Trống cái là chiếc trống lớn nhất trong gia đình trống Việt: thân gỗ ghép to như cái chum, hai mặt bịt da trâu, đặt trên giá, đánh bằng dùi gỗ to. Tiếng của nó là tiếng “tùng” trầm và dày, đi qua cả mấy xóm, đứng gần thì thấy sàn dưới chân rung nhẹ như có xe tải chạy qua.
Người ta dùng trống cái cho những việc cần cả làng cùng nghe: mở hội, giục đoàn rước, báo một khoảnh khắc trang trọng. Lần này, chính chiếc trống sẽ kể chuyện về mình — từ khúc gỗ, tấm da đến cách người ta nên cầm dùi khi đứng trước nó.
Mình là trống cái: tự giới thiệu
Mình đứng ở góc sân đình đã lâu, trên một cái giá gỗ bốn chân. Ngày thường không ai đánh mình, chỉ có lũ chim sẻ đậu trên vành và mấy đứa trẻ len lén chạm tay vào mặt da rồi chạy biến. Nhưng sáng mở hội, người ta lau mình sạch, buộc lại dây giá, và tiếng đầu tiên của mình vang lên là cả làng ngẩng đầu.
Thân mình gọi là tang trống. Mình không được khoét từ một khúc gỗ mà ghép từ nhiều thanh gỗ cong, xếp khít thành một cái thùng bụng phình, giống như cái thùng gỗ ngày xưa đựng rượu hay nước mắm. Người làm trống ở nhiều nơi chuộng gỗ mít, vì gỗ mít ít nứt, ít cong và cho tiếng ấm.
Hai đầu mình là hai mặt trống bằng da trâu đã thuộc, căng thẳng như mặt nước đóng băng. Da được giữ quanh vành bằng những chiếc chốt tre nhỏ đóng sát nhau thành một vòng — đếm thử sẽ thấy rất nhiều chốt. Không có đinh sắt: chốt tre co giãn cùng gỗ theo thời tiết nên không làm rách da.
Mình to cỡ nào thì tuỳ đình, tuỳ làng. Có anh em mình mặt rộng hơn một gang tay vài lần, có anh mặt rộng đến mức hai người lớn dang tay mới ôm hết vành. Mình càng to, tiếng càng trầm, càng đi xa, và người đánh càng phải dùng sức của cả thân chứ không riêng gì cánh tay.
Ba vùng đánh trên mình và tiếng của từng vùng
Người đánh trống cái không chỉ đánh vào giữa mặt. Mỗi vùng cho một màu tiếng; ghép lại mới thành câu trống.
| Đánh vào đâu | Tiếng nghe như | Dùng khi nào |
|---|---|---|
| Giữa mặt | “Tùng” trầm, ngân, như sấm ở xa | Phách mạnh, tiếng mở đầu, tiếng kết |
| Gần vành | “Tình” hoặc “tùng” cao hơn, mỏng hơn | Tiếng đệm, tô điểm giữa hai tiếng lớn |
| Tang gỗ | “Cắc” khô, gọn, như gõ cửa gỗ | Giữ nhịp nhẹ, đánh xen với tiếng mặt |
| Đánh rồi áp dùi | Tiếng mặt bị chặn, cụt hẳn | Khi cần một điểm dừng dứt khoát |
Câu “tùng tùng cắc” mà trẻ con hay nhại chính là hai vùng đầu tiên và vùng thứ ba ghép lại. Người nghe quen chỉ cần nghe tỉ lệ “tùng” và “cắc” là đoán được người đánh đang giục hay đang giữ cho mọi thứ chậm lại.
Tiếng tang gỗ hay bị coi là phụ, nhưng thiếu nó, trống cái chỉ còn một màu ầm ầm. Tiếng cắc chia nhỏ khoảng giữa hai tiếng tùng, như cái kim giây chạy giữa hai lần kim phút nhảy.
Một điều người mới ít để ý: tiếng ở giữa mặt và tiếng gần vành không chỉ khác cao thấp mà còn khác độ dài. Tiếng giữa mặt ngân lâu, tiếng gần vành tắt nhanh hơn. Người đánh lão luyện dùng chính sự khác biệt này để làm câu trống có chỗ “thở”.
Cầm dùi và đứng trước mình: nhập môn cho người mới
Đánh trống cái mà đứng sai, cầm sai thì tiếng bẹt mà vai lại mỏi nhanh. Đây là những nguyên tắc chung; được người giữ trống hay thầy chỉ thêm thì càng tốt.
- Đứng chếch so với mặt trống chứ không đứng thẳng chính giữa, hai chân mở rộng bằng vai, gối hơi chùng. Thế đứng này cho bạn dùng được cả hông và lưng.
- Cầm dùi ở khoảng một phần ba phía cuối, các ngón ôm vừa đủ chắc, không siết trắng đốt tay. Siết chặt quá thì tiếng cứng và cổ tay nhanh đau.
- Đưa dùi lên bằng cả cánh tay, rồi để dùi rơi xuống theo đà, dồn lực từ vai xuống. Đừng chỉ vẩy cổ tay như gõ trống nhỏ.
- Khi dùi chạm da, để nó nảy ra ngay. Dí dùi lại trên mặt da là chặn tiếng — chỉ làm vậy khi cố ý muốn dừng.
- Bắt đầu thật chậm: đếm “MỘT – hai – BA – bốn” và chỉ đánh vào MỘT và BA. Nghe tiếng ngân trôi hết rồi mới đánh tiếng sau.
- Khởi động vai, cổ tay trước khi đánh; đánh vài phút rồi nghỉ. Đau nhói, tê tay hay đau kéo dài thì dừng hẳn, nghỉ ngơi và đi khám nếu không đỡ.
Điều người mới hay ngạc nhiên: tiếng trống cái đẹp nhất không phải tiếng đánh mạnh nhất. Đánh vừa phải, đúng điểm, để dùi nảy tự do — mặt da sẽ hát hộ bạn.
Làm thử ngay: bước rước theo tiếng tùng và tiếng cắc
Không có trống cái, bạn dùng hai tay vỗ lên đùi làm “tùng” và gõ hai ngón tay lên mép bàn làm “cắc”. Đếm to, chữ in hoa là phách mạnh, mỗi ô một nửa phách. T là tùng, C là cắc, – là nghỉ. Vừa đếm vừa bước tại chỗ: chân trái vào MỘT, chân phải vào BA.
| Đếm | MỘT | và | hai | và | BA | và | bốn | và |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Bước đều | T | – | C | – | T | – | C | – |
| Bước giục | T | – | C | C | T | – | C | C |
| Chuẩn bị dừng | T | – | T | – | T | – | – | – |
Dòng đầu nghe như đoàn rước đi thong thả; dòng hai chen thêm tiếng cắc ở ô “và” nên chân tự muốn bước nhanh hơn dù tốc độ không đổi. Dòng ba bỏ hết tiếng cắc, ba tiếng tùng liền nhau rồi im — ai đang bước cũng tự khựng lại. Đó là cách trống cái “điều khiển” cả một đám đông mà không cần lời.
Vì sao tiếng mình đi xa đến thế
Tiếng trầm có bước sóng dài, vượt qua tường, cây và người dễ hơn tiếng cao. Tiếng chim hót bị một bức tường chặn gần hết, còn tiếng trống cái thì len qua được. Đó là lý do ở nhiều làng xưa, trống cái được dùng để báo tin cho cả vùng: tiếng của nó là thứ “loa” không cần điện.
Mình còn được nghe bằng cả cơ thể. Đứng gần, bạn cảm thấy tiếng trống trong ngực, dưới bàn chân, trước khi tai kịp gọi tên nó. Nhiều người kể rằng họ thấy “sởn gai ốc” khi trống hội nổi lên — một phần là vì cảm giác rung ấy đến cùng lúc với âm thanh.
Còn một điều thú vị nữa: tiếng mình nghe gần và nghe xa khác nhau. Đứng sát, bạn nghe cả tiếng dùi chạm da “bộp” lẫn tiếng ngân; đứng ở đầu làng, tiếng bộp đã tan, chỉ còn một tiếng “ùm” tròn và êm. Muốn nghe trống cái hay nhất, đừng đứng quá gần.
Hiểu lầm hay gặp về trống cái
“Đánh càng mạnh, trống càng vang.” Quá mạnh thì da “vỡ tiếng”, nghe bẹt và rè; lâu ngày còn làm giãn, rách da. Tiếng vang đến từ việc đánh đúng điểm và cho dùi nảy.
“Trống cái chỉ có một tiếng.” Như bảng trên, nó có ít nhất ba màu tiếng chính, chưa kể độ mạnh nhẹ. Người đánh giỏi làm được cả những câu trống có lên có xuống.
“Trống to thì làm bằng gỗ nguyên khối.” Trống cái lớn thường ghép từ nhiều thanh gỗ. Gỗ nguyên khối to như vậy vừa hiếm vừa dễ nứt khi khô.
“Trống nào cũng đánh được lúc nào cũng được.” Trống đình, trống hội là của chung, nhiều nơi chỉ đánh vào dịp nhất định. Muốn đánh thử, hãy hỏi người giữ trống — vừa lịch sự, vừa được chỉ cách đánh cho đúng.
“Mặt trống căng như mới là trống tốt, chùng là hỏng.” Da trâu co giãn theo thời tiết: trời nồm thì hơi chùng, tiếng trầm và đục hơn; trời hanh thì căng lên, tiếng sáng hơn. Chùng nhẹ theo mùa là chuyện thường. Chỉ khi da rách, bong chốt hoặc chùng hẳn không hồi lại thì mới cần thợ xem.
Nghe trống cái cho ra chuyện: ba chỗ đứng, ba cách nghe
Lần tới đi hội, đừng chỉ đứng một chỗ. Mỗi khoảng cách cho bạn nghe một phần khác của cùng một chiếc trống.
- Cách vài mét, chếch sang bên: nghe rõ nhất tiếng dùi chạm da, tiếng cắc ở tang và cả hơi thở của người đánh. Đây là chỗ để học cách đánh — nhớ mang nút tai nếu đứng lâu.
- Ở giữa sân: tiếng mặt và tiếng tang hoà vào nhau, có thêm tiếng dội từ tường và mái. Chỗ này nghe ra “câu trống” rõ nhất: chỗ nào dồn, chỗ nào thưa, chỗ nào ngắt.
- Ở cổng hoặc đầu ngõ: chỉ còn tiếng tùng tròn và êm, tiếng cắc gần như biến mất. Đây là tiếng mà người làng ngày xưa nghe thấy từ ruộng, từ nhà.
- Nhắm mắt và đếm: ở mỗi chỗ, đếm khoảng cách giữa các tiếng tùng. Bạn sẽ thấy khoảng cách ấy không đổi dù tiếng to hay nhỏ — nhịp đi theo bạn, chỉ có màu tiếng thay đổi.
Ba chỗ đứng ấy cũng giải thích vì sao trống cái thường đặt ở sân rộng chứ không đặt trong gian nhà nhỏ: nó cần khoảng trống để tiếng kịp “chín” trước khi tới tai người nghe. Đặt trong phòng hẹp, tiếng dội lại quá nhanh, chồng lên nhau thành một khối ồn, vừa khó nghe vừa mệt tai.
Giữ tai, giữ tay khi đứng cạnh trống cái
Trống cái là nhạc cụ đẹp nhưng rất to. Người đánh đứng sát mặt trống là người chịu tiếng ồn nhiều nhất.
- Người đánh và người đứng gần nên dùng nút tai bảo vệ, nhất là khi đánh lâu hoặc trong sân có tường bao dội tiếng.
- Trẻ em xem trống hội nên đứng cách xa vài mét, có người lớn đi kèm và đội chụp tai nếu ở lâu.
- Ù tai, lùng bùng sau buổi đánh thì nghỉ ở nơi yên tĩnh; ù tai kéo dài nên đi khám tai mũi họng.
- Đánh theo lượt ngắn, đổi người, khởi động vai và cổ tay trước; không đánh cố khi đã đau.
- Kiểm tra giá trống chắc chắn trước khi đánh — trống lớn đổ xuống rất nguy hiểm.
Chăm cho tai và tay của người đánh cũng là chăm cho tiếng trống: người đánh đỡ mệt thì tiếng đều, không vội, không gắt.
Câu hỏi thường gặp
Trống cái thường làm bằng gỗ gì?
Ở nhiều làng nghề, tang trống cái được ghép từ những thanh gỗ mít vì gỗ mít bền, ít nứt, ít cong vênh và cho tiếng ấm. Một số nơi dùng loại gỗ khác có sẵn ở địa phương, miễn là gỗ chắc và đã được phơi kỹ.
Mặt trống cái làm bằng da gì?
Mặt trống cái thường là da trâu đã thuộc, đủ dày và dai để chịu được dùi gỗ to. Da được căng ướt lên miệng tang rồi giữ bằng một vòng chốt tre, khi khô da co lại và căng như mặt kính.
Vì sao tiếng trống cái nghe được ở rất xa?
Tiếng trống cái là âm trầm, có bước sóng dài nên vượt qua tường, cây cối và địa hình dễ hơn âm cao. Thêm vào đó, mặt trống rộng đẩy được rất nhiều không khí mỗi lần đánh nên tiếng có sức đi xa.
Đánh trống cái có cần học không?
Đánh cho ra tiếng thì ai cũng làm được, nhưng đánh hay, đúng câu và không đau tay thì cần học. Người mới nên nhờ người giữ trống hoặc người trong đội trống chỉ cách đứng, cách cầm dùi và các câu trống quen dùng ở địa phương.
Tùng và cắc trong tiếng trống cái là gì?
Tùng là tiếng dùi đánh vào giữa mặt da, trầm và ngân. Cắc là tiếng dùi gõ vào tang gỗ, khô và gọn. Ghép tùng với cắc theo nhiều cách khác nhau là cách người đánh trống tạo ra các câu nhịp giục giã hay khoan thai.
Có nên cho trẻ đứng sát trống cái khi đang đánh không?
Không nên. Tiếng trống cái ở khoảng cách gần rất lớn, có thể làm trẻ giật mình và mệt tai. Hãy cho trẻ đứng cách xa vài mét, có người lớn đi kèm, đội chụp tai nếu ở lâu, và chỉ cho trẻ chạm thử mặt trống khi trống đã nghỉ.