ManhLiet.comMạnh Liệt
Trống trong lễ hội và đời sống

Trống lân: nhịp đi, nhịp dồn, nhịp chào và cách tập đánh trống lân cho người mới

Trống lân là người cầm lái cả đội múa: lân bước, chào, ngủ, bật dậy đều theo trống. Đọc các nhịp cơ bản bằng bảng ô và tập thử ngay trên mặt bàn.

A large red lion dance drum on a wooden cart in a lantern lit neighborhood street at dusk, an adult drummer seen from behind, two sticks blurred mid-strike, warm golden light

Trống lân là người cầm lái của cả đội múa: con lân không tự quyết bước nào, nó nghe trống. Trống đều thì lân đi, trống dồn thì lân lắc đầu, trống ngừng một nhịp thì lân đứng sững, rồi một tiếng chát của chập chõa là lân bật dậy. Ai từng đứng xem múa lân đêm rằm đều cảm được điều đó dù không gọi được tên: tiếng trống kéo người ta lại gần trước khi mắt kịp thấy cái đầu lân.

Bài này đi theo góc của người cầm dùi. Trống lân gồm những gì, mấy nhịp nền mà gần như đội nào cũng có, cách đọc chúng bằng bảng ô X và dấu nghỉ, cách tập trên mặt bàn trước khi chạm vào trống thật, và vài điều cần giữ cho đôi tai, cổ tay của người đánh lẫn người xem.

Dàn nhạc của một đội lân: ba thứ, ba vai

Một đội lân nhỏ ở khu phố thường chỉ cần ba nhạc cụ gõ. Mỗi thứ một việc, không thứ nào thừa:

Nhạc cụLàm từ gìTiếng nghe nhưViệc của nó
Trống lânTang gỗ, mặt da căng, thường đặt trên giá hoặc xe đẩyÙm trầm khi gõ giữa mặt, cắc khô khi gõ vào tangRa lệnh: đi, dừng, nhanh, chậm, chào
Chập chõaHai đĩa kim loại có núm, cầm hai tay đập vào nhauXoảng sáng, ngân dài, vang xaTô điểm phách, đánh dấu lúc lân đổi thế
Thanh laĐĩa đồng nhỏ có quai, gõ bằng dùi gỗBeng beng cao và gọnGiữ nhịp đều để cả đội bám theo

Người mới hay nghĩ chập chõa là thứ dễ nhất vì "chỉ việc đập". Thật ra đập chập chõa cho đúng lúc, đủ tiếng mà không làm tê tay mới khó: hai đĩa chạm nhau rồi phải tách ra ngay, giữ chặt quá thì tiếng bị bóp nghẹt thành tiếng "chẹp". Còn thanh la tuy nhỏ lại là thứ cả đội nghe để bám nhịp khi trống đang dồn nhanh.

Ở nhiều nơi, lân còn đi kèm ông Địa cầm quạt, và có đội múa rồng dài nhiều người đỡ. Dù là lân hay rồng, nguyên tắc vẫn vậy: múa theo trống, không phải trống đuổi theo múa.

Hai nhịp nền: nhịp đi và nhịp dồn

Đội nào cũng có bài riêng, truyền tay nhau và đổi chút ít theo từng thầy. Nhưng hai nhịp dưới đây là nền gần như ai học trống lân cũng gặp trước. Đếm to "MỘT và hai và BA và bốn và", chữ in hoa là phách mạnh; X là gõ, – là nghỉ.

ĐếmMỘTvàhaivàBAvàbốnvà
Nhịp đi – trốngX–X–X–X–
Nhịp đi – chập chõa–X–X–X–X
Nhịp dồn – trốngXXXXXXXX
Nhịp dồn – chập chõaX–––X–––

Nhịp đi nghe như tiếng bước chân có người vỗ tay đệm: "ùm – xoảng – ùm – xoảng". Lân bước đều, lắc nhẹ, ông Địa phe phẩy quạt. Nhịp dồn thì trống gõ dày gấp đôi, chập chõa chỉ đập vào hai phách mạnh. Cảm giác như tim đập nhanh lên: đây là lúc lân lắc đầu, chớp mắt, rướn người lên.

Điểm mấu chốt người mới hay quên: khi chuyển từ nhịp đi sang nhịp dồn, tốc độ phách không đổi. Chỉ có số tiếng gõ trong mỗi phách tăng lên. Ai lỡ tăng cả tốc độ lẫn mật độ thì đội múa phía trước bị hụt chân ngay.

Nhịp chào và cú dừng: im lặng cũng là một lệnh

Đội lân vào nhà, vào sân, đến trước một cửa hàng thường có màn chào: lân cúi đầu ba lần, mỗi lần một cú gõ mạnh, rồi ngẩng lên. Trống chào ít khi dày. Nó thưa và chắc, kiểu "ÙM … ÙM … ÙM", để cả khu phố biết đội đã tới.

Thứ khó hơn là cú dừng. Trống đang dồn bỗng ngừng đúng một nhịp, chập chõa chát một tiếng, cả lân lẫn người xem cùng nín thở. Nếu người đánh trống ngừng lệch nửa phách, lân sẽ đứng sai thế và màn diễn mất duyên. Vì vậy các đội thường quy ước một tín hiệu báo trước, chẳng hạn một cú gõ vào tang trống, để người múa biết "sắp dừng".

Trống lân cũng có lúc rất nhỏ. Khi lân "ngủ" hay rình mồi, người đánh chỉ gõ nhẹ gần mép mặt da, tiếng lăn tăn như mưa rơi trên mái tôn. Đây là chỗ người mới học được nhiều nhất: đánh to thì ai cũng làm được, đánh nhỏ mà vẫn đều mới là tay nghề.

Nếu bạn đứng xem một đội lân chuyên nghiệp, thử nhắm mắt nghe trong nửa phút. Bạn sẽ đoán được lân đang đi, đang lắc hay đang dừng mà không cần nhìn. Đó là bằng chứng rõ nhất cho câu "múa theo trống".

Làm thử ngay trên mặt bàn

Không cần trống, chỉ cần mặt bàn gỗ và hai bàn tay. Tay phải đóng vai trống, tay trái vỗ vào đùi đóng vai chập chõa.

  1. Đếm to "MỘT và hai và BA và bốn và" thật chậm, khoảng tốc độ đi bộ thong thả.
  2. Tay phải vỗ bàn vào MỘT, hai, BA, bốn. Tay trái vỗ đùi vào các chữ "và". Đây là nhịp đi. Làm bốn vòng cho quen.
  3. Giữ nguyên tốc độ đếm, cho tay phải vỗ bàn vào mọi chữ, cả số lẫn "và". Tay trái chỉ vỗ đùi ở MỘT và BA. Đây là nhịp dồn.
  4. Luân phiên: bốn vòng nhịp đi, bốn vòng nhịp dồn, rồi dừng hẳn một vòng, chỉ vỗ một cái thật mạnh vào MỘT của vòng sau. Bạn vừa làm một màn "đi – lắc – dừng – bật dậy" thu nhỏ.
  5. Khi đã đều, nhờ một người đếm hộ và thử đổi nhịp theo hiệu tay của họ. Đây là cảm giác thật của người đánh trống lân: luôn nghe, luôn nhìn đội múa.

Nếu bạn thấy mình nhanh dần lên sau vài vòng, điều đó rất bình thường. Hầu như ai mới tập cũng bị kéo theo cảm xúc của nhịp dồn. Cứ chậm lại, đếm to hơn, và lặp lại đến khi bốn vòng nhịp dồn có đúng tốc độ phách như bốn vòng nhịp đi.

Một buổi chiều tập lân ở đầu ngõ

Chiều cuối tháng Bảy âm lịch, mấy cậu thiếu niên kéo chiếc trống lân ra khoảng sân trống đầu ngõ. Anh lớn nhất cầm dùi, không gõ ngay mà giơ tay đếm "một, hai, ba, bốn" cho cả đám nghe. Cậu cầm chập chõa đập sớm một nhịp, cả đội cười rộ. Anh cầm dùi không nói gì, chỉ gõ lại thật chậm, lần này gật đầu đúng chỗ "và". Đến lần thứ ba, tiếng ùm và tiếng xoảng khớp vào nhau như hai bánh răng.

Cảnh đó lặp lại ở rất nhiều khu phố trước mỗi mùa Trung thu, và nó cho thấy cách trống lân được truyền đi: bằng tai, bằng mắt, bằng cái gật đầu của người đi trước. Rất ít đội dùng sổ sách. Người ta học bằng cách đứng cạnh người biết, nghe đủ nhiều lần rồi tay tự theo.

Với người mới, điều này có một hệ quả dễ chịu: bạn không cần biết đọc nốt để học trống lân. Bạn cần biết đếm, biết nghe, và kiên nhẫn chơi chậm trước khi chơi nhanh. Bảng ô ở trên chỉ là một cách ghi lại thứ người ta vốn truyền bằng miệng.

Giữ tai, giữ cổ tay, giữ đường phố

Bảo vệ tai là chuyện thật, không phải chuyện kiểu cách. Trống lân và chập chõa ở cự ly gần rất to, người đánh lại đứng sát nguồn âm suốt cả buổi. Nút tai bảo vệ loại dành cho nhạc công giảm tiếng mà vẫn nghe rõ nhịp. Sau buổi diễn mà tai ù, nghe như có tiếng rít, hãy cho tai nghỉ yên tĩnh; ù tai kéo dài nhiều ngày thì nên đi khám tai mũi họng.

Trẻ em đứng xem nên lùi ra xa trống và chập chõa. Tai trẻ nhạy hơn người lớn. Cho bé đứng cách vài bước, hoặc đeo chụp tai giảm âm nếu muốn đứng gần. Đừng để trẻ áp sát mặt trống khi người lớn đang đánh mạnh.

Cổ tay mỏi là tín hiệu nghỉ. Cầm dùi vừa đủ chặt, để dùi nảy khỏi mặt da thay vì ấn xuống. Khởi động cổ tay, vai trước khi tập. Đau nhói hoặc đau kéo dài sau buổi tập thì dừng và gặp bác sĩ, đừng tập cố qua cơn đau.

Tập đúng giờ, báo hàng xóm. Tập trống lân trong khu dân cư nên chọn khung giờ ban ngày, hỏi ý tổ dân phố và hàng xóm gần nhất. Lúc tập kỹ thuật có thể đánh lên gối, lốp xe cũ đặt trên ghế để giảm tiếng, chỉ dùng trống thật khi ráp với đội múa.

Đội đi diễn trên đường cần một người lo an toàn. Một người lớn đi trước dẹp lối, để ý xe cộ và trẻ con chạy theo. Trống trên xe đẩy phải chèn chắc, không để lăn khi đội dừng đột ngột.

Hiểu lầm hay gặp về trống lân

Vài điều người xem lẫn người mới học hay nghĩ sai:

  • "Trống lân cứ đánh càng to càng hay." Điều đúng: đội giỏi đánh có lúc to lúc nhỏ. Đánh to liên tục làm người xem mệt tai và che mất những đoạn lân "ngủ", "rình" vốn là chỗ hấp dẫn.
  • "Người múa giỏi thì không cần nghe trống." Điều đúng: người múa giỏi nghe trống kỹ hơn ai hết, vì mọi thế đổi đều canh vào nhịp. Trống lệch thì người múa giỏi mấy cũng bị hụt.
  • "Chập chõa chỉ để làm ồn." Điều đúng: chập chõa đánh dấu phách mạnh và lúc đổi thế. Nghe kỹ sẽ thấy tiếng xoảng luôn rơi vào chỗ lân vừa làm một động tác rõ.
  • "Muốn học trống lân phải có trống lân." Điều đúng: phần lớn thời gian tập là đếm, vỗ tay, gõ lên mặt phẳng. Trống thật chỉ cần khi đã đều tay và ráp với đội.

Hiểu đúng mấy điều này, bạn sẽ thấy trống lân không phải chuyện sức mạnh mà là chuyện lắng nghe. Cái hay của nó nằm ở chỗ một người với đôi dùi có thể điều khiển cả một màn diễn chỉ bằng nhịp.

Câu hỏi thường gặp

Trống lân và trống hội làng khác nhau ở điểm nào?

Trống lân thường nhỏ hơn, đặt trên giá hoặc xe đẩy để đi theo đội múa, nhịp dày và đổi liên tục theo động tác của lân. Trống hội làng to hơn, đặt cố định ở đình hoặc trên giá lớn, nhịp thưa và trang trọng hơn để báo hiệu các phần của lễ hội.

Người lớn mới bắt đầu có học được trống lân không?

Học được. Trống lân không đòi biết đọc nốt, chỉ cần đếm đều, nghe kỹ và chịu tập chậm. Nhiều người bắt đầu bằng việc gõ mặt bàn theo nhịp đi và nhịp dồn trong vài tuần, rồi mới ráp với đội múa và trống thật.

Trẻ em tham gia đội lân nên bắt đầu từ việc gì?

Trẻ có thể bắt đầu bằng thanh la hoặc vỗ tay đếm nhịp, những việc nhẹ tay và không quá to. Người lớn luôn đi kèm, cho trẻ đeo chụp tai giảm âm khi đứng gần trống và chập chõa, và để trẻ tham gia vì thích chứ không vì phải đua với ai.

Vì sao tai bị ù sau khi đứng gần trống lân?

Trống và chập chõa ở cự ly gần tạo âm lượng rất lớn, tai có thể ù tạm thời sau một buổi. Hãy cho tai nghỉ ở nơi yên tĩnh và lần sau dùng nút tai bảo vệ. Nếu tiếng ù, tiếng rít kéo dài nhiều ngày thì nên đi khám tai mũi họng.

Tập trống lân ở khu dân cư thế nào cho đỡ phiền hàng xóm?

Chọn giờ ban ngày, hỏi ý tổ dân phố và những nhà gần nhất, tập kỹ thuật trên mặt phẳng hoặc gối tập cho nhỏ tiếng, chỉ dùng trống thật khi ráp đội. Nên làm theo quy định chung của khu dân cư thay vì cố tìm cách lách giờ giấc.

Nhịp dồn trong trống lân có phải là đánh nhanh hơn không?

Không hẳn. Ở nhịp dồn, số tiếng gõ trong mỗi phách tăng lên gấp đôi nhưng tốc độ phách vẫn giữ nguyên. Người mới hay tăng luôn tốc độ khiến đội múa bị hụt chân, nên lúc tập cần đếm to để giữ phách không trôi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138