Trống quân là một chiếc “trống” không có tang gỗ, không có mặt da: người ta đào một cái hố nhỏ, đậy lên một tấm mỏng, căng một sợi dây giữa hai cọc và buộc giữa dây vào tấm đậy. Gõ que vào sợi dây, dây rung, tấm đậy rung theo, và cả cái hố đất cất lên tiếng “thình… thùng” trầm, ấm, như vọng lên từ lòng đất.
Chiếc nhạc cụ giản dị này gắn với lối hát trống quân — lối hát đối đáp vui tươi của người Việt — và là một ví dụ tuyệt đẹp về chuyện người xưa biến cả mặt đất thành thùng đàn. Bài này nói về cách nó được dựng, vì sao một cái hố lại kêu được, nghe nó ra sao, và cách bạn dựng một phiên bản tí hon trên bàn để hiểu nguyên lý.
Một chiếc trống không có tang, không có da
Theo cách mô tả quen thuộc, trống quân gồm bốn phần. Một hố đất nông, miệng vừa phải. Một tấm đậy mỏng — miếng gỗ mỏng, mo cau hay vật liệu tương tự — đặt kín miệng hố. Hai cọc cắm hai bên hố, cách nhau một khoảng. Và một sợi dây căng giữa hai cọc, đi ngang qua phía trên hố, ở giữa có một đoạn buộc nối xuống tấm đậy.
Người chơi cầm que gõ vào sợi dây. Dây rung, kéo tấm đậy rung theo, tấm đậy đẩy không khí trong hố dội qua lại. Cái hố lúc này làm đúng việc của tang trống hay của thùng đàn: nó khuếch đại tiếng rung nhỏ của sợi dây thành một tiếng trầm, nghe được từ xa.
Gõ ở gần cọc và gõ ở gần giữa dây cho hai tiếng khác nhau, nên người chơi có thể tạo ra hai giọng “thình” và “thùng” xen nhau. Cách gọi tên, cách dựng cụ thể có khác nhau tuỳ vùng và tuỳ người kể; điều chung là nguyên lý dây – tấm đậy – hố đất.
Về tên gọi “trống quân”, có nhiều giả thuyết, trong đó có cách giải thích gắn với chuyện quân lính ngày xưa; chưa có cách nào được chấp nhận chung. Bạn chỉ cần nhớ đây là tên gọi quen thuộc của cả chiếc nhạc cụ đất lẫn lối hát đi kèm.
Vì sao một cái hố lại kêu được
Dây một mình thì kêu rất nhỏ. Thử căng một sợi dây thun giữa hai ngón tay rồi búng: bạn nghe một tiếng “tưng” mỏng, nhỏ xíu. Sợi dây quá mảnh để đẩy được nhiều không khí.
Tấm đậy là chiếc loa. Khi dây nối với một tấm mỏng rộng, rung động truyền xuống tấm. Tấm rộng hơn dây rất nhiều nên đẩy được nhiều không khí hơn, tiếng to lên hẳn — giống mặt đàn ghi-ta nhận rung từ dây.
Cái hố là thùng cộng hưởng. Khoang không khí trong hố có một “tiếng riêng”. Khi rung động của tấm đậy gần với tiếng riêng ấy, khoang khuếch đại nó lên. Hố càng rộng, sâu thì tiếng càng trầm.
Đất là thùng đàn rất lớn. Thành hố là đất nén, nặng và chắc, ít rung theo nên không “ăn” mất năng lượng. Nhờ vậy tiếng dội trong hố tròn và ấm.
Họ hàng với nhiều nhạc cụ khác. Ý tưởng “một sợi dây, một khoang cộng hưởng” có mặt trong rất nhiều nhạc cụ trên thế giới, từ cây đàn bầu một dây của người Việt đến những chiếc đàn dây kéo của nơi khác. Trống quân là phiên bản dùng chính mặt đất.
Nghe trống quân bằng chữ
Trống quân không có cao độ phong phú như đàn; nó chủ yếu cho hai tiếng chính. Bảng dưới tả bằng chữ để bạn hình dung, kèm một kiểu đếm đơn giản.
| Tiếng | Gõ vào đâu | Nghe như |
|---|---|---|
| Thình | Đoạn dây gần cọc | Cao hơn, gọn hơn, như gõ vào một thùng phuy rỗng |
| Thùng | Đoạn dây gần chỗ nối với tấm đậy | Trầm, tròn, như tiếng sấm nhỏ dưới đất |
| Tiếng chặn | Gõ rồi đặt tay lên dây | Cụt hẳn, dùng để ngắt câu |
Ghép hai tiếng theo nhịp hai rất tự nhiên: “THÌNH – thùng – THÌNH – thùng”, hoặc chen thêm một tiếng: “THÌNH – thùng – thùng – THÌNH – thùng – thùng”. Thử đếm thành tiếng hai kiểu ấy bằng giọng, vừa đếm vừa vỗ đùi: một kiểu bước đều, một kiểu đung đưa như nhịp võng.
Chính vì chỉ có vài tiếng, trống quân đẩy sự chú ý về phía câu hát. Nó giữ nhịp, đánh dấu chỗ nghỉ, rồi để người hát đối đáp với nhau.
Có một điều nghe kỹ mới thấy: tiếng trống quân có chút “ù” mờ đi ở đuôi, khác với tiếng trống da tắt gọn. Đó là tiếng của khoang đất còn rung sau khi dây đã lặng. Đứng gần hố thì nghe rõ hơn qua bàn chân — một cảm giác rất lạ, như mặt đất đang khẽ ngân theo câu hát.
Trống quân trong câu hát đối đáp
Đêm trăng, trên bãi đất trống đầu làng, hai nhóm trai gái ngồi đối diện nhau, ở giữa là chiếc trống quân mới dựng. Một người gõ que vào sợi dây, “thình thùng, thình thùng”, rồi bên nam cất câu hỏi. Bên nữ cười rúc rích, bàn nhau một lúc, rồi đáp lại bằng một câu còn khéo hơn. Tiếng trống lại nổi lên, như tiếng vỗ tay khen cả hai bên.
Hát trống quân là lối hát đối đáp giữa hai bên, lời ca thường là thơ lục bát hoặc biến thể, chủ đề vui tươi, trêu ghẹo, đố hỏi. Chiếc trống quân giữ một nhịp đều cho câu hát, giúp người hát vào câu đúng lúc và tạo không khí cho cuộc đối đáp. Ở nhiều nơi, theo thời gian, người ta không còn đào hố mà thay bằng những cách gõ nhịp khác, nhưng tên gọi vẫn được giữ.
Điều đáng nói là trống quân ra đời từ đúng những thứ có sẵn ngoài đồng: đất, tre, dây. Không cần thợ, không cần xưởng, không cần da thuộc. Đó là một cách nghĩ rất thông minh về âm thanh: nếu không có thùng đàn, hãy mượn mặt đất làm thùng đàn.
Từ đồng ruộng mà ra: trống quân trong họ nhà nhạc cụ dân gian
Trống quân thuộc về một nhóm nhạc cụ rất đáng yêu của người Việt: những thứ sinh ra từ vật liệu có sẵn quanh nhà, ngoài ruộng. Ống tre thành sáo, thành ống gõ; mảnh tre vót mỏng thành phách, thành sênh; vỏ quả bầu khô thành bầu cộng hưởng của cây đàn bầu. Trống quân đi xa nhất trong lối nghĩ ấy — nó không cần đến cả một vật liệu nào để làm thân, vì thân của nó chính là đất.
Đặt trống quân cạnh đàn bầu, bạn sẽ thấy hai nhạc cụ cùng một ý tưởng: một sợi dây và một khoang cộng hưởng. Đàn bầu dùng vỏ bầu, hộp gỗ; trống quân dùng hố đất. Đàn bầu khảy dây và uốn cần để ra giai điệu mềm mại; trống quân gõ dây để ra nhịp. Cùng một gốc, hai nhánh, hai việc khác nhau.
Điều thú vị nữa: vì làm từ đất và tre, trống quân không “sống” lâu như trống gỗ. Hát xong, người ta có thể lấp hố, nhổ cọc, mang dây về. Chiếc nhạc cụ xuất hiện cho một đêm hát rồi trả lại mặt đất như cũ — một kiểu nhạc cụ dùng xong không để lại rác.
Làm thử ngay: trống quân tí hon trên mặt bàn
Phiên bản này không đào hố mà dùng một hộp giấy làm “hố”. Nó giúp bạn nghe được nguyên lý dây – tấm – khoang. Nếu làm cùng trẻ nhỏ, người lớn làm phần đục lỗ và giữ kéo.
- Lấy một hộp giấy cứng có nắp (hộp giày là vừa), một sợi dây thun to hoặc sợi dây gai, và một chiếc đũa.
- Người lớn dùng đầu kéo đục một lỗ nhỏ ở giữa nắp hộp. Luồn dây qua lỗ, thắt nút bên trong để dây không tuột ra.
- Đậy nắp lại. Kéo đầu dây còn lại lên cao và buộc vào một vật cố định phía trên, như tay nắm cửa tủ, sao cho dây căng thẳng đứng.
- Dùng đũa gõ nhẹ vào dây. Nghe tiếng “bùng” trầm từ trong hộp — đó là “cái hố” của bạn đang cộng hưởng.
- Tháo dây khỏi nắp, chỉ căng dây giữa hai vật rồi gõ: tiếng nhỏ hẳn. So hai lần gõ là thấy vai trò của tấm đậy và khoang hộp.
- Thử kéo dây căng hơn hoặc chùng hơn, gõ ở các chỗ khác nhau trên dây, rồi tìm ra “thình” và “thùng” của riêng bạn.
Giữ dây thun ở khoảng cách an toàn với mặt, không kéo căng quá tay — dây thun bật đứt có thể quất vào mắt. Đây là bài luyện nghe, không cần gõ mạnh; tiếng nhỏ mà rõ mới là thứ bạn đang tìm.
Nếu muốn thử thêm, đổi hộp giày sang một thùng giấy to hơn và giữ nguyên sợi dây. Tiếng sẽ trầm hơn, đúng như điều đã nói ở trên: khoang càng lớn, tiếng càng trầm.
Hiểu lầm hay gặp về trống quân
“Trống quân là một loại trống da của quân đội.” Không phải. Trống quân trong lối hát dân gian là nhạc cụ dùng dây, tấm đậy và hố đất, không có mặt da. Tên gọi có nhiều giả thuyết, không có nghĩa nó là trống của quân lính.
“Hát trống quân bây giờ vẫn phải đào hố.” Ở nhiều nơi, người hát trống quân ngày nay giữ nhịp bằng cách khác, như vỗ tay hay gõ vào vật có sẵn. Trống đất là hình thức xưa, được nhắc đến nhiều trong tài liệu và trong những buổi tái hiện.
“Trống quân chỉ có một tiếng.” Gõ ở các chỗ khác nhau trên dây cho tiếng khác nhau; người chơi thường dùng ít nhất hai tiếng chính để tạo nhịp.
“Nhạc cụ dân gian thì đơn giản, không có gì để học.” Trống quân giản dị về vật liệu nhưng chứa cả một nguyên lý âm học mà đàn ghi-ta, đàn bầu hay chiếc loa đều dùng. Dựng được nó đúng tiếng cũng cần kinh nghiệm.
Câu hỏi thường gặp
Trống quân được làm như thế nào?
Theo cách mô tả quen thuộc, người ta đào một hố nông, đậy lên một tấm mỏng như gỗ mỏng hay mo cau, cắm hai cọc hai bên và căng một sợi dây giữa hai cọc, đoạn giữa dây nối xuống tấm đậy. Gõ que vào dây, cả hố đất cộng hưởng thành tiếng trầm.
Vì sao gọi là trống quân?
Có nhiều giả thuyết về tên gọi, trong đó có cách giải thích liên quan đến quân lính ngày xưa, nhưng chưa có cách nào được chấp nhận chung. Ngày nay tên gọi dùng cho cả chiếc nhạc cụ đất lẫn lối hát đối đáp đi kèm.
Trống quân là trống hay đàn?
Về cách tạo tiếng, trống quân gần với nhạc cụ dây vì tiếng bắt đầu từ sợi dây rung. Nhưng người chơi gõ vào dây bằng que và dùng nó để giữ nhịp như một chiếc trống, nên dân gian gọi nó là trống.
Hát trống quân là gì?
Hát trống quân là lối hát đối đáp giữa hai bên, thường là nam và nữ, với lời ca vui tươi, đố hỏi, trêu ghẹo, nhiều câu theo thể thơ lục bát. Tiếng trống quân giữ nhịp cho câu hát và làm không khí cuộc đối đáp thêm rộn ràng.
Có thể làm trống quân ở nhà không?
Có thể làm một phiên bản nhỏ bằng hộp giấy, một sợi dây và một chiếc đũa để hiểu nguyên lý cộng hưởng. Khi làm cùng trẻ, người lớn nên đục lỗ, giữ kéo và nhắc trẻ giữ dây thun xa mặt, không kéo quá căng.
Vì sao hố đất lại khuếch đại được tiếng dây?
Rung động của dây truyền xuống tấm đậy, tấm đậy rộng nên đẩy được nhiều không khí. Khoang không khí trong hố có tiếng riêng và cộng hưởng với rung động ấy, làm tiếng to và trầm hơn, giống cách thùng đàn ghi-ta làm việc.