Trống hội làng là chiếc đồng hồ và chiếc loa của ngày hội. Nó báo giờ mở hội, dẫn đường cho đoàn rước, giục người thi kéo co hay vật, rồi khép lại một ngày. Người làng không cần hỏi ai: nghe kiểu trống là biết hội đang tới đoạn nào. Một hồi trống thong thả, chắc nịch từ sân đình vọng ra đồng lúa, và cả làng tự biết là giờ phải đi.
Ở đây ta nghe trống hội bằng tai của người chơi nhịp: mấy kiểu nhịp quen thuộc, vì sao tiếng trống đình đi xa đến thế, ai thường cầm dùi, và những điều nên giữ khi đứng gần một chiếc trống to bằng cả vòng tay người lớn.
Bốn kiểu nhịp trống trong một ngày hội
Mỗi làng có lệ riêng, nhưng nhìn chung tiếng trống trong ngày hội thường chia thành mấy kiểu dưới đây. Bảng này để bạn nhận ra khi đứng giữa sân đình, không phải để áp cho làng nào cụ thể.
| Lúc nào | Nhịp nghe ra sao | Để làm gì |
|---|---|---|
| Mở hội | Từng hồi gõ dồn, xen những tiếng rời trang trọng, nghỉ khá lâu giữa các hồi | Báo cả làng ngày hội bắt đầu |
| Rước | Đều như bước chân, "tùng – tùng – tùng – tùng", thường có chiêng đáp lại | Giữ nhịp bước cho cả đoàn người khiêng kiệu, cầm cờ, đi theo |
| Giục thi tài | Dày, dồn liên tục, càng lúc càng gấp | Tiếp sức cho người kéo co, đấu vật, đua thuyền và khán giả hò theo |
| Kết hội | Thưa dần, nhỏ dần, có khi chốt bằng một vài tiếng rời | Báo đã xong, mọi người thu dọn ra về |
Cụm từ "ba hồi chín tiếng" mà nhiều người quen miệng khi nói về lễ khai hội chính là cách gọi một kiểu nhịp ghép hồi dồn với tiếng rời. Cách gõ cụ thể mỗi nơi một khác, nhưng tinh thần chung giống nhau: dồn để gọi, rời để chốt.
Bạn cũng nên lắng nghe cả khoảng nghỉ. Trống hội không gõ liên miên. Chính những quãng im giữa các hồi cho người nghe biết một phần vừa xong, phần sau sắp tới.
Vì sao tiếng trống đình vọng xa đến thế
Trống hội thường là loại trống cái lớn: tang gỗ ghép thành thùng phình giữa, hai mặt bịt da trâu dày, đặt trên giá gỗ chắc hoặc treo ở gác trống. Mặt da rộng, khi gõ vào tâm sẽ rung chậm, tạo âm rất trầm. Âm trầm có bước sóng dài, vòng qua lũy tre, mái nhà, bờ ruộng mà không bị chặn nhiều như âm cao. Vì thế, đứng ngoài đồng bạn vẫn nghe tiếng trống đình như tiếng sấm xa.
Thêm một yếu tố nữa là không gian quanh đình. Sân lát gạch, mái đình cao, bức tường hồi hai bên làm tiếng dội lại và cộng hưởng. Cùng một chiếc trống, gõ giữa sân đình nghe khác hẳn gõ ngoài bãi trống.
Người gõ trống lâu năm hiểu điều này bằng tay. Họ biết gõ vào giữa mặt để tiếng trầm lan xa khi gọi cả làng, gõ lệch ra gần vành để tiếng gọn hơn khi chỉ cần những người trong sân nghe. Họ cũng biết gõ vào tang gỗ, tiếng "cắc" khô và sắc, để làm dấu chuyển đoạn.
Một buổi sáng mở hội
Trời mới hửng, sương còn đọng trên ngói đình. Ông cụ được làng giao việc cầm dùi đứng trước chiếc trống cái, chỉnh lại khăn, xoa nhẹ mặt da như chào một người quen. Hồi đầu tiên còn thong thả, tiếng ùm lan ra cánh đồng. Hồi thứ hai dày hơn, mấy đứa trẻ đang chạy ngoài ngõ dừng lại nghe. Đến hồi thứ ba, chiêng bên cạnh đáp lại từng tiếng, và người làng đã lục tục kéo về sân đình.
Ở nhiều làng, người được giao cầm dùi trống trong lễ mở hội là một người có uy tín, đã quen việc qua nhiều mùa hội. Việc này mang tính danh dự hơn là kỹ thuật, vì nhịp mở hội không khó, cái khó là giữ được sự trang trọng: không vội, không gõ to quá sức, và đúng lệ của làng.
Với người chơi nhịp, cảnh này dạy một điều quý: tốc độ chậm không có nghĩa là dễ. Giữ một hồi trống thưa, mỗi tiếng cách nhau đều tăm tắp, khó hơn nhiều so với gõ dồn liên tục.
Làm thử: nhịp rước và nhịp giục bằng hai bàn tay
Bạn có thể cảm sự khác nhau giữa hai kiểu nhịp ngay tại chỗ ngồi:
- Đứng dậy, bước tại chỗ thật chậm. Mỗi lần chân trái chạm đất, vỗ tay một cái và nói "tùng". Đó là nhịp rước: một tiếng cho mỗi bước.
- Giữ nguyên tốc độ bước, thêm một tiếng vỗ nhẹ vào đùi giữa hai bước, nói "cắc". Bạn nghe được "TÙNG cắc TÙNG cắc", kiểu trống có chiêng hay tang trống đáp lại.
- Ngồi xuống, dùng hai bàn tay vỗ luân phiên lên đùi, trái phải trái phải, bắt đầu chậm.
- Tăng dần độ dày: mỗi bốn lần đếm lại nhanh lên một chút, đến khi tay vỗ liên tục như mưa rào. Đây là nhịp giục.
- Dừng đột ngột bằng một cú vỗ hai tay cùng lúc. Bạn vừa chơi một hồi giục kết bằng tiếng chốt.
Nhịp rước gắn với bước chân nên cần đều tuyệt đối, vì nếu nhanh dần thì cả đoàn khiêng kiệu phía sau sẽ phải bước vội. Ngược lại, nhịp giục được phép và cần phải dồn lên, vì nó phục vụ sự hào hứng của người thi và người xem. Hai nhịp, hai tinh thần khác nhau, cùng phát ra từ một chiếc trống.
Trống và chiêng: một cặp đối đáp
Trong nhiều lễ hội vùng đồng bằng, trống thường đi cùng chiêng hoặc thanh la. Cách hai nhạc cụ này "nói chuyện" với nhau khá dễ nghe:
- Trống gõ phách mạnh, chiêng đánh vào khoảng giữa hai tiếng trống. Kết quả là chuỗi "tùng – boong – tùng – boong" đều đặn, rất hợp nhịp bước.
- Có lúc trống gõ một hồi, chiêng đánh một tiếng chốt cuối hồi, như dấu chấm câu.
- Tiếng trống trầm, ngắn và có độ "đẩy"; tiếng chiêng cao hơn, ngân dài, lan toả. Hai thứ bù nhau: trống cho nhịp, chiêng cho độ vang.
- Khi giục, chiêng thường im hoặc chỉ điểm thưa để trống được dồn tự do.
Cặp "trống – chiêng" có mặt trong nhiều câu nói quen thuộc của người Việt, như "trống giong cờ mở", "chiêng trống rộn ràng". Những thành ngữ ấy cho thấy tiếng trống, tiếng chiêng đã gắn với không khí hội hè từ rất lâu, đủ lâu để trở thành cách nói chuyện hằng ngày.
Đứng gần trống hội: tai, trẻ nhỏ và sự tôn trọng
Giữ khoảng cách với mặt trống. Một chiếc trống cái gõ mạnh ở cự ly vài bước có thể làm tai ù. Người cầm dùi gõ nhiều hồi trong ngày nên cân nhắc nút tai bảo vệ. Sau hội mà tai ù kéo dài, nghe như có tiếng rít, nên đi khám tai mũi họng.
Trẻ nhỏ đứng xa hơn người lớn. Bế hoặc dắt trẻ đứng cách xa giá trống, hoặc cho trẻ đeo chụp tai giảm âm. Đừng để trẻ chạy vòng quanh giá trống lúc đang gõ, vì vừa ồn vừa dễ va vào dùi.
Hỏi trước khi chạm vào trống. Ở nhiều làng, chiếc trống đình là vật chung của cả cộng đồng, được giữ gìn cẩn thận. Muốn gõ thử, muốn chụp ảnh gần, hãy hỏi người trông coi.
Tôn trọng nhịp của lễ. Trong lúc làng đang làm lễ, tránh đứng chắn trước người cầm dùi hay gõ chen vào. Cái hay của trống hội nằm ở chỗ một người gõ, cả làng nghe.
Trống giục trong kéo co, đấu vật: nhịp của sức người
Phần sôi động nhất của nhiều hội làng là thi tài: kéo co, đấu vật, đua thuyền, bơi chải. Ở những phần này, trống không còn trang trọng nữa. Nó chuyển sang vai người cổ vũ không biết mệt, gõ dày và dồn, đẩy nhịp tim của cả người thi lẫn người xem lên theo.
Với kéo co, nhịp trống thường ăn khớp với tiếng hô của đội: mỗi tiếng "dô" là một cú gõ mạnh, giữa hai tiếng hô là những tiếng gõ nhỏ đệm vào. Khi nhịp trống đều, cả đội kéo cùng một lúc, sức của hai chục cánh tay dồn vào một điểm. Khi trống rối, đội cũng rối. Ở một số hội, mỗi đội kéo co có riêng người gõ trống hoặc người hô nhịp đứng sát phía sau, nhìn thẳng vào đội mình.
Ở nhiều hội vật, trống thường gõ dồn suốt lúc hai đô vật quần nhau và chỉ dừng khi có người thắng. Người xem quen tai sẽ nghe được lúc trống gấp lên, đó thường là lúc thế vật đang căng nhất.
Điều thú vị là ở các phần thi, người gõ trống thường phải theo người thi chứ không ngược lại. Trống rước dẫn đường cho đoàn, còn trống giục thì "đọc" trận đấu rồi đáp lại bằng nhịp. Cùng một chiếc trống, người cầm dùi đổi vai từ người chỉ huy sang người đồng hành chỉ trong một buổi sáng.
Hiểu lầm hay gặp về trống hội
Vài điều người đi hội lần đầu hay nghĩ sai, và điều đúng của nó:
| Hiểu lầm | Điều đúng |
|---|---|
| Trống hội gõ liên tục suốt ngày. | Trống hội gõ theo từng phần của lễ. Giữa các phần có những quãng im lặng dài, và chính quãng im ấy giúp tiếng trống sau có ý nghĩa. |
| Ai gõ trống hội cũng được. | Ở nhiều làng, việc cầm dùi trong lễ được giao cho người cụ thể, theo lệ làng. Khách muốn gõ thử nên hỏi trước. |
| Trống càng to tiếng càng hay. | Trống to cho tiếng trầm và xa, nhưng tiếng hay còn phụ thuộc độ căng của da, cách gõ và không gian quanh trống. |
| Nhịp trống hội làng nào cũng giống nhau. | Mỗi làng có lệ riêng, truyền miệng qua nhiều thế hệ. Nghe kỹ sẽ thấy cách dồn, cách nghỉ khác nhau rõ rệt giữa các vùng. |
Đi nhiều hội, bạn sẽ dần nghe ra "giọng" trống của từng nơi. Đó là một cách đi hội rất thú vị: không chỉ xem, mà nghe.
Câu hỏi thường gặp
Trống hội làng thường làm bằng gì?
Trống hội làng thường là trống cái cỡ lớn, tang làm từ những thanh gỗ ghép lại thành thùng phình giữa, hai mặt bịt da trâu hoặc da bò dày, giữ bằng đinh quanh vành. Kích thước lớn và da dày giúp tiếng trầm, vang và đi được rất xa.
"Ba hồi chín tiếng" có phải là một bài trống cố định không?
Đó là cách gọi quen của một kiểu nhịp lễ ghép hồi gõ dồn với tiếng rời, hay dùng khi mở hội hoặc khai mạc. Cách gõ chi tiết khác nhau tuỳ làng, tuỳ người, vì vậy hãy hỏi người trong làng nếu muốn biết lệ cụ thể nơi đó.
Vì sao tiếng trống hội nghe được từ rất xa?
Trống lớn tạo âm trầm có bước sóng dài nên vòng qua lũy tre, mái nhà, bờ ruộng mà ít bị chặn. Sân đình rộng, mái cao và tường hồi còn làm tiếng dội và cộng hưởng, nên đứng ngoài đồng vẫn nghe rõ.
Nhịp trống rước khác nhịp trống giục ở điểm nào?
Nhịp rước gắn với bước chân nên phải đều và chậm vừa, để đoàn khiêng kiệu bước theo không bị vội. Nhịp giục thì dày, dồn dần lên để tiếp sức cho người thi tài và người xem, càng về cuối càng gấp.
Đưa trẻ nhỏ đi hội có cần lo về tiếng trống không?
Nên để ý. Tai trẻ nhạy hơn người lớn, nên cho trẻ đứng cách xa giá trống hoặc đeo chụp tai giảm âm khi lại gần. Nếu bé tỏ ra sợ hay bịt tai, đưa bé ra chỗ yên tĩnh hơn một lúc.
Khách đến dự hội có được gõ thử trống đình không?
Tuỳ làng. Chiếc trống đình thường là vật chung được gìn giữ cẩn thận, nhiều nơi chỉ người được giao mới gõ trong lễ. Muốn gõ thử hay chụp ảnh gần, hãy hỏi người trông coi và làm theo lệ của làng.