Nếu một nốt đen dài đúng một phách, thì móc đơn là chia phách ấy làm hai tiếng đều nhau, còn móc kép là chia làm bốn. Cách nhớ dễ nhất là gọi đồ uống: mỗi phách nói "trà" là nốt đen, nói "trà đá" là hai móc đơn, nói "cà phê sữa đá" là bốn móc kép. Phách vẫn đi đều như cũ; chỉ số tiếng nhét vào mỗi phách là thay đổi.
Người mới hay sợ nốt móc vì nghĩ phải đọc được ký hiệu trên khuông nhạc. Thật ra, trước khi đọc, cái cần có là cảm được việc chia phách. Bài này giúp bạn làm đúng điều đó bằng miệng và hai bàn tay, kèm bảng ô X để gõ theo, mô tả hình dáng các nốt bằng chữ để khi gặp trên giấy bạn nhận ra ngay.
Một phách là cái khung, nốt là cách lấp khung
Hãy coi mỗi phách là một chiếc hộp có độ dài cố định, ví dụ bằng một tiếng tích tắc đồng hồ. Bạn có thể bỏ vào hộp một tiếng dài lấp đầy, hai tiếng ngắn bằng nhau, hoặc bốn tiếng ngắn hơn nữa. Tổng thời gian không đổi, chỉ cách chia thay đổi. Đó là toàn bộ ý tưởng của độ dài nốt.
Trong cách ghi nhạc phổ biến, khi bài đi nhịp bốn bình thường, mỗi phách được tính bằng một nốt đen. Từ đó suy ra: nốt trắng dài hai phách, nốt tròn dài bốn phách (cả ô nhịp), móc đơn dài nửa phách, móc kép dài một phần tư phách. Mỗi bậc gấp đôi hoặc chia đôi bậc kia, rất có hệ thống.
Người chơi trống làm việc nhiều nhất với nốt đen, móc đơn và móc kép, vì đó là ba lớp mà tay phải, tay trái và chân thường được giao. Một mẫu nhịp pop cơ bản có thể là: tay gõ hi-hat theo móc đơn, chân gõ trống trầm theo nốt đen ở phách một và ba, tay kia gõ trống snare ở phách hai và bốn. Hiểu chia phách là hiểu được cách ba lớp ấy xếp chồng lên nhau.
Bảng tra nhanh: tên nốt, hình dáng, độ dài và cách đếm
Độ dài tính trong nhịp bốn thông thường, khi một phách bằng một nốt đen. Hình dáng tả bằng chữ để bạn nhận ra khi gặp trên giấy.
| Tên | Trông thế nào | Dài bao nhiêu | Đếm | Câu nói |
|---|---|---|---|---|
| Nốt tròn | đầu tròn rỗng, không thân | bốn phách | MỘT – hai – ba – bốn | nói "trààààà" kéo hết bốn phách |
| Nốt trắng | đầu tròn rỗng, có thân | hai phách | MỘT – hai | nói "tràà" kéo hai phách |
| Nốt đen | đầu tô đen, có thân | một phách | MỘT | trà |
| Móc đơn | nốt đen có một cái móc ở đầu thân, hoặc nối nhau bằng một gạch ngang | nửa phách | MỘT – và | trà – đá |
| Móc kép | có hai cái móc, hoặc nối nhau bằng hai gạch ngang | một phần tư phách | MỘT – e – và – a | cà – phê – sữa – đá |
Cách đếm "MỘT – e – và – a" là lối đếm mượn từ cách dạy nhạc quốc tế, nhiều người Việt dạy trống dùng theo. Nếu thấy lạ miệng, cứ dùng "cà – phê – sữa – đá" cho tới khi quen. Quan trọng là bốn tiếng phải đều nhau tăm tắp, và chữ đầu luôn trùng với phách.
Làm thử: gõ bàn bốn tầng chia phách
Mỗi phách chia bốn ô nhỏ. X là gõ, – là im. Một tay gõ bàn, chân nhún ở mỗi phách. Đọc to dòng "Câu nói" khi gõ. Mỗi hàng lặp bốn lượt.
| Hàng | Phách 1 | Phách 2 | Phách 3 | Phách 4 |
|---|---|---|---|---|
| Nốt đen: "trà" | X – – – | X – – – | X – – – | X – – – |
| Móc đơn: "trà đá" | X – X – | X – X – | X – X – | X – X – |
| Móc kép: "cà phê sữa đá" | X X X X | X X X X | X X X X | X X X X |
| Trộn: "trà, trà đá, cà phê sữa đá, trà" | X – – – | X – X – | X X X X | X – – – |
Hàng cuối là bài kiểm tra thật sự: chân nhún đều bốn cái, còn tay đổi tầng mỗi phách. Nếu chân bắt đầu nhanh lên ở phách ba (chỗ "cà phê sữa đá"), nghĩa là bạn đang để số tiếng kéo phách đi. Hãy chậm lại tới mức bốn tiếng ở phách ba vẫn thong thả. Sau đó tự đặt các câu trộn khác, ví dụ "trà đá, trà đá, trà, cà phê sữa đá", và gõ theo.
Quán cà phê vỉa hè lúc sáng sớm
Sáng tinh mơ, quán nước đầu ngõ mới nhóm bếp. Ông chủ quán vừa khuấy ly cà phê vừa gõ thìa vào thành cốc, tay đều như máy: "keng, keng, keng, keng". Khách quen ngồi chờ đọc to: "Một cà phê sữa đá, hai trà đá!" Thằng cháu ngồi cạnh bật cười, nhại theo, gõ ngón tay lên bàn: "cà-phê-sữa-đá, trà-đá, trà-đá". Bốn tiếng nhanh, rồi hai tiếng, rồi hai tiếng, khớp đúng nhịp thìa của ông.
Cảnh ấy cho thấy một sự thật đơn giản: mỗi chữ tiếng Việt là một âm tiết gọn, nên rất hợp để đếm nhịp. Một câu nói hằng ngày có thể biến thành bài luyện chia phách. Người dạy trống ở nhiều nơi cũng dùng mẹo này: gán mỗi kiểu chia phách với một cụm từ quen, học trò nói thành tiếng rồi mới chuyển sang tay.
Bạn có thể tự tạo bộ từ của mình: tên các thành viên trong nhà, tên món ăn, tên con vật. Một chữ cho nốt đen, hai chữ cho móc đơn, bốn chữ cho móc kép. Miễn các tiếng trong một phách đều nhau.
Một gợi ý vui khi tập cùng người nhà: một người nói chậm "trà, trà, trà, trà" làm phách, người kia chen câu của mình lên trên. Hai lớp chồng nhau như hai người chơi trống trong một ban nhạc nhỏ. Đổi vai sau mỗi vài vòng. Bài luyện này rèn đúng thứ mà người chơi bộ gõ cần nhất: giữ lớp của mình đều trong khi bên tai đang có một lớp khác chạy song song.
Nghe ra nốt đen, móc đơn, móc kép trong bài hát
Ba tầng chia phách có mặt trong gần như mọi bài nhạc có trống. Vài chỗ dễ nghe ra nhất khi bạn bật một bài quen:
- Tiếng chũm chọe đều đều trong nhạc pop vừa phải. Rất thường là móc đơn: hai tiếng "tsk tsk" trong mỗi phách, tức "trà đá, trà đá". Gõ ngón tay theo, đếm "MỘT và hai và", bạn sẽ thấy khớp.
- Tiếng chũm chọe dày trong nhạc nhảy, nhạc funk. Nhiều bài dùng móc kép: bốn tiếng nhỏ mỗi phách, nghe rì rào như mưa rơi trên mái tôn. Thử nói "cà phê sữa đá" theo.
- Tiếng trống trầm trong nhạc sàn. Thường là nốt đen đều đặn: "thùm, thùm, thùm, thùm", mỗi phách một tiếng. Đây là lớp dễ bám nhất.
- Ballad chậm. Lớp chũm chọe có khi chỉ gõ nốt đen hoặc móc đơn thưa, tạo khoảng thở rộng. Câu hát dài, nhiều chữ ngân bằng nốt trắng, nốt tròn.
- Lời rap, lời hát nhanh. Chữ dồn sát, nhiều đoạn mỗi chữ rơi vào một móc kép. Đó là vì sao hát rap đòi hỏi chia phách rất chắc.
Bài luyện tai: nghe một bài, lần lượt tìm lớp nốt đen (gật đầu), lớp móc đơn (gõ ngón tay), lớp móc kép (lắc nhẹ ngón tay nhanh gấp đôi). Ba lớp chạy cùng lúc mà không đuổi nhau là bạn đã cảm được cấu trúc thời gian của bài.
Những nhầm lẫn hay gặp khi chia phách
Hai móc đơn không đều nhau. Người mới hay nói "trà" dài và "đá" ngắn, thành ra tiếng thứ hai bị dồn về phía phách sau. Hãy nói thật chậm, chữ nào cũng kéo bằng nhau. Nếu cố ý làm tiếng đầu dài hơn có quy luật, đó lại là chuyện của nhịp swing, một kiểu cảm khác.
Tăng tốc khi gặp móc kép. Bốn tiếng dồn vào một phách khiến tay hưng phấn và phách bị kéo nhanh. Chân nhún đều là chiếc phanh tốt nhất: chân không được nhanh hơn chỉ vì tay bận.
Nghĩ móc đơn là "nốt nhanh". Móc đơn chỉ là nửa phách. Trong một bài rất chậm, móc đơn có thể dài hơn cả nốt đen của một bài nhanh. Độ dài nốt luôn tương đối so với phách của chính bài đó.
Quên khoảng im. Nhạc không chỉ có nốt mà còn có dấu lặng, tức chỗ nghỉ có độ dài xác định. Trong bảng gõ ở trên, các dấu – chính là khoảng lặng. Người chơi giỏi đếm khoảng lặng chính xác như đếm tiếng gõ.
Từ mặt bàn đến bộ trống và chuyện giữ tay
Khi đã nói và gõ trơn bốn tầng, bạn có thể chia việc cho hai tay: tay phải gõ móc đơn đều "trà đá trà đá", tay trái chen một tiếng vào phách hai và bốn. Đây chính là khung của rất nhiều mẫu nhịp nhập môn trên bộ trống. Thêm chân dậm ở phách một và ba là bạn đã có ba lớp chồng nhau.
Móc kép gõ bằng một tay sẽ nhanh mỏi. Người chơi thường chia móc kép cho hai tay luân phiên: phải, trái, phải, trái. Tập luân phiên thật chậm, để cổ tay và ngón tay làm việc, không gồng vai. Nếu thấy cổ tay căng, mỏi, hãy dừng, lắc nhẹ hai tay, nghỉ vài phút. Đau kéo dài hoặc tê tay nhiều ngày thì nên đi khám, đừng cố tập qua cơn đau.
Gõ móc kép trên trống thật hay chũm chọe tạo nhiều tiếng dày, rất mau mệt tai. Đeo nút tai bảo vệ khi tập lâu, và với tập ở nhà, mặt bàn lót khăn hoặc gối tập là đủ cho phần lớn bài luyện chia phách.
Câu hỏi thường gặp
Nốt móc đơn dài bao nhiêu giây?
Không có con số cố định, vì độ dài nốt phụ thuộc tempo của bài. Ở tempo 60 phách mỗi phút, một phách dài một giây nên móc đơn dài nửa giây. Ở tempo 120, phách dài nửa giây nên móc đơn chỉ còn một phần tư giây.
Vì sao gọi là nốt "móc"?
Vì trên giấy nhạc, các nốt này có một hoặc hai nét cong như cái móc gắn ở đầu thân nốt. Khi nhiều nốt móc đứng cạnh nhau, người ta thường nối chúng bằng một hoặc hai gạch ngang thay vì vẽ từng cái móc, cho dễ đọc theo từng phách.
Đếm "một e và a" có bắt buộc không?
Không bắt buộc. Đó chỉ là một lối đếm phổ biến giúp gọi tên từng phần tư phách. Bạn có thể dùng bất kỳ bốn tiếng nào đều nhau, ví dụ "cà phê sữa đá". Điều quan trọng là tiếng đầu trùng phách và bốn tiếng cách nhau đều.
Nốt có chấm đứng sau nghĩa là gì?
Dấu chấm nhỏ sau nốt, gọi là chấm dôi, làm nốt dài thêm một nửa độ dài của chính nó. Ví dụ nốt trắng có chấm dài ba phách thay vì hai. Đây là bước tiếp theo sau khi đã quen nốt đen, móc đơn và móc kép.
Tập chia phách bao lâu thì quen?
Mỗi người một khác. Nếu mỗi ngày dành vài phút nói và gõ bốn tầng trong bảng, nhiều người thấy hàng trộn trở nên dễ chịu sau vài tuần. Tập ngắn mà đều, chậm mà chính xác, tốt hơn tập dồn một lần thật lâu.
Trẻ nhỏ có học chia phách bằng câu nói được không?
Được và thường rất vui. Trẻ thích nói tên con vật, món ăn theo nhịp vỗ tay, như "mèo", "con gà", "con chim sẻ nhỏ". Người lớn nên giữ không khí vui, không sửa gắt, không so với bạn khác, và giữ âm lượng vỗ gõ vừa phải.