Trong nhã nhạc cung đình Huế, bộ gõ là cái khung giữ cho cả dàn nhạc trang nghiêm: trống mở đầu và khép lại từng phần, phách giữ nhịp cho các nhạc công đi cùng nhau, những tiếng kim loại và tiếng đá ngân dài tô thêm vẻ uy nghi. Nếu các nhạc cụ dây, nhạc cụ hơi là phần giai điệu, thì bộ gõ là phần "nghi thức" của âm thanh, báo cho người nghe biết lễ đang ở đoạn nào.
Nhã nhạc cung đình Huế là di sản được UNESCO ghi danh. Bài này không thuật lại toàn bộ lịch sử hay các nghi lễ cung đình, mà đi theo góc nhịp và nhạc cụ gõ: quan niệm "bát âm" xếp nhạc cụ theo chất liệu, những nhóm nhạc cụ gõ thường được nhắc tới trong dàn nhạc, vì sao nhịp nhạc lễ lại chậm và thưa, và cách để người mới nghe ra phần gõ trong một buổi diễn.
Bát âm: tám chất liệu, tám loại tiếng
Âm nhạc cung đình nhiều nước phương Đông, trong đó có Việt Nam, thường dựa vào quan niệm bát âm: chia nhạc cụ theo tám chất liệu tạo ra tiếng. Đây là một cách nhìn rất "người chơi bộ gõ", vì nó xếp nhạc cụ theo thứ phát ra âm thanh chứ không theo giai điệu.
| Tên | Chất liệu | Kiểu nhạc cụ thường gặp | Tiếng nghe như |
|---|---|---|---|
| Kim | Kim loại | Chuông, chiêng, sênh tiền | Ngân dài, sáng, lan toả |
| Thạch | Đá | Khánh đá | Trong, cao, ngân thanh |
| Thổ | Đất nung | Nhạc cụ hơi bằng đất | Tròn, ấm, hơi đục |
| Cách | Da | Các loại trống | Trầm, có sức đẩy |
| Ti | Tơ | Đàn dây | Mềm, mượt |
| Mộc | Gỗ | Phách, mõ | Khô, gọn, rõ nhịp |
| Bào | Quả bầu | Nhạc cụ hơi có bầu cộng hưởng | Ấm, dày |
| Trúc | Tre, trúc | Sáo, tiêu | Thanh, có hơi gió |
Nhìn bảng, bạn sẽ thấy ít nhất bốn trong tám nhóm thuộc về nhạc cụ gõ: kim, thạch, cách, mộc. Nói cách khác, theo quan niệm xưa, khoảng một nửa "vật liệu âm thanh" của dàn nhạc lễ là thứ được gõ. Điều này cho thấy bộ gõ không phải phần phụ mà là trụ cột.
Không phải dàn nhã nhạc nào cũng đủ tám nhóm, và cách áp dụng bát âm thay đổi theo thời kỳ. Bảng trên là quan niệm chung, không phải danh sách nhạc cụ cố định của một buổi diễn cụ thể.
Đại nhạc và tiểu nhạc: to, nhỏ và chỗ của trống
Khi nói về dàn nhạc cung đình Huế, các tài liệu giới thiệu thường nhắc tới hai dàn: đại nhạc và tiểu nhạc. Tên gọi đã nói lên phần nào: đại nhạc âm lượng lớn, có kèn, trống, chiêng và những nhạc cụ gõ to tiếng, hợp với không gian rộng ngoài trời; tiểu nhạc nhỏ nhẹ hơn, thiên về đàn, sáo và nhạc cụ gõ nhỏ, hợp với không gian trong điện.
Với người chơi nhịp, sự chia đôi này rất dễ hiểu. Ở không gian lớn, trống phải trầm và mạnh để nhịp vươn tới người đứng xa. Ở không gian nhỏ, nhạc cụ gõ phải gọn, nhẹ để không át tiếng đàn. Cùng là giữ nhịp, nhưng cách giữ thay đổi theo chỗ đứng, giống như bạn nói to ở sân và nói khẽ trong phòng.
Trong cả hai dàn, các nhạc cụ gõ thường có chung một việc: đánh dấu mở đầu, kết thúc, và những điểm chuyển của bản nhạc. Một tiếng trống, một tiếng chuông rơi đúng chỗ giúp nhạc công và người dự lễ biết phần nào vừa xong. Với âm nhạc gắn với nghi lễ, sự rõ ràng ấy quan trọng không kém giai điệu.
Bạn có thể tự thấy sự khác biệt này ở nhà: gõ lòng bàn tay lên mặt bàn gỗ thật mạnh khi đứng ở ban công, rồi gõ đầu ngón tay thật khẽ khi ngồi trong phòng ngủ. Cùng là một nhịp, nhưng mỗi không gian đòi một cách gõ. Người chơi trống nào cũng phải học điều này, từ dàn nhạc cung đình tới ban nhạc quán cà phê.
Vì sao nhịp nhạc lễ chậm và thưa
Nhịp đi theo nghi thức, không theo cảm hứng. Nhạc lễ đi kèm từng bước của nghi lễ: người tiến lên, cúi chào, dâng lễ, lui về. Nhịp phải đủ chậm để những động tác ấy diễn ra thong thả, trang trọng. Nhịp nhanh và dồn sẽ làm nghi thức trở nên vội vã.
Khoảng lặng là một phần của sự trang nghiêm. Những tiếng trống, tiếng chuông thưa, cách nhau xa, để lại khoảng lặng cho tiếng ngân tan dần. Người nghe cảm được sức nặng của từng tiếng. Đây là điều người chơi nhịp nào cũng học được: một tiếng gõ có khoảng lặng phía trước và phía sau thường "nặng" hơn mười tiếng gõ liền nhau.
Nhạc cụ ngân dài cần chỗ để ngân. Chuông, khánh, chiêng có tiếng ngân rất lâu. Gõ dày thì các tiếng chồng lên nhau thành một khối ồn. Nhịp thưa giúp mỗi tiếng được ngân trọn.
Cả dàn phải đi cùng nhau. Dàn nhạc đông người, nhiều nhạc cụ khác chất liệu. Nhịp chậm, rõ giúp mọi người bám theo một khung chung mà không cần nhìn bản nhạc. Phách và trống chính là thứ giữ khung ấy.
Làm thử: đếm một nhịp lễ chậm
Hãy thử cảm nhịp trang nghiêm bằng cách đếm thật chậm, mỗi số dài bằng một nhịp thở bình thường. Gõ đầu ngón tay lên bàn cho tiếng "gỗ", vỗ lòng bàn tay lên đùi cho tiếng "trống", và ngân "boong" bằng miệng cho tiếng "chuông". X là gõ, – là nghỉ.
| Đếm | MỘT | hai | ba | bốn | NĂM | sáu | bảy | tám |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Gỗ (phách) | X | – | X | – | X | – | X | – |
| Da (trống) | X | – | – | – | X | – | – | – |
| Kim (chuông) | X | – | – | – | – | – | – | – |
Làm bốn vòng liền, đừng tăng tốc. Bạn sẽ thấy tiếng "boong" ở đầu mỗi vòng giống như một dấu mở chương, tiếng trống chia vòng làm hai nửa, còn tiếng gỗ giữ cho bước đếm không trôi. Ba lớp, ba độ thưa khác nhau, chồng lên tạo cảm giác thong thả và vững chãi.
Đây là bài làm quen do mình tự đặt để cảm tinh thần nhạc lễ, không phải bài nhã nhạc thật. Bài thật có cấu trúc riêng do nhạc công truyền dạy.
Một buổi sáng nghe nhã nhạc
Gió sớm lùa qua những hàng cột sơn son. Các nhạc công áo vàng ngồi ngay ngắn, trống và chuông xếp thẳng hàng trên giá gỗ chạm. Một tiếng trống trầm mở đầu, rồi tiếng chuông ngân theo, lan ra sân rộng. Tiếng sáo, tiếng đàn len vào sau, mảnh và mềm. Thỉnh thoảng, một tiếng phách gỗ gọn gàng vang lên, như người bạn đi bên cạnh nhắc khẽ: vẫn đúng nhịp đấy.
Ngày nay, nhã nhạc được biểu diễn phục vụ người xem ở Huế và trong nhiều chương trình văn hoá. Không khí của một buổi diễn như vậy khác hẳn buổi hòa nhạc thông thường: người nghe không vỗ tay theo nhịp, nhạc không cố gây hưng phấn, mà mời người ta lắng xuống.
Nếu bạn đến xem, thử chọn chỗ ngồi đủ gần để nhìn thấy các nhạc công bộ gõ. Để ý xem ai gõ trước, ai đáp theo, và tiếng nào thường đánh dấu lúc chuyển đoạn. Bạn sẽ nhận ra phần gõ đang dẫn dắt cả buổi diễn một cách kín đáo.
Hiểu lầm hay gặp về bộ gõ trong nhã nhạc
Vài điều người lần đầu nghe nhã nhạc hay nghĩ sai:
- "Nhã nhạc chỉ có đàn và sáo." Điều đúng: bộ gõ chiếm phần quan trọng, từ trống, phách tới chuông, khánh, chiêng; theo quan niệm bát âm, nhiều nhóm chất liệu là nhạc cụ gõ.
- "Nhịp chậm là nhịp dễ." Điều đúng: giữ một nhịp thật chậm và đều cho cả dàn khó hơn nhiều so với nhịp nhanh, vì không có tiếng gõ dày nào đỡ cho người chơi.
- "Trống trong nhã nhạc giống trống lễ hội làng." Điều đúng: cách dùng khác hẳn. Trống nhạc lễ thường thưa, trang nghiêm, gắn với từng bước nghi thức; trống hội làng có cả phần giục giã sôi nổi.
- "Nghe nhã nhạc phải hiểu hết nghi lễ mới thấy hay." Điều đúng: chỉ cần nghe ra lớp nhịp và chất liệu tiếng, người mới đã cảm được vẻ trang trọng. Tìm hiểu thêm nghi lễ sẽ làm trải nghiệm sâu hơn.
Âm lượng nhã nhạc nhìn chung vừa phải, nhưng nếu bạn ngồi sát dàn đại nhạc có trống lớn và chiêng, nên để ý đôi tai, nhất là với trẻ nhỏ: ngồi lùi lại vài hàng là đủ.
Người chơi bộ gõ học được gì từ nhã nhạc
Nghe chất liệu, không chỉ nghe nhịp. Quan niệm bát âm dạy người chơi gõ để ý thứ mình đang gõ là gì: gỗ cho tiếng khô, da cho tiếng trầm, kim loại cho tiếng ngân, đá cho tiếng trong. Người chơi bộ gõ hiện đại cũng chọn dùi, chọn chỗ gõ, chọn nhạc cụ theo đúng tinh thần ấy.
Gõ thưa là một kỹ năng. Rất nhiều người học trống chỉ luyện gõ nhanh. Nhã nhạc nhắc rằng giữ một tiếng gõ mỗi nhịp thở, đều tuyệt đối, đòi hỏi sự tập trung không kém. Bạn có thể luyện bằng cách gõ một tiếng mỗi bốn giây trong hai phút mà không nhìn đồng hồ, rồi kiểm tra lại.
Tôn trọng khoảng ngân. Sau mỗi tiếng chuông, tiếng trống, đừng vội gõ tiếp. Để tiếng ngân tan gần hết mới đặt tiếng sau. Thói quen này giúp tiếng trống của bạn trong và sạch hơn ở bất kỳ thể loại nào.
Phần gõ phục vụ cả dàn. Trong nhã nhạc, bộ gõ không phô diễn riêng mà giữ khung cho mọi người. Đây cũng là phẩm chất mà người chơi trống trong ban nhạc nào cũng cần: chơi để cả nhóm hay lên, không chỉ để mình được nghe.
Câu hỏi thường gặp
Bát âm là gì?
Bát âm là quan niệm phương Đông xưa chia nhạc cụ theo tám chất liệu tạo ra tiếng: kim loại, đá, đất nung, da, tơ, gỗ, quả bầu và tre trúc. Âm nhạc cung đình, trong đó có nhã nhạc Huế, thường được giới thiệu gắn với quan niệm này.
Trong nhã nhạc có những nhạc cụ gõ nào?
Các tài liệu giới thiệu thường nhắc tới trống các cỡ, phách, chuông, khánh, chiêng và sênh tiền. Thành phần cụ thể thay đổi theo dàn đại nhạc hay tiểu nhạc và theo từng thời kỳ, nên mỗi buổi diễn có thể không giống nhau.
Đại nhạc và tiểu nhạc khác nhau thế nào về phần gõ?
Đại nhạc âm lượng lớn, có trống, chiêng, nhạc cụ gõ to tiếng hợp với không gian ngoài trời. Tiểu nhạc nhỏ nhẹ hơn, nhạc cụ gõ gọn và nhẹ để không át tiếng đàn, sáo, hợp với không gian trong điện.
Vì sao nhịp nhã nhạc nghe chậm hơn nhạc thường ngày?
Vì nhạc lễ đi kèm từng bước của nghi thức, cần thong thả, trang trọng. Nhịp thưa còn để chỗ cho tiếng chuông, khánh, chiêng ngân trọn, và giúp cả dàn đông người bám theo một khung chung mà không cần bản nhạc trước mặt.
Đưa trẻ nhỏ đi nghe nhã nhạc có ổn không?
Nhã nhạc có âm lượng nhìn chung vừa phải nên phù hợp cho cả gia đình. Nếu ngồi gần dàn có trống lớn và chiêng, nên cho trẻ ngồi lùi lại vài hàng. Trước buổi diễn có thể kể cho trẻ nghe về tiếng trống, tiếng chuông để bé chú ý lắng nghe.