ManhLiet.comMạnh Liệt
Trống truyền thống Việt Nam

Trống chầu là gì: tiếng “tom”, tiếng “chát” và vì sao chiếc trống nhỏ dùng để khen

Trống chầu là trống nhỏ hai mặt, đánh một dùi; tiếng “tom” ở mặt da, “chát” ở tang gỗ. Hình dáng, cách tạo hai tiếng, vì sao dùng để khen và làm thử trên hộp.

A small two-headed praise drum and one slim wooden stick resting on a woven mat beside a long-necked lute, wooden house interior lit by an oil lamp, overhead view, amber tones

Trống chầu là một chiếc trống nhỏ, hai mặt da, đánh bằng một chiếc dùi mảnh, và nó có đúng hai tiếng chính: “tom” khi dùi chạm mặt da — tròn, ấm như giọt nước rơi xuống lu — và “chát” khi dùi gõ vào tang gỗ — khô, gọn như hai thanh tre đập vào nhau. Người cầm dùi không chơi nhạc cùng ban nhạc; họ dùng hai tiếng ấy để khen người hát, người diễn ngay giữa buổi.

Nghĩa là trống chầu là chiếc trống của người nghe. Bài này đi theo lối hỏi – đáp, chỉ bàn ở góc nhạc cụ: nó trông thế nào, hai tiếng được tạo ra ra sao, vì sao lại có một chiếc trống để khen, và làm thử tom – chát trên chiếc hộp trong nhà.

Trống chầu trông như thế nào, có mấy loại?

Có hai chiếc trống chầu mà người Việt hay nhắc tới. Một chiếc nhỏ, đặt trên chiếu trước mặt người nghe trong các buổi hát ca trù — nhỏ đến mức đặt gọn trong lòng. Chiếc kia lớn hơn, thường đặt trên giá, dùng trong hát bội, tuồng. Cả hai cùng một ý: người cầm dùi ngồi ở phía người nghe, không phải trong dàn nhạc.

Về cấu tạo, trống chầu có tang gỗ hình thùng và hai mặt da căng, giống một chiếc trống cái thu nhỏ. Mặt da căng khá chặt nên tiếng gọn, không ngân dài lê thê. Đi kèm là dùi chầu — một chiếc dùi gỗ mảnh, dài vừa tầm tay, nhẹ để cổ tay đưa linh hoạt.

Chữ “chầu” có nghĩa gốc gần với “dự”, “hầu” một buổi; “cầm chầu” là cầm dùi trong suốt buổi diễn đó. Vì vậy cùng một chiếc trống, người ta gọi theo việc nó làm chứ không theo hình dáng. Một chiếc trống nhỏ đặt sai chỗ, không có người cầm chầu, thì chỉ còn là một chiếc trống nhỏ.

Tom và chát khác nhau thế nào?

Hai tiếng được tạo ra từ cùng một chiếc dùi, chỉ khác chỗ dùi chạm. Đây là bảng tả bằng chữ; tai quen rồi sẽ nghe ra ngay.

TomChát
Dùi chạm vàoMặt da trốngTang gỗ hoặc vành trống
Tiếng nghe nhưGiọt nước rơi vào lu, tròn và ấmHai thanh tre đập vào nhau, khô và gọn
Độ ngânNgân ngắn, có đuôiGần như không ngân
Cảm giácMềm, gật gùSắc, như một dấu chấm than

Hai tiếng tương phản đúng như một cặp từ “ừ” và “đúng!” trong lời nói. Một tiếng mềm để đồng tình, một tiếng sắc để nhấn mạnh. Người cầm chầu ghép chúng lại theo nhiều cách: một tiếng đơn, hai tiếng liền, tom trước chát sau hay ngược lại.

Điều thú vị là cả hai tiếng đều ngắn. Trống chầu không cần ngân lâu vì nó không giữ nền cho dàn nhạc; nó chỉ cần “chen” vào đúng một khoảnh khắc rồi rút ra, để giọng hát tiếp tục.

Thử tưởng tượng một người bạn đang kể chuyện và bạn chen vào bằng một câu “hay quá” thật dài — câu chuyện đứt mạch ngay. Còn một tiếng “ừ” ngắn đúng lúc thì người kể càng hăng. Tom và chát chính là những tiếng “ừ” được nhạc cụ hoá.

Vì sao lại có một chiếc trống chỉ để khen?

Buổi tối, trong gian nhà gỗ, người hát vừa ngân xong một câu khó. Chưa ai vỗ tay. Rồi một tiếng “chát” gọn lỏn vang lên từ phía người nghe, tiếp theo là tiếng “tom” mềm. Người hát khẽ gật đầu, như vừa nhận được một lời khen nói thầm, và hát tiếp.

Vỗ tay giữa bài sẽ làm vỡ câu hát; im lặng thì người diễn không biết mình đang được đón nhận thế nào. Trống chầu giải bài toán đó: nó cho người nghe một giọng nói ngắn gọn, đủ rõ để người diễn nghe thấy, đủ khẽ để không cắt ngang. Đó là một trong những cách “trò chuyện” thú vị giữa sân khấu và khán giả trong âm nhạc truyền thống Việt Nam.

Vì tiếng trống chầu có sức nặng như vậy, người cầm chầu thường là người nghe sành, hiểu lối hát và biết khen đúng chỗ. Những cách kết hợp tom – chát có ý nghĩa riêng theo từng loại hình, từng nơi; người muốn hiểu sâu nên học từ nghệ nhân và các tài liệu về ca trù, hát bội, thay vì đoán theo cảm tính.

Trống chầu khác trống cái và trống đế ở đâu?

Khác người đánh. Trống cái, trống đế do nhạc công trong dàn nhạc hoặc đội trống đánh. Trống chầu do người nghe cầm — có khi là người am hiểu nhất trong phòng.

Khác nhiệm vụ. Trống cái giữ nhịp lớn, mở và kết. Trống đế giữ nhịp dày, đệm câu hát. Trống chầu không giữ nhịp cho ai cả; nó bình phẩm.

Khác độ to. Trống chầu nhỏ tiếng hơn trống cái nhiều, nhất là trống chầu trong ca trù — đủ cho một gian phòng chứ không cho cả sân đình.

Khác mật độ. Trống đế có thể đánh liên tục suốt câu hát; trống chầu đánh thưa, có khi cả đoạn dài mới có vài tiếng. Chính sự thưa ấy làm mỗi tiếng có giá trị.

Khác chỗ ngồi. Nhạc công trống cái, trống đế ngồi trong dàn nhạc, quay về phía người hát. Người cầm chầu ngồi cùng phía với khán giả, nhìn sân khấu như một người xem. Vị trí ấy nói lên vai trò: tiếng chầu là tiếng của người xem được trao cho một chiếc dùi.

Một chiếc dùi, hai tiếng: chuyện của mặt da và tang gỗ

Vì sao chỉ đổi chỗ chạm mà tiếng khác xa đến vậy? Khi dùi chạm mặt da, cả tấm da rung lên, đẩy không khí trong lòng trống dội qua lại và làm mặt bên kia rung theo. Tiếng vì thế có “thân”, có chút ngân — đó là tom. Khi dùi chạm tang gỗ, gỗ cứng và dày nên chỉ rung rất ít, rất nhanh; tiếng tắt gần như ngay lập tức — đó là chát.

Bạn kiểm chứng được bằng một cái bàn gỗ và một tờ bìa căng: gõ lên mặt bàn nghe “cộc” khô, gõ lên tờ bìa căng trên miệng cốc nghe “bộp” mềm. Trống chầu gói cả hai chất liệu ấy trong một vật nhỏ, để người cầm dùi chỉ cần dịch tay một chút là đổi được giọng.

Cũng vì vậy mà trống chầu thường được căng da khá chặt: da chùng thì tiếng tom bè ra, kéo dài, lẫn vào tiếng đàn; da căng thì tom gọn, đứng riêng, đủ khác với âm thanh của dàn nhạc để người hát nhận ra đó là lời của người nghe chứ không phải một nốt nhạc lạc.

Làm thử ngay: tom – chát trên một chiếc hộp

Lấy một hộp bánh bằng thiếc có nắp và một chiếc đũa. Gõ giữa nắp là “tom” (T), gõ vào thành hộp là “chát” (C). Đếm to chậm, chữ in hoa là phách mạnh; – là nghỉ. Đây là bài luyện tay để phân biệt hai tiếng, không phải câu chầu thật.

ĐếmMỘThaiBAbốn
Lượt 1T–––
Lượt 2C–––
Lượt 3CT––
Lượt 4T–C–
Lượt 5CCT–

Làm thử, rồi nhờ ai đó trong nhà bật một bài hát dân ca. Đừng gõ theo nhịp; hãy chờ đến cuối một câu hát mà bạn thấy hay rồi mới gõ một “chát” hoặc “chát – tom”. Bạn sẽ thấy ngay cái khó của người cầm chầu: không phải gõ cho đúng phách, mà là gõ đúng khoảnh khắc.

Nếu tiếng tom của bạn nghe rỗng quá, gõ gần tâm nắp hơn và nảy đũa ra ngay. Nếu chát nghe đục, dùng phần thân đũa gần đầu, gõ dứt khoát vào chỗ cứng nhất của thành hộp.

Cầm dùi chầu thế nào cho gọn tay?

Đây là nguyên tắc chung cho dùi nhỏ, giúp tay nhẹ và tiếng sạch. Phép tắc riêng của từng loại hình nên học trực tiếp từ người biết.

  1. Cầm dùi ở khoảng một phần ba phía cuối, kẹp giữa ngón cái và đốt giữa ngón trỏ; các ngón còn lại ôm nhẹ để giữ hướng.
  2. Để cổ tay mềm, đưa dùi lên một quãng ngắn rồi thả xuống. Dùi chầu nhẹ, không cần dùng vai.
  3. Với tiếng tom, để dùi nảy khỏi mặt da ngay sau khi chạm. Với tiếng chát, gõ dứt khoát vào tang, cũng nảy ra luôn.
  4. Ngồi thẳng lưng, trống đặt vừa tầm, không phải với tay hay cúi gập người.
  5. Khi chưa chắc, đừng đánh. Một tiếng chầu đặt sai chỗ dễ làm người diễn mất tập trung hơn là không có tiếng nào.

Bạn để ý sẽ thấy: kỹ thuật cầm dùi chầu đơn giản hơn trống cái rất nhiều. Cái khó dồn vào tai — nghe để biết khi nào nên lên tiếng.

Hiểu lầm hay gặp về trống chầu

“Trống chầu là trống của ban nhạc.” Không phải. Ban nhạc có trống riêng; trống chầu thuộc về phía người nghe, đặt ở chỗ người cầm chầu.

“Đánh càng nhiều tiếng chầu càng tốt.” Ngược lại. Trống chầu đánh thưa và đúng chỗ thì mỗi tiếng mới có ý nghĩa. Đánh dày làm loãng lời khen, lại lấn giọng hát.

“Tom và chát là hai chiếc trống khác nhau.” Chỉ là hai chỗ chạm trên cùng một chiếc trống: mặt da cho tom, tang gỗ cho chát.

“Trống chầu nhỏ nên không cần giữ tai.” Trống chầu trong phòng nhỏ không quá to, nhưng trống chầu lớn trên sân khấu đánh gần vẫn khá vang. Người ngồi sát trống lâu nên chú ý nghỉ tai, dùng nút tai mềm nếu thấy ù.

“Trống chầu là để chê là chính.” Tiếng chầu chủ yếu là lời khen, lời động viên. Dù trong một số loại hình người sành có cách bày tỏ sự chưa hài lòng, vai trò quen thuộc nhất của trống chầu vẫn là ghi nhận câu hát hay, ngón đàn khéo — một cách lịch sự để người nghe nói “được lắm” mà không phải lên tiếng.

Câu hỏi thường gặp

Tom và chát trong trống chầu nghĩa là gì?

Tom là tiếng dùi chạm vào mặt da trống, tròn và ấm. Chát là tiếng dùi gõ vào tang gỗ hoặc vành trống, khô và gọn. Người cầm chầu ghép hai tiếng này theo nhiều cách để bày tỏ sự khen ngợi với người hát, người diễn.

Ai là người đánh trống chầu?

Người đánh trống chầu gọi là người cầm chầu, thường ngồi ở phía người nghe chứ không ở trong dàn nhạc. Đó thường là người am hiểu lối hát, biết lúc nào nên khen và khen thế nào cho đúng phép.

Trống chầu ca trù và trống chầu hát bội có giống nhau không?

Cùng một ý là trống của người nghe dùng để khen, nhưng kích thước và cách dùng khác nhau. Trống chầu trong ca trù nhỏ, đặt trên chiếu; trống chầu trong hát bội lớn hơn, đặt trên giá. Phép tắc cụ thể của mỗi loại hình nên học từ nghệ nhân.

Dùi chầu khác dùi trống thường thế nào?

Dùi chầu mảnh và nhẹ hơn dùi trống cái nhiều, vừa tầm một bàn tay cầm. Nhờ nhẹ nên người cầm chầu chỉ cần đưa cổ tay là tạo được tiếng tom hay chát gọn gàng, không phải dùng sức của vai.

Người mới có nên tự cầm chầu trong một buổi hát không?

Không nên tự nhận cầm chầu khi chưa hiểu lối hát, vì tiếng chầu đặt sai chỗ dễ làm người diễn mất tập trung. Hãy nghe nhiều buổi, hỏi người sành và tập trên hộp ở nhà trước khi được mời cầm dùi thật.

Có thể tập phân biệt tom và chát ở nhà không?

Có thể. Dùng một hộp bánh có nắp và một chiếc đũa: gõ giữa nắp để có tiếng giống tom, gõ vào thành hộp để có tiếng giống chát. Tập nghe hai tiếng khác nhau là bước đầu để hiểu trống chầu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138