ManhLiet.comMạnh Liệt
Trống truyền thống Việt Nam

Trống paranưng và ghi năng: hai chiếc trống Chăm, hai cách đánh, một cuộc đối đáp

Paranưng là trống một mặt vỗ bằng tay, ghi năng là trống thân dài hai mặt: hình dáng, cách chơi, tiếng nghe ra sao và vai trò trong lễ hội của người Chăm.

Two Cham musicians in formal white traditional attire seated on a mat, one with a wide single-headed drum on his lap, one with a long double-headed drum, festival courtyard, late afternoon

Paranưng và ghi năng là hai chiếc trống quen thuộc nhất trong âm nhạc của người Chăm, và chúng khác nhau ngay từ cái nhìn đầu tiên. Paranưng là trống một mặt, tang thấp và rộng, đặt trên đùi rồi vỗ bằng bàn tay; ghi năng là trống thân dài, hai mặt, đặt nằm ngang, đánh bằng cả dùi lẫn tay. Một chiếc nói bằng lòng bàn tay, một chiếc nói bằng dùi — đứng cạnh nhau, chúng đối đáp như hai giọng người.

Bài này đặt hai chiếc trống cạnh nhau: hình dáng, cách cầm, tiếng nghe ra sao, và chúng sống thế nào trong đời sống cộng đồng Chăm. Cách gọi tên có khi khác nhau một chút giữa các tài liệu (paranưng còn được viết là baranưng, ghi năng còn viết là ginăng); bài dùng cách viết phổ biến nhất.

Hai chiếc trống đặt cạnh nhau

Bảng so sánh theo những điểm dễ thấy nhất. Kích thước và vật liệu cụ thể có thể khác nhau tuỳ người làm, tuỳ làng.

Điểm soParanưngGhi năng
Số mặt daMột mặtHai mặt
DángTang gỗ thấp, rộng, trònThân gỗ dài như một khúc ống lớn
Giữ da bằngDây căng ra phía sau tangDây căng dọc thân, nối hai mặt
Cầm thế nàoĐặt trên đùi hoặc kẹp nghiêngĐặt nằm ngang trước người chơi
Đánh bằngBàn tay và các ngónThường là dùi ở một mặt, tay ở mặt kia
Tiếng nghe nhưTrầm ở giữa, sáng và giòn ở mépHai tiếng cao thấp rõ, chắc, đi xa hơn

Nhìn bảng sẽ thấy hai chiếc trống bù cho nhau. Paranưng nhiều sắc thái, gần gũi; ghi năng chắc, rõ, có lực để giữ nhịp cho cả đoàn. Trong nhiều cuộc diễn tấu, chúng đứng cùng nhau với chiếc kèn saranai — tiếng kèn lo giai điệu, hai trống lo nhịp.

Paranưng: chiếc trống một mặt nói bằng bàn tay

Paranưng có tang gỗ thấp như một cái vành rộng, một đầu bịt da, đầu kia để hở. Da được căng bằng hệ dây kéo ra phía sau, nên chỉ cần nhìn mặt lưng là thấy những sợi dây đan như nan quạt. Nhờ một mặt để hở, tiếng của paranưng thoát ra nhanh, không bị “nhốt” trong thân như trống hai mặt.

Người chơi thường ngồi, đặt trống nghiêng trên đùi, mặt da hướng ra ngoài. Hai bàn tay luân phiên: lòng bàn tay vỗ vào giữa mặt cho tiếng trầm, các đầu ngón búng gần mép cho tiếng sáng và giòn. Đó cũng là logic của nhiều loại trống tay trên thế giới, nhưng mỗi nơi có những câu nhịp riêng.

Điều thú vị: vì chỉ có một mặt, paranưng giống một chiếc trống khung lớn hơn là một chiếc trống thùng. Âm thanh của nó nhạy với từng thay đổi nhỏ của bàn tay — chỉ đổi chỗ vỗ một đốt ngón tay là tiếng đã khác. Người chơi giỏi “vẽ” được rất nhiều màu trên một mặt da.

Làm thử để cảm cái “nhạy” ấy: úp một chiếc mâm nhôm hoặc nắp vung lớn lên đùi, vỗ vào giữa rồi dịch dần ra mép, mỗi lần một đốt ngón tay. Bạn sẽ nghe tiếng đổi dần từ trầm sang sáng chứ không nhảy cóc. Trên mặt da thật, dải màu ấy còn mịn hơn nhiều — và đó là “bảng màu” mà người chơi paranưng dùng mỗi ngày.

Ghi năng: chiếc trống thân dài với hai giọng

Ghi năng có thân gỗ dài, hai đầu bịt da, dây căng chạy dọc thân nối hai mặt với nhau — kéo dây là cả hai mặt cùng căng lên. Hai mặt thường không bằng nhau nên cho hai tiếng khác hẳn: một tiếng trầm, dày; một tiếng cao, gọn.

Theo cách chơi được mô tả phổ biến, người chơi đặt ghi năng nằm ngang, một tay cầm dùi đánh vào một mặt, tay kia vỗ hoặc chặn ở mặt còn lại. Kết hợp tiếng dùi rõ nét với tiếng tay mềm, ghi năng tạo ra những câu nhịp dứt khoát, có lực, đủ để cả đoàn múa và đoàn rước bám theo.

So với paranưng, ghi năng ít sắc thái hơn nhưng “nói” to và rõ hơn. Nếu paranưng là người kể chuyện nhỏ nhẹ bên bếp lửa, thì ghi năng là người dẫn đường đi trước, tiếng nói phải đến được người đứng cuối hàng. Cách chơi cụ thể giữa các vùng và các nghệ nhân có khác nhau; muốn học đúng, nên hỏi chính người trong cộng đồng.

Tiếng chắc và rõ ấy làm ghi năng hợp với những đoạn cần giữ nhịp cho bước chân của người múa, nơi tiếng trống phải vượt qua được tiếng người xung quanh. Bạn có thể hình dung nó như người giữ nhịp chính, còn paranưng như người tô màu bên cạnh.

Làm thử ngay: nghe hai trống đối đáp trên mặt bàn

Chia hai tay làm hai trống. Tay phải là “ghi năng”: gõ đầu bút bi xuống mặt bàn, tiếng rõ, khô (G). Tay trái là “paranưng”: vỗ lòng bàn tay lên đùi, tiếng mềm (P). Đếm to, chữ in hoa là phách mạnh, mỗi ô một nửa phách, – là nghỉ.

ĐếmMỘTvàhaivàBAvàbốnvà
Ghi năng (G)G–––G–––
Paranưng (P)–PP––PPP

Đây không phải câu nhịp Chăm thật, chỉ là bài luyện để tai bạn quen với cách hai trống chia việc: một chiếc đánh vào phách mạnh làm điểm tựa, chiếc kia lấp những chỗ trống ở giữa. Làm chậm vài lượt, rồi đổi tay để hai bên não đều được tập.

Khi đã quen, nghe lại một bản nhạc Chăm có hai trống. Bạn sẽ dễ tách được tiếng nào là dùi, tiếng nào là tay hơn rất nhiều.

Hai chiếc trống trong đời sống cộng đồng Chăm

Chiều lễ hội, sân rộng trước tháp gạch đỏ đã đông người. Tiếng kèn saranai vút lên trước, mảnh và cao; rồi ghi năng điểm từng tiếng chắc, paranưng rải tiếng mềm vào giữa. Những cô gái trong áo dài truyền thống bắt đầu múa, bước chân nương theo tiếng trống mà không cần ai đếm.

Paranưng và ghi năng gắn với nhiều dịp quan trọng của người Chăm, trong đó quen thuộc với người ngoài nhất là lễ hội Katê. Ngoài lễ hội lớn, tiếng trống còn có mặt trong nhiều nghi lễ cộng đồng và sinh hoạt văn nghệ của làng. Mỗi dịp có những câu nhịp, cách diễn tấu riêng mà người trong cộng đồng gìn giữ và truyền lại.

Với người ngoài, cách tôn trọng tốt nhất là nghe như một vị khách: đứng đúng chỗ được mời, hỏi trước khi chụp ảnh người chơi, không tự ý chạm vào trống đang dùng trong nghi lễ. Mỗi chiếc trống ở đây không chỉ là nhạc cụ mà còn là một phần đời sống của cả một cộng đồng.

Hiểu lầm hay gặp và nếu bạn muốn học

“Paranưng và ghi năng là một loại, chỉ khác cỡ.” Không phải. Một chiếc một mặt, một chiếc hai mặt; cách cầm, cách đánh và vai trò trong dàn nhạc đều khác.

“Trống Chăm nào cũng vỗ bằng tay.” Paranưng chủ yếu vỗ tay, nhưng ghi năng thường có dùi. Nghe kỹ sẽ thấy tiếng dùi rõ nét, khác hẳn tiếng bàn tay.

“Học qua video là đủ.” Video giúp làm quen, nhưng câu nhịp và ý nghĩa của từng câu nằm trong cộng đồng. Muốn học thật, hãy tìm nghệ nhân, lớp truyền dạy trong cộng đồng Chăm và hỏi phép trước.

Giữ tay và giữ tai. Trống tay vỗ lâu dễ rát lòng bàn tay; nghỉ khi đau, không vỗ cố. Ghi năng đánh dùi ở gần có thể khá to — đánh lâu nên dùng nút tai mềm và nghỉ khi thấy ù tai.

“Trống dân tộc thì không cần chỉnh tiếng.” Trống da nào cũng cần được căng chỉnh: người chơi kéo dây cho mặt da đủ căng, thử tiếng trước khi diễn, nới dây khi cất lâu. Trời ẩm hay khô đều làm tiếng đổi, nên việc thử và chỉnh là một phần của nghề chơi trống.

Vì sao một mặt và hai mặt cho tiếng khác nhau

Đây là điều bạn tự kiểm được bằng đồ trong bếp. Lấy một cái nồi không nắp, úp miệng xuống bàn rồi vỗ đáy: tiếng bị nhốt, ù và ngắn. Giờ cầm nồi lên, để miệng nồi hở ra không khí rồi vỗ đáy: tiếng thoát ra ngay, sáng và rõ hơn. Paranưng giống chiếc nồi để hở — một mặt da, phía sau thông thoáng.

Trống hai mặt như ghi năng thì khác: khi bạn đánh mặt này, không khí trong thân bị nén lại, đẩy sang làm mặt kia rung theo. Hai mặt “nói chuyện” với nhau qua lớp không khí bên trong. Kết quả là tiếng dày hơn, đầy hơn, có cảm giác tròn và đi xa. Người làm trống chỉnh tiếng bằng cách kéo dây cho mỗi mặt căng một mức khác nhau.

Vì vậy, khi nghe hai chiếc trống này cùng lúc, bạn đang nghe hai cách giải bài toán âm thanh khác nhau: một cách mở, nhạy, nhiều sắc thái; một cách khép, chắc, có lực. Đặt chúng cạnh nhau, dàn nhạc có cả sự tinh tế lẫn sức đẩy.

Nghe một bản nhạc Chăm có trống: ba lượt để tai tách được hai giọng

Bạn có thể tập nghe với bất kỳ bản ghi diễn tấu nhạc Chăm nào có kèn và trống. Nghe ba lượt, mỗi lượt chỉ bám một thứ.

  1. Lượt một: chỉ bám tiếng kèn saranai. Đừng cố nghe trống, chỉ theo giai điệu cao và vang. Để ý chỗ kèn ngân dài và chỗ kèn ngắt.
  2. Lượt hai: chỉ bám tiếng dùi rõ nét của ghi năng. Thử gõ ngón tay xuống bàn mỗi khi nghe thấy nó. Bạn sẽ thấy tiếng này thường rơi vào những chỗ chắc, làm điểm tựa.
  3. Lượt ba: chỉ bám tiếng mềm của paranưng, những tiếng rải vào giữa các tiếng dùi. Thử vỗ nhẹ lòng bàn tay lên đùi theo.
  4. Lượt bốn, nếu còn sức: nghe lại toàn bộ và để ý lúc kèn ngân dài thì hai trống làm gì — dồn lên hay giữ nguyên.

Sau vài lượt như vậy, tai bạn sẽ không còn nghe “một khối trống” nữa mà nghe ra ba người đang trò chuyện. Đó cũng là cách nhạc công học nghe một dàn nhạc lạ: tách từng giọng trước, ghép lại sau.

Câu hỏi thường gặp

Trống paranưng là gì?

Paranưng là trống một mặt của người Chăm, tang gỗ thấp và rộng, mặt da căng bằng dây kéo ra phía sau. Người chơi đặt trống trên đùi và vỗ bằng bàn tay, tạo tiếng trầm ở giữa mặt và tiếng sáng giòn ở gần mép.

Trống ghi năng khác paranưng ở điểm nào?

Ghi năng có thân dài và hai mặt da, đặt nằm ngang khi chơi, thường đánh bằng dùi ở một mặt và tay ở mặt kia. Paranưng chỉ có một mặt, vỗ hoàn toàn bằng tay. Ghi năng chắc và rõ, paranưng nhiều sắc thái hơn.

Paranưng và baranưng có phải là một không?

Đó là hai cách viết khác nhau cho cùng một chiếc trống, do chuyển âm tiếng Chăm sang chữ Việt. Tương tự, ghi năng cũng có khi được viết là ginăng. Khi tra cứu nên tìm cả hai cách viết.

Kèn saranai liên quan gì đến hai chiếc trống này?

Kèn saranai là nhạc cụ hơi có tiếng cao và vang, thường đi cùng paranưng và ghi năng trong các cuộc diễn tấu. Kèn đảm nhận giai điệu, còn hai chiếc trống giữ nhịp và tạo không khí cho múa, rước.

Có thể nghe paranưng và ghi năng ở đâu?

Dịp dễ nghe nhất là các lễ hội của cộng đồng Chăm như lễ hội Katê và các chương trình văn nghệ dân tộc. Khi đến, hãy đi như một vị khách, theo hướng dẫn của ban tổ chức và hỏi trước khi chụp ảnh người biểu diễn.

Người không phải người Chăm có học được paranưng không?

Có thể học nếu được nghệ nhân hay người trong cộng đồng đồng ý truyền dạy. Nên bắt đầu bằng việc nghe nhiều, tìm hiểu bối cảnh của từng câu nhịp và tôn trọng những dịp mà trống chỉ dùng cho nghi lễ cộng đồng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138