Nhịp 6/8 là kiểu nhịp mà mỗi ô có sáu tiếng nhỏ chia thành hai nhóm ba: "MỘT hai ba, BỐN năm sáu". Tai người nghe không cảm sáu phách lẻ tẻ, mà cảm hai cái đưa lớn, mỗi cái đưa có ba tiếng con bên trong — giống chiếc võng đưa qua, đưa lại, mỗi lần đưa kèm tiếng kẽo, cà, kẹt. Đó là lý do nhịp 6/8 hay cho cảm giác đung đưa, bồng bềnh.
Người mới hay hỏi: sáu tiếng thì khác gì nhịp ba chia đôi, cũng sáu tiếng? Khác ở cách gom. Nhịp 3/4 gom sáu tiếng thành ba cặp hai, nghe xoay tròn; nhịp 6/8 gom thành hai cụm ba, nghe lắc lư. Dưới đây là cách đếm, bảng vỗ tay so hai kiểu cạnh nhau, và cách tự cảm nhịp 6/8 trong vài phút.
Hai con số 6 và 8 nói gì
Trên giấy nhạc, số trên (6) cho biết trong một ô có bao nhiêu đơn vị đếm nhỏ, số dưới (8) cho biết đơn vị ấy là nốt móc đơn, tức tiếng ngắn bằng nửa phách thường. Nói bằng lời: mỗi ô có sáu tiếng ngắn đều nhau.
Nhưng nếu chỉ đọc số thì dễ hiểu lầm rằng 6/8 là "sáu phách". Ở tốc độ bình thường, người chơi và người nghe cảm nó thành hai phách lớn, mỗi phách lớn chia ba. Vì thế nhiều người dạy nhạc gọi 6/8 là "nhịp hai phức", để phân biệt với nhịp hai thường (mỗi phách chia đôi). Khi bài rất chậm, người ta mới đếm đủ sáu tiếng cho dễ bám.
Một mẹo nhớ: đếm sáu tiếng nhưng chỉ nhún chân hai lần, ở tiếng một và tiếng bốn. Chân cho bạn cái đưa lớn, miệng cho bạn các tiếng con. Hai thứ này cùng chạy là bạn đã đang cảm đúng nhịp 6/8.
Ngoài 6/8 còn có những nhịp cùng họ như 9/8 (ba nhóm ba) và 12/8 (bốn nhóm ba). Logic giống hệt: các phách lớn, mỗi phách chia ba. Hiểu 6/8 là bạn đã cầm chìa khoá mở cả họ này.
Nhịp 6/8 và nhịp 3/4 đặt cạnh nhau
Cả hai hàng đều có sáu ô bằng nhau. Chữ in hoa là chỗ nhấn. X là vỗ tay, – là im. Đọc to hàng "Đếm" của từng kiểu trong lúc vỗ.
| Kiểu | Đếm | Ô 1 | Ô 2 | Ô 3 | Ô 4 | Ô 5 | Ô 6 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 6/8 | MỘT hai ba BỐN năm sáu | X | – | – | X | – | – |
| 3/4 | MỘT và hai và ba và | X | – | X | – | X | – |
Nhìn bảng sẽ thấy ngay: 6/8 vỗ hai tiếng, cách ba ô; 3/4 vỗ ba tiếng, cách hai ô. Cùng sáu ô, nhưng một bên là "đưa – đưa", một bên là "xoay – xoay – xoay". Vỗ hai hàng xen kẽ mỗi hàng bốn lượt, bạn sẽ nghe rõ sự khác nhau ngay cả khi không có nhạc. Thú vị hơn: một số nhà soạn nhạc cố ý đổi qua đổi lại giữa hai cách gom này trong cùng một bài, tạo cảm giác chao đảo rất cuốn.
Làm thử: vỗ đùi nhịp 6/8 trong ba phút
Ngồi trên ghế, hai bàn tay đặt lên hai đùi. Đếm thành tiếng, không cần nhạc.
- Vỗ đều sáu tiếng bằng hai tay luân phiên: phải, trái, phải, trái, phải, trái. Miệng đếm "một hai ba bốn năm sáu", chưa nhấn gì cả.
- Giữ nguyên, giờ vỗ mạnh tay hơn ở tiếng một và tiếng bốn. Miệng đếm "MỘT hai ba BỐN năm sáu". Bạn sẽ thấy tay phải nhấn ở tiếng một, tay trái nhấn ở tiếng bốn — hai tay thay nhau dẫn.
- Thêm chân: nhún gót chân xuống đất đúng tiếng một và tiếng bốn. Lúc này người bạn bắt đầu đung đưa nhẹ sang hai bên.
- Bỏ vỗ các tiếng nhẹ, chỉ giữ tiếng mạnh, miệng vẫn đếm thầm sáu. Bạn còn lại hai cái đưa chậm, đó là "phách lớn" của nhịp 6/8.
- Đổi sang hát một câu ru quen, giữ chân nhún hai lần mỗi vòng. Nhiều câu ru tự nhiên ăn khớp với kiểu đưa này.
Nếu ở bước hai bạn cứ lỡ nhấn thành "MỘT hai BA bốn NĂM sáu", tức đang trôi sang cách gom hai, hãy chậm lại và nói thật to chữ "BỐN". Tai rất dễ quen kiểu gom hai vì phần lớn nhạc phổ thông đi theo kiểu ấy.
Chiếc võng trưa hè và tiếng nhịp 6/8 tự nhiên
Buổi trưa ở hiên nhà, người cha trẻ ngồi cạnh chiếc võng, một tay đưa nhẹ, một tay vỗ khẽ lên mép võng theo từng lần võng chạm tay mình. Võng đi qua: vỗ. Võng quay về: vỗ. Miệng anh ầu ơ, mỗi lần võng đưa là ba chữ "à… ơi… à". Đứa bé ngủ lúc nào không hay.
Cảnh ấy chứa đúng cấu trúc của nhịp 6/8: hai lần vỗ là hai phách lớn, mỗi lần đưa có ba tiếng con. Không ai dạy người cha đếm sáu tám; cơ thể và chiếc võng tự đặt ra nhịp. Đây là điều thú vị của nhịp nhóm ba: nó rất gần với chuyển động con lắc, chuyển động đưa đẩy mà con người quen từ khi nằm nôi.
Cũng vì vậy, nhiều bài hát ru, bài hát về con thuyền và mặt nước ở nhiều nền văn hoá được viết hoặc cảm theo nhóm ba. Điệu barcarolle của người chèo thuyền trong nhạc châu Âu thường đi nhịp 6/8 hoặc 12/8. Không phải bài ru nào cũng thế, nhưng kiểu đưa nhóm ba xuất hiện rất thường xuyên khi người ta muốn tả sự êm đềm.
Nghe nhịp nhóm ba ở đâu quanh mình
Khi đã cảm được "MỘT hai ba BỐN năm sáu", bạn sẽ bắt gặp nó ở khá nhiều nơi. Vài gợi ý để luyện tai:
- Điệu slow rock của ban nhạc đám cưới. Kiểu chơi này thường được đếm theo nhóm ba trong mỗi phách, nhiều người ghi là 12/8 — bốn phách lớn, mỗi phách ba tiếng. Tay trống gõ đều ba tiếng trên chũm chọe cho mỗi phách.
- Nhiều bài hát ru, bài hát chậm về mặt nước. Không phải tất cả, nhưng rất hay gặp. Cứ đung đưa thử, thấy hai cái đưa mỗi vòng là gần trúng.
- Nhạc dân gian vùng Ai-len và Scotland. Điệu nhảy jig nổi tiếng của họ đi nhịp 6/8 nhanh, nghe như ngựa phi.
- Một số bài hát tập thể vui nhộn. Ở tốc độ nhanh, nhịp 6/8 nghe nảy như nhảy lò cò, khác hẳn vẻ êm của bài ru — cùng nhịp mà khác tempo là khác tính cách.
Danh sách này nhằm chỉ hướng nghe, không phải danh mục đầy đủ. Một bài có thể được người này ghi 6/8, người kia ghi 3/4 hoặc 12/8 tuỳ cách họ cảm. Khi phân vân, cứ để cơ thể quyết định: muốn đưa hay muốn xoay.
Hiểu lầm phổ biến về nhịp 6/8
"6/8 là nhịp sáu, có sáu phách." Ở tốc độ thường, 6/8 được cảm thành hai phách lớn. Đếm sáu chỉ là cách chia nhỏ cho dễ bám khi chậm. Gõ trống mà nhấn đều cả sáu tiếng sẽ làm mất cái đưa đặc trưng.
"6/8 là 3/4 viết khác." Cùng tổng độ dài, nhưng cách gom và chỗ nhấn khác nhau, nên cảm giác khác nhau. Bảng so sánh ở trên cho thấy rõ.
"Nhịp 6/8 lúc nào cũng chậm, buồn." Tempo quyết định tính cách nhiều hơn. Điệu jig nhanh đi nhịp 6/8 mà vui như chạy nhảy.
"Học 6/8 phải đọc được nốt." Chỉ cần đếm thành tiếng và nhún chân hai lần mỗi vòng, như bài làm thử ở trên. Nốt nhạc chỉ là cách ghi lại điều cơ thể đã biết.
"Ba tiếng con trong nhóm phải to bằng nhau." Tiếng đầu nhóm nặng nhất, hai tiếng sau nhẹ dần như sóng vỗ rồi rút. Gõ ba tiếng to đều nhau nghe cứng như máy, mất vẻ mềm mại vốn là cái hay của nhịp này. Thử gõ "TÙNG tà tà" thay vì "TÙNG TÙNG TÙNG" sẽ thấy khác biệt ngay.
Nhịp 6/8 chậm và nhịp 6/8 nhanh: hai tính cách
Cùng một khung "MỘT hai ba BỐN năm sáu", tempo làm thay đổi hẳn cách người nghe cảm nhận. Ở tốc độ chậm, sáu tiếng con đều nghe rõ, người chơi có thời gian nhấn nhá từng tiếng, bài nhạc nghe êm và rộng như mặt hồ. Lúc này đếm đủ sáu tiếng là hợp lý.
Ở tốc độ nhanh, ba tiếng con trong mỗi nhóm chạy sát nhau thành một chuỗi "tà-ra-ra", tai không kịp đếm riêng từng tiếng nữa mà chỉ cảm hai cú đưa lớn. Lúc này nhịp 6/8 nghe nảy, phấn khích, như vó ngựa phi hay bước nhảy tung tăng. Đếm sáu tiếng ở tốc độ này sẽ khiến bạn rối, hãy chỉ đếm "MỘT… HAI…".
Bài luyện nhỏ: vỗ mẫu 6/8 thật chậm trong tám vòng, sau mỗi tám vòng tăng tốc một chút. Đến lúc thấy miệng không đếm kịp sáu, chuyển ngay sang đếm hai. Khoảnh khắc chuyển ấy giúp bạn hiểu bằng cơ thể vì sao cùng con số 6/8 mà người ta lúc thì gọi là "nhịp sáu", lúc thì gọi là "nhịp hai phức".
Khi chuyển nhịp 6/8 sang tay trống
Với người chơi bộ trống, mẫu nhập môn của nhịp 6/8 khá gọn: tay phải gõ đều sáu tiếng trên hi-hat (chũm chọe đôi có bàn đạp), trống bass trầm rơi vào tiếng một, trống snare đanh rơi vào tiếng bốn. Đọc thành tiếng: "THÙM tí tí CHÁT tí tí". Chỉ vậy thôi là ra cái đưa của rất nhiều bản ballad chậm.
Không có trống, bạn tập đúng mẫu này trên bàn: tay phải gõ đầu ngón đều sáu tiếng lên mép bàn, chân dậm ở tiếng một, tay trái vỗ lòng bàn tay ở tiếng bốn. Chậm thật chậm trước, tới khi ba "nhạc cụ" khớp nhau mới tăng tốc.
Khi tập với trống thật hoặc gõ mạnh lâu, nhớ đeo nút tai bảo vệ, nhất là tiếng chũm chọe vang chói. Tập ở nhà thì chọn giờ hợp lý, gõ nhẹ trên gối tập hoặc mặt bàn có khăn lót để hàng xóm không phải nghe chung buổi luyện. Cổ tay mỏi thì nghỉ, đau kéo dài thì nên đi khám.
Câu hỏi thường gặp
Nhịp 6/8 và 12/8 khác nhau thế nào?
Cả hai đều chia mỗi phách lớn thành ba tiếng nhỏ. Nhịp 6/8 có hai phách lớn mỗi ô, nhịp 12/8 có bốn phách lớn mỗi ô. Nghe 12/8 giống nhịp bốn quen thuộc nhưng mỗi phách lại đung đưa ba tiếng, như kiểu slow rock của các ban nhạc tiệc cưới.
Đếm nhịp 6/8 như thế nào cho dễ?
Khi chậm, đếm đủ sáu tiếng "MỘT hai ba BỐN năm sáu", nhấn tiếng một và tiếng bốn. Khi nhanh, chỉ đếm hai tiếng lớn "MỘT… HAI…" và cảm ba tiếng con bên trong. Nhún chân ở hai tiếng lớn giúp giữ cái đưa không bị lệch.
Làm sao nghe ra một bài hát đi nhịp 6/8?
Vỗ theo phách rồi để ý xem mỗi phách có tự chia ba tiếng con hay không, ví dụ tiếng chũm chọe gõ ba tiếng đều trong mỗi phách. Nếu người mình muốn đung đưa hai lần mỗi vòng thay vì xoay ba lần, khả năng cao bài đi nhịp 6/8.
Nhịp 6/8 có khó với người mới học trống không?
Hơi lạ tay lúc đầu vì phần lớn người mới quen chia phách thành hai. Nhưng mẫu cơ bản chỉ gồm sáu tiếng đều trên chũm chọe, trống trầm ở tiếng một và trống đanh ở tiếng bốn. Tập chậm trên mặt bàn vài buổi là tay đã quen.
Vì sao nhịp 6/8 hay được dùng cho bài hát ru?
Cấu trúc hai cái đưa, mỗi cái ba tiếng, rất giống chuyển động của võng, nôi hay con thuyền trên sóng. Người hát ru tự nhiên đưa theo kiểu ấy. Đây là xu hướng quen thuộc chứ không phải luật, vẫn có nhiều bài ru đi nhịp hai hay nhịp bốn.