Trống đế và trống bộc là những chiếc trống nhỏ, mặt căng chặt, đánh bằng dùi mảnh, và việc của chúng là giữ nhịp dày cho cả dàn nhạc. Nếu trống cái là tiếng sấm, thì trống đế, trống bộc là tiếng mưa rào trên mái tôn: dày, giòn, “lách tách” không ngớt, làm cho mọi thứ xung quanh có nhịp sống.
Hai chiếc trống này ít khi được chụp ảnh, ít khi đứng giữa sân khấu, nhưng thiếu chúng thì dàn nhạc rời rạc ngay. Bài này nói về hình dáng, tiếng nghe, những việc chúng làm trong dàn nhạc, kỹ thuật “đổ” dồn dập mà bạn tập được bằng hai bàn tay trên đùi, và cách giữ tai trước những tiếng cao, chói.
Nhỏ mà không phụ: việc của trống nhỏ trong dàn nhạc
Một dàn nhạc dân tộc giống một ngôi nhà. Trống lớn là cột, đánh thưa, chắc, dựng khung. Đàn và sáo là tường, là cửa, mang giai điệu. Trống nhỏ là những cái đinh, cái chốt: đóng vào khắp nơi, giữ cho mọi thứ khít với nhau.
Cụ thể, trống nhỏ làm ba việc. Một là giữ nhịp dày: đánh đều những tiếng nhỏ giữa các phách để người hát, người múa luôn biết mình đang ở đâu. Hai là đổ hồi: dồn tiếng nhanh dần để báo chuyển đoạn, mở cảnh, hoặc đẩy không khí lên. Ba là điểm câu: chen một tiếng gọn vào cuối câu hát, như dấu chấm.
Người nghe ít để ý tới trống nhỏ vì nó làm việc giỏi. Thử tưởng tượng một đoạn nhạc chèo hay nhạc lễ mà bỏ hết tiếng trống nhỏ: giai điệu vẫn còn, nhưng như người đi trên đường không có vạch kẻ — cứ chênh chao, không biết nhanh hay chậm.
Làm thử ngay để cảm điều đó: bật một bài hát chậm, vỗ tay chỉ vào phách đầu của mỗi ô nhịp — bạn đang làm trống lớn. Rồi vỗ thật nhẹ bằng đầu ngón tay vào mọi phách và cả những chỗ “và” ở giữa — bạn đang làm trống nhỏ. Cùng một bài, nhưng lần vỗ thứ hai làm bài hát như có thêm bước chân đi bên trong.
Trống đế: tiếng gọn bám theo câu hát
Trống đế quen thuộc nhất với dàn nhạc chèo ở miền Bắc. Đó là một chiếc trống nhỏ, mặt căng chặt, đánh bằng dùi mảnh. Tiếng của nó gọn, khô, cao hơn hẳn trống cái — nghe như gõ ngón tay lên một hộp gỗ rỗng, có chút da thịt chứ không đanh như gõ vào gỗ trơn.
Người đánh trống đế thường ngồi gần người hát, mắt dõi theo động tác trên chiếu chèo. Trống đế không chỉ giữ nhịp mà còn “đọc” sân khấu: khi nhân vật bước ra, khi đổi lớp diễn, khi câu hát dừng — tiếng trống thay đổi theo. Vì vậy người ta hay nói người đánh trống đế giỏi phải thuộc cả tích trò lẫn câu hát.
Vì sao gọi là “đế” thì có nhiều cách giải thích, chưa thống nhất; bạn chỉ cần nhớ đây là chiếc trống nhỏ giữ nhịp quen của sân khấu chèo. Ở những phường khác nhau, cỡ trống và cách đánh có thể khác nhau đôi chút, và đó là điều bình thường của âm nhạc truyền miệng.
Trên chiếu chèo giữa sân đình, người kép vừa bước ra, tay áo phất nhẹ. Tiếng trống đế lách tách bám theo từng bước, đến lúc người kép dừng lại cất câu hát thì trống cũng lặng, chỉ còn một tiếng “tắc” gọn như người ngồi bên khẽ gật đầu. Cảnh ấy cho thấy trống đế không chỉ đánh theo nhịp mà còn đánh theo người.
Trống bộc: tiếng cao lách tách
Trống bộc thường được nhắc tới trong dàn nhạc lễ và sân khấu hát bội ở phía Nam. Nó cũng là trống nhỏ, mặt căng, tiếng cao và đanh hơn, người chơi thường dùng hai dùi mảnh để đánh những chuỗi tiếng dày và nhanh — nghe “lách tách” như bắp rang nổ trong nồi.
Trong dàn nhạc, trống bộc hay được dùng để làm sôi không khí: dồn dập khi cảnh diễn căng, rải đều khi cần giữ nhịp. Nó thường đứng cùng những chiếc trống lớn hơn, tạo thành một “bộ trống” nhiều tầng tiếng: tầng trầm làm nền, tầng cao rắc lên trên.
Một điểm thú vị khi so trống đế với trống bộc: cả hai đều nhỏ, đều cao, nhưng mỗi chiếc gắn với một vùng và một loại hình riêng. Đây là điều hay gặp trong âm nhạc dân tộc Việt Nam — cùng một nhu cầu “cần trống nhỏ giữ nhịp”, mỗi vùng tự tìm ra chiếc trống, tên gọi và cách đánh của mình.
Nếu có dịp xem một dàn nhạc lễ, bạn thử để ý cách người chơi trống bộc đổi giữa hai dùi: có lúc hai tay đánh xen kẽ đều như máy may, có lúc một tay giữ nền, tay kia chen tiếng nhấn. Chỉ nhìn tay họ thôi cũng đủ học được bài học đầu tiên của mọi người chơi trống nhỏ: hai tay phải làm việc như hai người bạn ăn ý.
Cầm dùi mảnh cho tiếng giòn: nhập môn
Dùi của trống nhỏ nhẹ và mảnh, nên cầm sai một chút là tiếng đục và cổ tay mỏi. Vài nguyên tắc chung dưới đây áp dụng được cho cả việc tập trên gối, trên bàn.
- Cầm dùi ở khoảng một phần ba phía cuối. Ngón cái và đốt giữa ngón trỏ kẹp dùi như cái bản lề; ba ngón còn lại ôm nhẹ, không siết.
- Để mu bàn tay hướng lên trên, hai cổ tay thả lỏng, hai đầu dùi chụm lại gần nhau ở giữa mặt trống.
- Đưa dùi lên bằng cổ tay, thả xuống, và để dùi tự nảy lên lại. Cảm giác giống như đập nhẹ một quả bóng bàn cho nảy liên tục.
- Tập một tiếng mỗi phách, rồi hai tiếng, rồi bốn tiếng như bảng đổ dồn ở dưới — nhưng chỉ tăng khi tiếng đã đều.
- Sau mỗi vài phút, dừng lại, lắc nhẹ cổ tay và bàn tay. Mỏi thì nghỉ; đau thì dừng hẳn.
Một mẹo nhỏ: đặt điện thoại quay lại hai bàn tay khi tập. Xem lại, bạn sẽ dễ thấy tay nào nâng dùi cao hơn, tay nào siết hơn — những thứ không cảm được khi đang đánh.
Đặt trống nhỏ cạnh trống cái
So sánh để thấy rõ hai đầu của dải âm thanh trống Việt. Đây là mô tả chung; từng chiếc cụ thể có thể khác.
| Điểm so | Trống đế, trống bộc | Trống cái |
|---|---|---|
| Cỡ | Nhỏ, cầm hoặc đặt gọn trước mặt | Lớn, phải đặt trên giá |
| Mặt da | Nhỏ, căng chặt | Rộng, da dày |
| Dùi | Mảnh, nhẹ, đánh bằng cổ tay | To, nặng, đánh bằng cả cánh tay |
| Tiếng | Cao, gọn, ít ngân | Trầm, dày, ngân dài |
| Mật độ tiếng | Dày, có khi liên tục | Thưa, rơi vào chỗ quan trọng |
| Nghe xa | Rõ ở gần, tắt nhanh khi ra xa | Đi được rất xa |
Chính vì tiếng nhỏ tắt nhanh mà trống đế, trống bộc đánh dày được: tiếng trước đã tắt trước khi tiếng sau tới, không chồng lên nhau thành một khối ồn. Trống cái mà đánh dày như thế thì chỉ ra một tràng “ùm ùm” không rõ chữ.
Điều này cũng giải thích vì sao trống nhỏ cần người nghe đứng gần. Ở sân đình rộng, tiếng trống đế chỉ rõ với những hàng người ngồi phía trước; xa hơn, nó tan vào tiếng gió, tiếng người. Trống nhỏ là nhạc cụ của khoảng cách gần, của chiếu chèo, của gian nhà, của sân khấu nhỏ.
Làm thử ngay: “đổ” dồn bằng hai bàn tay
Đổ (hay dồn) là kỹ thuật tăng dần mật độ tiếng trong cùng một tốc độ đếm. Vỗ hai tay luân phiên lên đùi: P là tay phải, T là tay trái, – là nghỉ. Đếm to và đều, giữ nguyên tốc độ đếm; chỉ có tay là nhanh dần. Mỗi ô là nửa phách; ô ghi “PT” nghĩa là vỗ hai tiếng liền trong nửa phách đó.
| Đếm | MỘT | và | hai | và | BA | và | bốn | và |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Dòng 1 | P | – | T | – | P | – | T | – |
| Dòng 2 | P | T | P | T | P | T | P | T |
| Dòng 3 | PT | PT | PT | PT | PT | PT | PT | PT |
Dòng 1 là một tiếng mỗi phách, dòng 2 hai tiếng, dòng 3 bốn tiếng. Đi lần lượt từ dòng 1 sang dòng 3 mà không dừng: bạn vừa “đổ” một hồi theo kiểu trống nhỏ. Quy luật rất dễ nhớ: mỗi dòng gấp đôi số tiếng của dòng trên, còn tiếng đếm thì không đổi.
Cái khó không ở tay nhanh mà ở chỗ giữ tốc độ đếm không đổi. Người mới hay vô tình đếm nhanh lên khi tay dồn — đó là lỗi mà cả nhạc công lâu năm vẫn phải canh. Đếm to thành tiếng là cách đơn giản nhất để tự phát hiện.
Hiểu lầm hay gặp, giữ tai và giữ cổ tay
“Trống nhỏ thì dễ, ai đánh cũng được.” Đánh ra tiếng thì dễ; đánh đều, dày mà không lệch, lại bám được câu hát thì khó. Trống nhỏ đòi hỏi cổ tay bền và tai nhạy.
“Trống nhỏ không ồn.” Tiếng cao, đanh của trống nhỏ đánh sát tai có thể rất chói. Người đánh lâu nên dùng nút tai mềm, nghỉ giữa các lượt và đi khám tai mũi họng nếu ù tai kéo dài.
“Đổ nhanh là dùng sức.” Đổ nhanh là để dùi nảy và cổ tay mềm. Siết dùi, gồng vai thì càng nhanh càng cứng và chóng mỏi, lâu ngày dễ đau cổ tay.
Đau cổ tay khi tập dồn. Mỏi nhẹ là bình thường khi mới tập; đau nhói, tê, sưng hoặc đau kéo dài nhiều ngày thì dừng, nghỉ, và nên gặp bác sĩ. Không tập cố qua cơn đau.
Tập ở nhà. Tập dồn trên đùi hoặc gối là đủ, gần như không gây ồn. Nếu dùng trống thật, tập vào giờ hợp lý và hỏi ý hàng xóm sát vách.
“Trống đế và trống bộc là một, chỉ khác tên vùng.” Cả hai đều là trống nhỏ giữ nhịp, nhưng gắn với những loại hình và vùng khác nhau, cách đánh và câu trống cũng khác. Gộp làm một là bỏ mất cái riêng của mỗi chiếc.
Câu hỏi thường gặp
Trống đế là gì?
Trống đế là chiếc trống nhỏ, mặt căng chặt, đánh bằng dùi mảnh, quen thuộc trong dàn nhạc chèo ở miền Bắc. Nó giữ nhịp dày cho câu hát, đổ hồi khi chuyển cảnh và điểm những tiếng gọn vào cuối câu, bám sát diễn biến trên sân khấu.
Trống bộc là gì?
Trống bộc là trống nhỏ có tiếng cao và đanh, thường được nhắc tới trong dàn nhạc lễ và hát bội ở phía Nam. Người chơi thường dùng dùi mảnh để đánh những chuỗi tiếng dày, nhanh, làm sôi không khí cho dàn nhạc.
Vì sao trống nhỏ lại đánh dày còn trống cái đánh thưa?
Tiếng trống nhỏ cao và tắt nhanh nên đánh dày vẫn nghe rõ từng tiếng. Tiếng trống cái trầm và ngân dài, đánh dày thì các tiếng chồng lên nhau thành một khối ồn. Mỗi chiếc trống có mật độ hợp với tiếng của nó.
Đổ hồi trống là gì?
Đổ hồi là kỹ thuật dồn tiếng trống nhanh dần trong khi nhịp chung vẫn giữ nguyên, thường dùng để báo chuyển đoạn, mở cảnh hoặc đẩy không khí lên cao. Có thể tập bằng hai bàn tay vỗ luân phiên trên đùi, tăng dần số tiếng mỗi phách.
Tập trống nhỏ có ảnh hưởng đến cổ tay không?
Tập đúng cách thì cổ tay khoẻ dần, nhưng siết dùi chặt, gồng vai hay tập quá lâu dễ gây mỏi và đau. Nên khởi động trước, tập từng lượt ngắn, để dùi nảy tự nhiên và dừng ngay khi đau nhói hoặc tê tay.
Có thể nghe trống đế và trống bộc ở đâu?
Trống đế dễ nghe trong các buổi diễn chèo, trống bộc trong các chương trình nhạc lễ và hát bội. Khi nghe, thử bỏ qua giai điệu và chỉ bám tiếng trống nhỏ để thấy nó giữ nhịp và đổi sắc thái theo diễn biến như thế nào.