ManhLiet.comMạnh Liệt
Cồng chiêng và nhạc cụ gõ dân tộc

Đàn t'rưng là gì: hàng ống tre nghe như suối chảy và cách gõ thử

Đàn t'rưng là hàng ống tre dài ngắn khác nhau treo trên dây, gõ bằng hai dùi nhỏ, tiếng róc rách như suối. Ống nào cho nốt nào, gõ ra sao, tự thử bằng lõi giấy.

Rows of bamboo tubes of graded lengths hanging on cords in a slanted frame outdoors, a musician in traditional woven clothing seen from the side striking them, misty highland morning

Đàn t'rưng là một hàng ống tre, ống nứa dài ngắn khác nhau, treo nối nhau trên hai sợi dây, người chơi gõ bằng hai chiếc dùi nhỏ. Ống dài cho tiếng trầm, ống ngắn cho tiếng bổng. Khi hai tay chạy nhanh qua các ống, tiếng t'rưng lóc cóc, róc rách, nghe như dòng suối nhỏ đổ qua những hòn đá.

Đây là nhạc cụ gắn với vùng Tây Nguyên, quen thuộc với nhiều dân tộc như Ba Na, Gia Rai, Xơ Đăng, và ngày nay đã trở thành một trong những tiếng đàn dân tộc dễ nhận ra nhất trên sân khấu cả nước. Bài này đi qua cấu tạo, vì sao mỗi ống một nốt, cách gõ ở mức nhập môn, cách tai nên nghe, và một bài làm thử với những chiếc lõi giấy trong nhà.

Đàn t'rưng trông như thế nào

Hình dung một chiếc thang mềm. Hai sợi dây chạy song song, trên đó buộc ngang nhiều ống tre, ống to và dài ở một đầu, nhỏ và ngắn dần về đầu kia. Ở lối treo truyền thống, một đầu hàng ống được buộc lên cao, vào một cây cột hay một gốc cây, đầu kia kéo xuống thấp, buộc vào cọc hoặc vào người chơi. Cả hàng ống nằm nghiêng như một chiếc võng tre.

Mỗi ống được đốn từ cây tre hoặc nứa già, phơi khô, thường một đầu để nguyên mấu tre bịt kín, đầu kia được vạt chéo, khoét một phần thân ống thành một cái lưỡi mỏng. Chính phần vạt đó là chỗ người làm đàn chỉnh tiếng. Ngày nay trên sân khấu, t'rưng thường được đặt trên giá gỗ chắc chắn, nhiều hàng ống, chơi được nhiều bài hơn bộ truyền thống.

Người chơi đứng hoặc ngồi trước hàng ống, mỗi tay cầm một chiếc dùi tre nhỏ, có khi đầu dùi quấn chút vải. Có lúc một người chơi, có lúc hai người cùng chơi trên một bộ: một người giữ phần ống trầm, một người chạy giai điệu trên phần ống bổng.

Một điều thú vị: trong lời kể của nhiều người Tây Nguyên, t'rưng gắn với những ngày lên rẫy, tiếng tre vang trên nương. Từ nhạc cụ của đời thường, nó đã đi rất xa, lên sân khấu lớn, vào các dàn nhạc dân tộc, mà vẫn giữ được tiếng tre mộc mạc.

Vì sao mỗi ống tre cho một nốt

Khi dùi chạm vào ống, cả thân tre lẫn khoảng không khí bên trong ống cùng rung. Cột không khí trong ống giống như một cái hộp cộng hưởng: ống càng dài thì cột khí càng dài, tiếng càng trầm; ống càng ngắn thì tiếng càng bổng. Đó là nguyên lý chung của rất nhiều nhạc cụ ống, từ cây sáo đến chiếc kèn.

Người làm đàn chỉnh tiếng bằng cách vạt dần đầu ống. Mỗi lần vạt bớt một chút, phần thân ống phát âm ngắn lại, tiếng nhích lên cao. Vạt quá tay thì không thể nối dài lại, ống đó coi như hỏng, phải làm ống khác. Vì vậy người làm t'rưng thường vạt từng chút một, gõ thử, nghe, rồi mới vạt tiếp. Nghề này đòi hỏi đôi tai nhạy và sự kiên nhẫn giống như người chỉnh chiêng.

Chọn tre cũng quan trọng không kém. Tre phải già, thẳng, thành ống đều, không sâu mọt, không nứt. Tre non phơi khô dễ co ngót, tiếng bị lệch đi theo thời gian. Ống nứt thì tiếng rè, giống tiếng gõ vào cái ống bương bị nẻ.

Bạn có thể tự kiểm nguyên lý này bằng tai: gõ nhẹ vào một ống tre ngắn và một ống tre dài cùng đường kính. Tiếng ống dài sẽ trầm và "tròn" hơn, tiếng ống ngắn sáng và "khô" hơn.

Tiếng t'rưng đặt cạnh những tiếng quen thuộc

Tả tiếng nhạc cụ bằng chữ bao giờ cũng là gần đúng, nhưng vài so sánh dưới đây giúp người chưa nghe t'rưng hình dung được.

Phần của đànNghe nhưThường dùng để
Ống dài, toTiếng "boong" gỗ, trầm, như gõ vào một thân cây rỗngGiữ nền, đánh dấu chỗ câu nhạc quay lại
Ống vừaTiếng "tốc, tốc", tròn, như giọt nước rơi vào chumĐi các tiếng chính của giai điệu
Ống ngắn, nhỏTiếng "lách cách", sáng, như hạt mưa trên mái tôn nhỏChạy nhanh, láy, tạo cảm giác suối chảy
Hai tay gõ xen kẽ nhanhMột chuỗi róc rách liền mạchTạo những đoạn rộn ràng, vui tươi
Gõ một tay chậm rãiTừng giọt rời rạc, thưaMở đầu hoặc kết bài, tạo khoảng lặng

So với đàn đá, tiếng t'rưng ấm hơn và "khô" hơn, ngân ngắn hơn. So với chiêng, nó nhẹ và gần gũi hơn nhiều. Vì tiếng không ngân dài, các ống gõ nhanh liền nhau vẫn rõ ràng từng tiếng, đó là lý do t'rưng rất hợp với những đoạn chạy nhanh.

Một buổi sáng nghe t'rưng

Sương còn bám trên mái nhà sàn. Người thanh niên buộc đầu hàng ống lên cây cột hiên, đầu kia vòng qua thắt lưng mình, ngả người ra sau một chút cho dây căng. Anh gõ thử ống dài nhất, một tiếng trầm rơi xuống sân. Rồi hai chiếc dùi bắt đầu chạy: tay trái gõ đều mấy ống trầm, tay phải nhảy nhót trên những ống nhỏ. Đứa em gái đang ngồi nhặt rau ngẩng lên, chân gõ khẽ xuống sàn theo nhịp.

Cảnh đó cho thấy cách hai tay chia việc khi chơi t'rưng, rất giống người chơi đàn phím: một tay giữ nhịp nền, một tay mang giai điệu. Người mới học thường bắt đầu bằng việc gõ đều một tay trên vài ống trầm, cho đến khi nhịp nền vững, rồi mới thêm tay kia.

Cũng vì treo bằng dây, hàng ống t'rưng hơi đung đưa mỗi khi gõ. Người chơi quen tay sẽ gõ sao cho dùi chạm rồi bật ra ngay, không đẩy ống chạy đi. Đây là một chi tiết nhỏ nhưng làm nên khác biệt giữa người mới và người chơi lâu năm.

Tư thế cũng đáng để ý. Đứng hay ngồi thì lưng thẳng, vai thả lỏng, khuỷu tay hơi chùng, dùi cầm nhẹ giữa ngón cái và các ngón còn lại như cầm đôi đũa. Lực gõ đến từ cổ tay chứ không phải từ cả cánh tay. Gõ kiểu này vừa ra tiếng tròn, vừa đỡ mỏi, chơi lâu mà cổ tay không bị căng.

Làm thử ngay: "t'rưng" bằng lõi giấy

Bạn có thể tự nghe nguyên lý "ống dài trầm, ống ngắn bổng" với ba chiếc lõi giấy có sẵn trong nhà. Cách này an toàn cho cả trẻ nhỏ, không cần dao kéo.

  1. Tìm ba chiếc lõi giấy dài ngắn khác nhau: lõi cuộn giấy vệ sinh (ngắn), lõi cuộn màng bọc thực phẩm (dài hơn), lõi cuộn giấy gói quà (dài nhất).
  2. Cầm một lõi theo chiều dọc, đập nhẹ đầu dưới của lõi vào lòng bàn tay kia đang khum lại. Bạn sẽ nghe một tiếng "bộp" có cao độ.
  3. Làm lần lượt với ba lõi. Lõi dài nhất cho tiếng trầm nhất, lõi ngắn nhất cho tiếng bổng nhất. Đây chính là nguyên lý của ống t'rưng.
  4. Đếm chậm "MỘT, hai, ba, bốn" và gõ theo thứ tự: lõi dài ở MỘT, lõi vừa ở "hai", lõi ngắn ở "ba", lõi vừa ở "bốn". Lặp lại vài vòng, bạn sẽ có một câu nhạc ba nốt lên xuống.
  5. Rủ thêm hai người, mỗi người giữ một lõi và chỉ gõ đúng tiếng đếm của mình. Lúc này bạn vừa có "t'rưng", vừa có lối đan tiếng của cồng chiêng.

Gõ nhẹ vào lòng bàn tay, không đập lõi vào mặt người khác. Lõi giấy ẩm sẽ mất tiếng, nên dùng lõi khô.

Nhập môn hai tay: chia việc cho tay trái và tay phải

Bài tập dưới đây dùng được trên đàn t'rưng thật, hoặc trên mặt bàn với hai chiếc đũa: gõ cạnh bàn bên trái thay cho ống trầm, gõ lên cốc nhựa bên phải thay cho ống bổng. Đếm chậm thành tiếng. X là gõ, – là nghỉ.

ĐếmMỘTvàhaivàBAvàbốnvà
Tay trái (ống trầm)X–––X–––
Tay phải (ống bổng)–XXX–XXX

Tay trái chỉ gõ ở MỘT và BA, giữ nền. Tay phải lấp vào mọi chỗ còn lại. Khi chạy đều, bạn sẽ nghe ra cái nhịp "boong – lách cách cách cách" rất giống những đoạn rộn ràng của t'rưng. Nếu hai tay vấp nhau, giảm tốc độ xuống một nửa, đếm to hơn, đừng cố chạy nhanh.

Bước tiếp theo là để tay phải đổi ống: tiếng "và" gõ ống này, tiếng "hai" gõ ống bên cạnh, cứ thế đi lên đi xuống. Lúc đó nhịp vẫn giữ nguyên, chỉ có giai điệu thay đổi. Tập mỗi lần mười lăm phút là đủ, nghỉ khi thấy mỏi cổ tay; mỏi đau kéo dài thì nên đi khám, đừng cố tập qua cơn đau.

Hiểu lầm phổ biến

"T'rưng là đàn dây vì có chữ đàn." Không phải. Dây trong t'rưng chỉ để treo ống. Tiếng phát ra từ ống tre khi được gõ, nên t'rưng thuộc nhóm nhạc cụ gõ.

"Ống nào cũng gõ được, cứ lấy tre về cắt là xong." Muốn có một bộ t'rưng đúng tiếng phải chọn tre già, thẳng, phơi khô kỹ, rồi vạt chỉnh từng ống bằng tai. Đó là công việc của người làm đàn có kinh nghiệm.

"Gõ càng mạnh càng vang." Tre gõ mạnh dễ nứt, tiếng bị rè. Gõ vừa tay, dùi bật ra ngay thì tiếng trong và đều hơn.

"T'rưng chỉ chơi được nhạc buồn, chậm." Tiếng t'rưng có thể rất vui, rộn ràng khi gõ nhanh. Nhiều bài trên t'rưng mang không khí ngày hội, mùa màng.

"Chỉ người Tây Nguyên mới chơi được t'rưng." Ai cũng có thể học t'rưng nếu chịu khó luyện và học từ người biết chơi. Điều nên nhớ là học cả câu chuyện của nhạc cụ, vùng đất và cộng đồng đã sinh ra nó, chứ không chỉ học gõ cho đúng nốt.

Câu hỏi thường gặp

Đàn t'rưng thuộc loại nhạc cụ gì?

Đàn t'rưng là nhạc cụ gõ làm từ ống tre hoặc nứa. Tiếng phát ra khi dùi gõ vào ống, thân tre và cột khí trong ống cùng rung. Dây chỉ dùng để treo các ống thành hàng, không phải dây đàn để gảy.

Đàn t'rưng có bao nhiêu ống?

Số ống không cố định. Bộ truyền thống có ít ống hơn, bộ dùng trên sân khấu ngày nay có thể nhiều hàng ống để chơi được nhiều bài. Mỗi ống cho một cao độ, ống dài trầm, ống ngắn bổng.

Người ta chỉnh tiếng t'rưng bằng cách nào?

Người làm đàn vạt dần đầu ống tre, mỗi lần một chút rồi gõ thử để nghe. Vạt bớt làm tiếng cao lên. Vì không thể nối dài ống đã vạt, việc chỉnh phải làm rất cẩn thận.

Học đàn t'rưng có khó không?

Gõ ra tiếng thì dễ, chơi được bài cần luyện hai tay độc lập: một tay giữ nhịp nền, một tay đi giai điệu. Người mới nên bắt đầu gõ đều một tay trên vài ống trầm, học với người biết chơi.

Đàn t'rưng và đàn đá khác nhau thế nào?

Đàn t'rưng làm từ ống tre treo trên dây, tiếng ấm, khô, róc rách. Đàn đá làm từ thanh đá ghè đẽo kê trên giá mềm, tiếng trong và vang hơn. Cả hai đều gõ bằng dùi và mỗi thanh hoặc ống một nốt.

Cách giữ gìn ống tre của đàn t'rưng thế nào?

Để đàn nơi khô ráo, thoáng, tránh nắng gắt và mưa ẩm, tránh để sát nền nhà ẩm. Tre gặp ẩm dễ mốc, gặp nắng gắt dễ nứt, cả hai đều làm tiếng bị lệch hoặc rè.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138