cao, nện xuống nặng; em nện theo, nhẹ tay hơn vì chày nhỏ. "Thịch – thịch, THỊCH – thịch." Em gái mải nhìn gà, nện lỡ nhịp sớm một chút, hai chày suýt chạm nhau. Chị không mắng, chỉ đếm to "MỘT – hai, MỘT – hai" cho em bám lại. Vài vòng sau, tiếng chày lại đều như kim đồng hồ.

Công việc giã gạo, đập lúa, chèo thuyền tập thể của nhiều cộng đồng đều có nhịp phách mạnh phách nhẹ rất rõ. Lý do thực tế: người làm cần biết khi nào dồn sức, khi nào thả lỏng, và cần khớp động tác với người bên cạnh để không va nhau. Cái nặng ở phách mạnh là lúc dồn sức; cái nhẹ ở phách sau là lúc lấy hơi.

Nhiều nhà nghiên cứu âm nhạc dân gian cho rằng các bài hò lao động gắn chặt với những nhịp làm việc kiểu này. Không cần đi xa vậy, bạn chỉ cần nhớ: phách mạnh thường là lúc "dồn lực", và cơ thể bạn cảm được điều đó trước khi đầu óc gọi tên.

Vì sao nhạc pop lại hay nhấn phách nhẹ

Tiếng trống đanh ở phách hai và bốn. Trong rất nhiều bài nhạc trẻ, rock, pop, tiếng trống snare đanh "chát" rơi vào phách hai và bốn, tức hai phách nhẹ. Người chơi nhạc gọi kiểu nhấn này là backbeat, có thể hiểu là "phách nhấn ngược". Trống trầm vẫn giữ phách một và ba, nên tai nghe được cả hai lớp.

Kết quả là cảm giác nảy. Phách mạnh đã có trống trầm đỡ, giờ phách nhẹ lại được nhấn đanh, nên mỗi ô nhịp có hai cú bật xen kẽ. Người nghe thấy nhạc "đi", muốn gật đầu theo tiếng chát.

Khác với hành khúc. Hành khúc giữ nhấn ở phách một, đôi khi phách ba, tiếng trống lớn dồn về phách mạnh. Nghe chắc, đều, hợp bước chân. Cùng bốn phách, đổi chỗ nhấn là đổi từ đi đều sang nhún nhảy.

Không phải đảo phách. Nhấn phách hai và bốn vẫn là nhấn trên phách, chỉ là phách nhẹ. Đảo phách thì dời nhấn vào khoảng giữa các phách. Hai thứ gần nhau nhưng khác nhau, và hay đi cùng nhau trong nhạc hiện đại.

Bốn cách làm phách mạnh nổi lên trên mặt trống

To hơn. Cách quen nhất: nhấc dùi hoặc bàn tay cao hơn ở phách mạnh, thấp hơn ở phách nhẹ. Người mới hay làm ngược, tức ép tay xuống thật mạnh để gõ to; như vậy vừa mỏi cổ tay vừa ra tiếng đục. Độ cao nhấc tay mới là thứ quyết định độ to, cổ tay cứ thả lỏng.

Trầm hơn. Trên cùng một mặt trống, gõ vào giữa mặt thường ra tiếng trầm, tròn; gõ gần mép ra tiếng cao, đanh hơn. Nhiều người chơi trống tay đặt tiếng trầm vào phách mạnh và tiếng mép vào phách nhẹ, nên dù độ to gần như nhau, tai vẫn nghe rõ đâu là đầu ô nhịp. Trên bộ trống, trống trầm cỡ lớn làm việc này.

Dài hơn. Để tiếng gõ ở phách mạnh vang ngân tự do, còn các tiếng nhẹ thì chặn bớt bằng cách để tay hoặc dùi nằm lại trên mặt trống một chút. Tiếng dài nghe nặng hơn tiếng cụt, kể cả khi gõ cùng lực.

Thêm một tiếng khác. Người chơi bộ trống hay đánh thêm lá chũm chọe vang ở phách một của câu nhạc mới, như dấu chấm xuống dòng. Trong nhiều dàn nhạc cụ gõ, tiếng của một nhạc cụ trầm hay được dùng để đánh dấu đầu chu kỳ, các nhạc cụ khác lấp các phách nhẹ. Thử gõ bàn tay phải ở phách mạnh và vỗ đùi tay trái ở phách nhẹ, bạn có ngay hai "nhạc cụ".

Khi nhấn sai chỗ: câu hát nghe như lạc

Tiếng Việt có thanh điệu, nhưng khi hát, chữ quan trọng trong câu vẫn có xu hướng rơi vào phách mạnh. Người viết lời giỏi đặt chữ nặng nghĩa vào đó, chữ phụ như "và", "của", "những" vào phách nhẹ. Khi hát vào nhầm chỗ, chẳng hạn vào sớm một phách, chữ phụ bị đẩy lên phách mạnh, chữ chính bị dìm xuống phách nhẹ. Người nghe thấy "kỳ kỳ" dù từng chữ vẫn đúng giai điệu.

Đây là lỗi hay gặp khi hát karaoke một bài chưa thuộc kỹ, hoặc khi người đánh trống đệm vào sai chỗ sau đoạn dạo. Cách sửa không phải hát to hơn mà là tìm lại phách một: nghe tiếng trống trầm hoặc chỗ đổi hợp âm, đếm "MỘT hai ba bốn" rồi vào lại.

Với người tập gõ, bài kiểm tra đơn giản là ghi âm lại mình gõ cùng bài hát rồi nghe. Nếu chỗ bạn nhấn trùng với chữ quan trọng trong lời và tiếng trống trầm trong bài, bạn đang nhấn đúng. Khi tập trống thật, nhớ đeo nút tai và giữ âm lượng nhạc nền vừa phải, đừng vặn to để "át" tiếng trống của chính mình.

Câu hỏi thường gặp

Ô nhịp và nhịp có khác nhau không?

Ô nhịp là một nhóm phách nằm giữa hai vạch nhịp, ví dụ một nhóm bốn phách. Từ "nhịp" trong nói thường có nhiều nghĩa: có khi chỉ ô nhịp, có khi chỉ kiểu nhịp như nhịp ba, có khi chỉ chung chuyện thời gian trong nhạc. Ngữ cảnh sẽ cho biết nghĩa nào.

Phách mạnh lúc nào cũng phải gõ to nhất phải không?

Không bắt buộc. Phách mạnh là chỗ tai chờ đợi điểm tựa, thường được nhấn, nhưng người chơi có thể cố ý để im hoặc gõ nhẹ ở đó để tạo bất ngờ. Điều quan trọng là người chơi biết rõ phách mạnh ở đâu, kể cả khi không gõ vào nó.

Vì sao vỗ tay ở phách hai và bốn lại hợp nhạc trẻ hơn?

Vì trống snare trong nhiều bài nhạc trẻ rơi vào phách hai và bốn. Vỗ cùng chỗ ấy làm tiếng vỗ hoà vào tiếng trống, nghe nảy và hợp không khí. Vỗ vào phách một và ba không sai nhưng cảm giác nặng, giống hành khúc hơn.

Làm sao luyện tay gõ được nặng nhẹ rõ ràng?

Bắt đầu thật chậm trên mặt bàn: tiếng nhấn thì nhấc tay cao hơn, tiếng nhẹ thì nhấc thấp, sát mặt bàn. Đừng dùng lực ép xuống, cứ để độ cao quyết định độ to. Cách này giữ cổ tay thả lỏng, ít mỏi và an toàn hơn khi tập lâu.

Nhạc dân gian Việt có phách mạnh phách nhẹ không?

Có, nhưng ở nhiều thể loại như hát ru, ngâm thơ, ca trù, phách co giãn theo hơi người hát nên nặng nhẹ mềm hơn nhạc trẻ. Các bài hò lao động, đồng dao, hát tập thể thường có phách mạnh rõ, gắn với động tác giã, chèo, vỗ tay.

Người mới có cần biết vạch nhịp trên giấy nhạc không?

Không bắt buộc. Vạch nhịp chỉ là cách ghi lại các ô nhịp. Người mới có thể học bằng cách đếm thành tiếng và nhấn đúng chỗ. Khi sau này học đọc nốt, hiểu ô nhịp bằng tai trước sẽ khiến việc đọc giấy dễ hơn rất nhiều.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138