Cồng chiêng Tây Nguyên là một dàn nhạc bằng đồng, trong đó mỗi người cầm một chiếc chiêng và chỉ gõ một tiếng, nhưng gõ đúng lúc của mình, nối vào tiếng của người bên cạnh, thành một dòng nhạc chảy vòng không dứt. Hình dung một nhóm bạn đứng thành hàng, mỗi người chỉ được hát đúng một nốt, vậy mà cả nhóm vẫn hát trọn một câu. Đó chính là cồng chiêng.
Không gian văn hoá Cồng chiêng Tây Nguyên đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại. Nhưng trước khi là di sản trên giấy, nó là tiếng của buôn làng: tiếng mừng lúa mới, tiếng đón khách, tiếng gọi cả cộng đồng về quanh nhà rông. Bài này đi từ góc nhịp: một dàn chiêng ghép tiếng thế nào, vòng nhạc lặp ra sao, tiếng ngân và tiếng chặn tạo nhịp thế nào, và bạn có thể tự cảm nhịp chiêng ngay trên mặt bàn ra sao.
Một dàn nhạc không ai chơi trọn bài một mình
Với cây đàn bầu hay cây sáo, một người có thể chơi hết một bài. Cồng chiêng thì khác hẳn. Một chiếc chiêng thường chỉ cho ra một cao độ chính, nên muốn có giai điệu thì phải có nhiều chiếc, nhiều người. Mỗi người là một mắt xích. Thiếu một người, câu nhạc bị hổng một lỗ, nghe như một bài hát bị mất chữ.
Người trong nghề gọi lối chơi này bằng hình ảnh rất dễ hiểu: đan tiếng. Tiếng chiêng của người thứ nhất vừa vang lên thì người thứ hai chen vào chỗ trống, người thứ ba lấp tiếp, cứ thế vòng lại. Mỗi người gõ một mẫu ngắn, lặp đi lặp lại, nhưng khi tất cả chồng lên nhau thì tai người nghe nhận ra một giai điệu dài hơn bất kỳ phần riêng nào.
Vì vậy, chơi chiêng trước hết là nghe nhau. Người mới vào dàn thường được dặn đừng chăm chăm vào chiếc chiêng của mình, mà lắng nghe chiếc chiêng ngay trước mình. Tiếng của bạn là câu trả lời cho tiếng của họ. Một dàn chiêng giỏi nghe như một người duy nhất đang hát, dù thật ra có cả chục đôi tay.
Số chiếc trong một bộ chiêng không cố định: tuỳ dân tộc, tuỳ buôn làng, tuỳ dịp lễ mà dàn có thể ít hay nhiều chiếc. Có dàn kèm thêm trống, có dàn chỉ toàn chiêng. Điều chung là nguyên tắc ghép tiếng, chứ không phải một con số.
Nghe ra sao: từ tiếng rền như sấm xa đến tiếng bập như giọt nước
Nếu chưa từng đứng gần một dàn chiêng, bạn có thể hình dung qua những âm thanh quen thuộc dưới đây. Đây là cách tả gần đúng bằng chữ, không phải phân loại chuẩn của một dân tộc nào.
| Chiếc chiêng | Nghe như | Thường làm gì trong dàn |
|---|---|---|
| Chiêng to, mặt rộng | Tiếng rền kéo dài, như sấm vọng từ núi xa, cảm thấy rung cả ngực | Giữ nền, đánh dấu chỗ vòng nhạc quay lại |
| Chiêng vừa | Tiếng ngân tròn, như gõ vào một cái chum lớn đầy nước | Đi những tiếng chính của giai điệu |
| Chiêng nhỏ | Tiếng sáng, ngắn hơn, như tiếng chuông xe đạp ngân dài | Chạy nhanh, lấp chỗ trống giữa các tiếng lớn |
| Chiêng có núm | Tiếng có cao độ rõ, nghe ra "nốt" dễ | Thường mang giai điệu |
| Chiêng mặt bằng | Tiếng xoè rộng, nhiều lớp rung, như tiếng sóng lăn tăn | Tạo màu tiếng, độn dày cho cả dàn |
Một điều thú vị: tiếng chiêng không tắt ngay sau cú gõ. Nó ngân, rồi các tiếng ngân của nhiều chiếc chồng lên nhau, tạo thành một lớp âm rung rinh trong không khí. Đứng giữa vòng chiêng, nhiều người tả là có cảm giác như âm thanh không đến từ một hướng nào, mà bao lấy mình từ mọi phía.
Vòng nhạc lặp: tiếng thưa giữ nền, tiếng dày chạy quanh
Nghe kỹ một bài chiêng, bạn sẽ thấy nó không đi thẳng từ đầu đến cuối như một bài hát có lời. Nó đi vòng. Một chu kỳ ngắn được lặp lại nhiều lần, mỗi lần quay về cùng một điểm mốc. Thường thì chiếc chiêng to, tiếng trầm nhất gõ thưa, đánh dấu chỗ vòng bắt đầu lại, giống như người đếm "MỘT" thật to sau mỗi bốn tiếng.
Những chiếc nhỏ hơn gõ dày hơn, chen vào khoảng giữa các tiếng lớn. Nếu tiếng chiêng to là những cột nhà, thì tiếng chiêng nhỏ là các thanh tre đan giữa các cột. Người mới nghe thường chỉ nhận ra lớp tiếng nhỏ chạy nhanh ở trên; nghe lâu mới thấy bên dưới có một bộ khung chậm rãi đang giữ cho mọi thứ không trôi.
Vì không có bản nhạc viết ra, người chơi giữ nhịp bằng tai và bằng cơ thể. Ở nhiều dàn, người chơi vừa gõ vừa bước, bước chân đều theo nhịp chung. Có dàn có trống đi kèm, tiếng trống giúp cả nhóm bám vào một tốc độ. Khi bài chuyển đoạn, cả dàn có thể cùng nhanh lên hoặc chậm lại, và chính việc cả chục người cùng đổi tốc độ mà không lệch nhau mới là chỗ khó.
Còn một công cụ tạo nhịp ít ai để ý: chặn tiếng. Tay không cầm dùi áp vào mặt chiêng làm tiếng tắt ngay. Cùng một cú gõ, để ngân thì nghe như một tiếng "boong" dài, chặn sớm thì thành tiếng "bông" ngắn gọn. Ngân và chặn xen nhau tạo ra nhịp ngay trên một chiếc chiêng, không cần thêm tiếng nào.
Chiêng sống trong đời sống buôn làng
Buổi chiều ở một buôn làng trên cao nguyên, mùa lúa vừa gặt xong. Từ nhà rông, tiếng chiêng to nhất vang lên trước, chậm rãi, như ai gõ cửa cả thung lũng. Rồi từng chiếc nhỏ hơn nối vào. Đám trẻ đang chạy ngoài sân dừng lại. Người già ngồi trên hiên nhà sàn gật gù theo. Hàng người đeo chiêng bắt đầu bước chậm thành vòng tròn, tiếng chiêng vọng qua sườn đồi, xuống tận con suối.
Ở nhiều buôn làng Tây Nguyên, tiếng chiêng gắn với những dịp quan trọng nhất của cộng đồng: lễ mừng lúa mới, lễ mừng nhà rông mới dựng, ngày đón khách quý, những dịp sum họp trong năm. Chiêng không phải nhạc để nghe một mình trong phòng. Nó là tiếng gọi mọi người cùng có mặt.
Cách diễn tấu cũng gắn với không gian. Người chơi thường đeo chiêng trên vai hoặc treo trên giá, nhiều khi vừa gõ vừa bước theo vòng tròn quanh sân hay quanh đống lửa. Người múa nối vào bên ngoài vòng. Âm thanh vì thế luôn chuyển động, lúc gần lúc xa với người đứng xem.
Vì gắn với nghi lễ cộng đồng, chiêng có những quy ước về lúc nào gõ, bài nào cho dịp nào. Các quy ước này khác nhau giữa các dân tộc như Ba Na, Gia Rai, Ê Đê, Xơ Đăng, M'nông và nhiều dân tộc khác. Người ngoài nên tìm hiểu qua chính người trong buôn, đừng tự suy từ một nơi ra cho cả vùng.
Làm thử ngay: ghép một vòng "chiêng" bằng ba cái cốc
Bạn không cần chiêng để hiểu cách đan tiếng. Một nhóm ba người, ba vật có tiếng khác nhau (cốc sứ, nồi nhỏ, chai thuỷ tinh rỗng) và một chiếc thìa là đủ. Ai ở một mình thì gõ lần lượt từng phần, ghi âm lại rồi phát chồng lên.
- Cả nhóm cùng đếm chậm thành tiếng: "MỘT, hai, ba, bốn — MỘT, hai, ba, bốn", mỗi tiếng đếm cách nhau chừng một giây.
- Người thứ nhất (vật trầm nhất, ví dụ cái nồi) chỉ gõ ở tiếng MỘT. Gõ xong để nó ngân, đừng chặn.
- Người thứ hai (cốc sứ) gõ ở tiếng "hai" và "bốn". Tiếng của bạn chen vào đúng chỗ cái nồi đang ngân dần.
- Người thứ ba (chai thuỷ tinh) gõ ở tiếng "ba", và thêm một tiếng nhỏ ngay sau "bốn", trước khi quay về MỘT.
- Lặp vòng này mười lần, rồi thôi đếm thành tiếng mà giữ trong đầu. Lúc đó bạn sẽ nghe ra một "câu" ba tiếng cao thấp nối nhau, dù không ai gõ quá hai tiếng mỗi vòng.
- Đổi vai: ai đang gõ tiếng MỘT chuyển sang gõ tiếng "ba". Bạn sẽ thấy giữ đúng chỗ của mình khi người khác gõ xen vào khó hơn tưởng tượng nhiều.
Đây chỉ là mô phỏng nguyên tắc đan tiếng, không phải một bài chiêng thật. Bài chiêng thật có cấu trúc, cao độ và nhịp riêng của từng dân tộc, phải học từ người chơi.
Hiểu lầm phổ biến về cồng chiêng
"Cồng chiêng là nhạc cụ, cứ ai gõ to là hay." Không phải. Cái hay của chiêng nằm ở chỗ ghép đúng lúc và nghe nhau. Một người gõ to lấn hết cả dàn thì giai điệu vỡ ra từng mảnh.
"Chiêng nào cũng như nhau, chỉ khác cỡ." Mỗi chiếc được chỉnh để khớp với bộ của nó. Lấy một chiếc từ bộ này ghép vào bộ khác thường nghe lệch, như một giọng hát bị phô giữa dàn đồng ca.
"Cồng chiêng chỉ là tiết mục biểu diễn cho khách." Biểu diễn chỉ là một phần nhỏ. Gốc của chiêng là đời sống buôn làng: mùa vụ, sum họp, những mốc lớn của cộng đồng. Hiểu như vậy thì nghe sẽ khác, nhìn sẽ khác.
"Một người học là đủ để giữ di sản." Vì là nhạc của nhiều người, chiêng chỉ sống khi cả cộng đồng còn chơi, còn dạy nhau. Đó là lý do việc truyền dạy cho lớp trẻ trong buôn được coi là phần quan trọng nhất của bảo tồn.
Đi nghe chiêng: giữ tôn trọng và giữ đôi tai
Nếu có dịp được dự một buổi chiêng ở buôn làng hay ở nhà văn hoá, vài điều nhỏ sau đây giúp bạn nghe trọn hơn và cư xử đúng mực hơn.
- Hỏi trước khi chụp ảnh hay quay phim, nhất là khi đang có nghi lễ. Có những lúc người trong buôn không muốn bị ghi hình.
- Không tự ý chạm, gõ thử vào chiêng khi chưa được mời. Bộ chiêng là tài sản quý, nhiều chiếc đã gắn với gia đình qua nhiều đời.
- Đứng lùi ra khỏi vòng người chơi, đừng chen vào lối đi của hàng chiêng đang bước.
- Tiếng chiêng đồng ở gần rất mạnh. Đứng sát những chiếc lớn trong thời gian dài, đặc biệt trong nhà kín, có thể làm tai ù. Giữ khoảng cách vài bước, trẻ nhỏ nên có bịt tai hoặc đứng xa hơn người lớn.
- Nếu sau buổi nghe tai ù lâu không hết, đừng cố chịu. Hãy đi khám tai mũi họng để được kiểm tra.
- Lắng nghe hơn là bình phẩm. Một câu hỏi chân thành với người chơi chiêng thường mở ra nhiều điều hơn mọi bài đọc.
Mình vẫn nghĩ cách hay nhất để hiểu chiêng là ngồi xuống, im lặng, và để tai tự tìm ra chiếc chiêng nào đang trả lời chiếc nào. Nghe được điều đó rồi, bạn sẽ không bao giờ thấy cồng chiêng là "ồn" nữa.
Câu hỏi thường gặp
Cồng chiêng Tây Nguyên có phải là di sản được UNESCO công nhận không?
Có. Không gian văn hoá Cồng chiêng Tây Nguyên đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại. Di sản ở đây không chỉ là những chiếc chiêng, mà là cả không gian sống: buôn làng, lễ hội, người chơi và cách truyền dạy.
Một dàn cồng chiêng có bao nhiêu chiếc?
Không có con số cố định. Số chiếc thay đổi theo dân tộc, theo buôn làng và theo dịp diễn tấu. Có dàn ít chiếc, có dàn nhiều chiếc, có dàn kèm thêm trống. Điểm chung là mỗi chiếc giữ một tiếng và các tiếng được ghép với nhau.
Vì sao mỗi người chỉ gõ một chiếc chiêng?
Vì mỗi chiếc chiêng thường chỉ cho một cao độ chính. Muốn có giai điệu thì phải ghép nhiều chiếc lại, mỗi người giữ một chiếc và gõ đúng lúc của mình. Lối chơi này buộc cả nhóm phải nghe nhau rất kỹ.
Bài chiêng có đếm theo nhịp 2/4 hay 4/4 như bài hát không?
Không nên ép bài chiêng vào khuôn số chỉ nhịp của nhạc phương Tây. Bài chiêng đi theo những chu kỳ lặp, độ dài và cách nhấn khác nhau theo từng bài, từng dân tộc. Cách đếm bốn tiếng trong bài tập chỉ để mô phỏng lối đan tiếng cho dễ hình dung.
Người không phải dân tộc Tây Nguyên có học chơi cồng chiêng được không?
Có thể học, nhưng nên học từ người chơi chiêng, trong các lớp truyền dạy hoặc câu lạc bộ có người trong cộng đồng hướng dẫn. Cần học cả quy ước, ý nghĩa của từng bài, chứ không chỉ học cách gõ cho đúng tiếng.
Nghe cồng chiêng ở gần có hại tai không?
Tiếng chiêng đồng ở khoảng cách rất gần, nghe lâu, nhất là trong không gian kín, có thể khiến tai ù tạm thời. Nên giữ khoảng cách vài bước, cho trẻ nhỏ đeo bịt tai. Nếu ù tai kéo dài nhiều ngày, nên đi khám tai mũi họng.