ManhLiet.comMạnh Liệt
Cồng chiêng và nhạc cụ gõ dân tộc

Nhịp múa sạp: tiếng gậy tre mở – khép và cách bước vào sạp không vấp chân

Múa sạp là nhịp gõ của những cây tre dài: mở ra gõ xuống đòn, khép lại đập vào nhau. Cách đếm nhịp sạp, người cầm sạp giữ nhịp ra sao và tập bước an toàn.

Long bamboo poles laid in parallel pairs on a grassy village field in late afternoon, young dancers mid-step between the poles, people kneeling at both ends holding them, low wide angle

Múa sạp thật ra là một bài nhạc gõ được chơi bằng những cây tre dài đặt trên mặt đất. Người cầm sạp gõ tre xuống hai thanh đòn kê bên dưới, rồi khép hai cây tre lại đập vào nhau: "cạch, cạch, chập". Người múa nhảy vào khoảng trống khi sạp mở và nhấc chân ra khi sạp khép. Tiếng tre là nhạc, bước chân là câu trả lời cho nhạc.

Vì vậy, muốn múa sạp không vấp thì trước hết phải nghe ra nhịp sạp, chứ không phải nhìn chân người khác. Bài này tách múa sạp ra thành hai vai: người gõ (cầm sạp) và người bước, chỉ cách đếm nhịp bằng chữ, cách tập ở nhà bằng hai cái thước, và những điều cần giữ để không ai bị kẹp chân.

Múa sạp là gì, và vì sao nó là một nhạc cụ gõ

Múa sạp gắn với đời sống của nhiều dân tộc vùng núi phía bắc, quen thuộc nhất là ở vùng Tây Bắc, và ngày nay có mặt trong lễ hội, sân trường, những buổi sinh hoạt cộng đồng ở nhiều nơi. Bộ "nhạc cụ" gồm hai phần: hai cây tre to đặt song song dưới đất làm đòn kê, và nhiều cặp tre dài, nhỏ hơn đặt vuông góc trên đòn, gọi là sạp.

Mỗi cặp sạp có hai người ngồi hai đầu, mỗi tay cầm một cây. Họ làm hai động tác: tách hai cây ra và gõ xuống đòn kê, rồi kéo hai cây lại đập vào nhau. Nhiều cặp sạp cùng gõ một lúc tạo ra một nhịp tre rộn ràng, đều đặn. Đến đây bạn sẽ thấy: người cầm sạp chính là nhạc công, còn đòn kê và cây tre chính là nhạc cụ.

Tiếng tre có hai màu khác nhau. Tre gõ xuống đòn kê nghe trầm và đục, như gõ gót giày lên sàn gỗ. Hai cây tre đập vào nhau nghe sắc và vang hơn, như tiếng vỗ tay khum lòng bàn tay. Hai màu tiếng đó ghép lại đủ để người múa biết lúc nào an toàn để đặt chân.

Mình thích gọi múa sạp là "nhạc cụ gõ to nhất mà ai cũng chơi được". Không cần biết nhạc lý, chỉ cần đếm đều và nghe nhau.

Một điều thú vị có thật: lối múa bước giữa những cây tre gõ mở – khép không chỉ có ở Việt Nam. Ở nhiều nước Đông Nam Á cũng có điệu múa tre tương tự, mỗi nơi một cách gõ, một tốc độ, một trang phục. Cùng một ý tưởng đơn giản, tre và nhịp, mà mỗi cộng đồng lại làm ra một điệu riêng của mình.

Đếm nhịp sạp bằng chữ

Có nhiều lối gõ sạp, nhanh chậm khác nhau tuỳ nơi và tuỳ bài. Dưới đây là một lối đếm bốn tiếng dễ học cho người mới, dùng để tập cảm nhịp. "Mở" là gõ tre xuống đòn khi hai cây đang tách xa; "khép" là đập hai cây vào nhau.

ĐếmMỘThaiBAbốn
Tay người cầm sạpmở, gõ đònmở, gõ đònkhép, đậpgiữ khép
Tiếng nghecạchcạchchập–
Chân người múabước vàobước rađứng ngoàichuẩn bị

Đọc theo hàng dọc: ở tiếng MỘT và hai, sạp mở, khoảng giữa hai cây tre trống, chân được phép đặt vào. Chân bước vào ở MỘT và rút ra ở hai, nên đến tiếng BA, khi sạp khép, chân đã ở ngoài. Tiếng bốn là lúc thở. Khi đã quen, người cầm sạp có thể đổi sang lối gõ ba tiếng (mở, mở, khép) hoặc tăng tốc dần. Người múa nghe tiếng "chập" là biết vòng đã hết.

Mẹo đếm thành tiếng cho cả nhóm: hô "vào, ra, KHÉP, nghỉ". Hô to vài vòng đầu, rồi bỏ dần, để nhịp tre tự dẫn.

Người cầm sạp: giữ nhịp cho cả sân

Người mới hay nghĩ múa sạp khó là ở chân. Thật ra vai khó hơn là người cầm sạp. Nếu các cặp sạp gõ lệch nhau, người múa sẽ gặp một cây đang mở và một cây đang khép trên cùng một bước. Đó là lúc chân bị kẹp.

Người cầm sạp thường ngồi xổm hoặc quỳ, lưng thẳng, cầm tre ở đoạn gần đầu, cánh tay thả lỏng. Động tác mở là đưa hai tay ra ngoài và gõ nhẹ xuống đòn; động tác khép là kéo vào giữa cho hai cây chạm nhau. Không cần đập mạnh. Gõ vừa đủ nghe là đủ giữ nhịp, mà nếu chẳng may có chân còn trong sạp thì cũng chỉ là một cái chạm nhẹ.

Trong một hàng sạp, thường có một người hô hoặc gõ dẫn để các cặp bám theo. Các cặp sạp nhìn nhau và nghe nhau, giống hệt một dàn trống nhỏ. Khi muốn tăng tốc, người dẫn tăng từ từ qua vài vòng, không đột ngột, để người múa kịp theo.

Một lỗi phổ biến: người cầm sạp mải nhìn chân người múa rồi tự chậm lại để "chờ". Làm vậy cả hàng mất nhịp. Người cầm sạp phải giữ nhịp đều như một cái máy đếm nhịp; người múa mới là người phải theo nhịp, không phải ngược lại.

Một buổi chiều ở sân trường

Sân trường sau giờ học, mấy thầy cô trẻ trải bốn cặp tre trên nền xi măng đã quét sạch. Đám học trò đứng thành hàng, háo hức mà chưa ai dám bước. Cô giáo dạy nhạc ngồi ở đầu cặp sạp thứ nhất, hô "vào, ra, khép, nghỉ" thật chậm, tre gõ "cạch, cạch, chập". Cậu bé đầu hàng bước vào, nhấc chân hơi sớm, cả hàng cười ồ. Vòng thứ hai cậu bắt được nhịp. Đến vòng thứ năm, không ai còn nhìn xuống chân nữa, cả sân chỉ còn tiếng tre và tiếng cười.

Cảnh đó cho thấy điều quan trọng nhất khi tập múa sạp cho người mới: bắt đầu thật chậm, có người hô, và để mọi người được nhầm mà không ai bị chê. Nhịp sạp là thứ học bằng tai và cơ thể. Một khi đã bắt được, chân tự đi theo mà không cần nghĩ.

Múa sạp cũng là một bài tập nhịp tập thể rất tốt: người cầm sạp học giữ nhịp đều và nghe nhau, người bước học phản xạ theo tiếng. Không ai đứng ngoài cuộc, không ai cần một nhạc cụ riêng. Đó có lẽ là lý do múa sạp sống khoẻ ở rất nhiều sân trường và lễ hội, xa cả quê hương ban đầu của nó.

Làm thử ở nhà: múa sạp mini bằng hai cây thước

Bạn có thể cảm nhịp sạp ngay trên mặt bàn hoặc trên sàn nhà, không cần tre, không cần người múa.

  1. Đặt hai quyển sách dày song song trên bàn, cách nhau một gang tay. Đó là hai đòn kê.
  2. Hai tay cầm hai cây thước kẻ (hoặc hai đôi đũa), đặt ngang lên hai quyển sách.
  3. Đếm chậm "MỘT, hai, BA, bốn". Ở MỘT và hai, tách hai cây thước ra và gõ xuống sách. Ở BA, khép lại cho hai thước chạm nhau. Ở bốn, giữ yên.
  4. Lặp mười vòng thật đều. Sau đó nhờ một người thân dùng hai ngón tay "bước" vào giữa hai cây thước theo nhịp: vào ở MỘT, ra trước BA.
  5. Đổi vai cho nhau. Bạn sẽ thấy ngay vai giữ thước khó hơn vai "bước": chỉ cần chậm nửa nhịp là ngón tay người kia bị kẹp nhẹ.
  6. Khi đã đều, thử đổi sang ba tiếng: "mở, mở, KHÉP" và lắng nghe vòng nhạc ngắn lại, nhanh hơn.

Bài tập bàn này cũng là cách hay để chuẩn bị cho nhóm trước khi ra sân với tre thật: ai cũng đã cảm được nhịp trước khi phải lo đến đôi chân.

Giữ an toàn cho chân và cho cả nhóm

Múa sạp vui nhưng có tre đập vào nhau, nên vài nguyên tắc dưới đây đáng giữ, nhất là với trẻ em và người mới.

  • Chọn tre thẳng, nhẵn, không dằm, không nứt. Đầu tre nên được mài nhẵn hoặc quấn vải để tay người cầm không bị cứa.
  • Mặt sân bằng, không trơn, không có đá sỏi. Đi giày mềm đế mỏng hoặc chân trần trên nền sạch tuỳ chỗ, tránh dép tông dễ tuột.
  • Khởi động cổ chân, đầu gối trước khi múa. Tập chậm vài vòng rồi mới tăng tốc.
  • Người cầm sạp gõ vừa phải, không đập mạnh. Với trẻ nhỏ, dùng tre nhỏ, nhẹ hoặc ống nhựa mềm thay cho tre to.
  • Mỗi lượt chỉ một số người vừa phải trong hàng sạp, không chen nhau. Người chờ đứng tránh xa đầu tre.
  • Ai bị đau cổ chân, đau gối khi nhảy thì dừng lại nghỉ. Đau kéo dài nhiều ngày nên đi khám, đừng cố nhảy tiếp.

Và một điều nhỏ mà quan trọng: khi múa sạp trong lễ hội của một cộng đồng, nên để người địa phương dẫn nhịp và mời bạn vào. Họ là chủ của điệu múa, bạn là khách được mời chung vui.

Hiểu lầm phổ biến khi mới tập

"Phải nhìn chân để không bị kẹp." Nhìn chân làm bạn chậm hơn tiếng tre nửa nhịp. Hãy nghe tiếng "chập" và đếm trong đầu. Mắt chỉ nhìn lướt để biết khoảng trống ở đâu.

"Người cầm sạp chỉ là phụ." Người cầm sạp là người giữ nhịp. Hàng sạp gõ đều thì người mới cũng múa được; hàng sạp gõ lệch thì người giỏi cũng vấp.

"Gõ càng to càng vui." Gõ to làm tay người cầm mỏi nhanh, tre dễ nứt và khi lỡ kẹp chân sẽ đau. Tiếng vừa đủ nghe rõ là đủ.

"Múa sạp chỉ có một nhịp." Có nhiều lối gõ, nhanh chậm khác nhau, và người chơi lâu năm còn biến tấu. Lối đếm bốn tiếng ở trên chỉ là cửa vào cho người mới.

"Phải nhảy cao mới qua được sạp." Nhảy cao làm bạn tiếp đất muộn và dễ mất nhịp. Bước thấp, nhẹ, gần như lướt trên mặt đất, nhấc chân vừa đủ khỏi tầm tre. Người múa lâu năm trông như không hề nhảy mà vẫn luôn ở đúng chỗ trống.

"Múa sạp chỉ hợp với người trẻ, khoẻ." Ở tốc độ chậm, người lớn tuổi vẫn có thể bước hoặc nhận vai cầm sạp, vai giữ nhịp không đòi hỏi nhảy. Điều cần là biết sức mình, khởi động kỹ và dừng khi thấy mỏi.

Câu hỏi thường gặp

Múa sạp và nhảy sạp có phải là một không?

Hai cách gọi thường dùng để chỉ cùng một điệu múa với những cây tre dài đặt trên đòn kê. Người cầm sạp gõ và khép tre theo nhịp, người múa bước vào khoảng trống khi sạp mở và nhấc chân ra khi sạp khép.

Người mới nên tập múa sạp theo nhịp mấy tiếng?

Người mới dễ bắt đầu với lối đếm bốn tiếng: mở, mở, khép, nghỉ, hô to "vào, ra, khép, nghỉ". Khi đã quen thì chuyển sang lối ba tiếng nhanh hơn. Tốc độ nên tăng dần qua nhiều vòng, không tăng đột ngột.

Làm sao để người cầm sạp gõ đều nhau?

Nên có một người hô hoặc gõ dẫn để các cặp sạp bám theo. Trước khi có người múa, các cặp sạp nên gõ thử vài phút cho khớp. Người cầm sạp giữ nhịp đều, không tự chậm lại để chờ người múa.

Trẻ em tập múa sạp có an toàn không?

An toàn nếu dùng tre nhỏ, nhẵn hoặc ống nhựa mềm, sân bằng, người lớn cầm sạp gõ nhẹ và tốc độ chậm. Trẻ nên khởi động cổ chân trước, mỗi lượt ít người, và được nhầm thoải mái mà không bị chê.

Có thể tập nhịp múa sạp khi không có tre không?

Có. Dùng hai quyển sách làm đòn kê và hai cây thước làm sạp trên mặt bàn, gõ theo đếm "mở, mở, khép, nghỉ". Một người khác dùng ngón tay bước vào giữa hai cây thước theo nhịp để tập phản xạ.

Bị tre kẹp vào chân thì xử lý thế nào?

Thường chỉ là va chạm nhẹ nếu người cầm sạp gõ vừa phải. Hãy dừng lại, nghỉ, chườm mát nếu sưng. Nếu đau nhiều, sưng to hoặc không đứng vững được, nên đi khám để được kiểm tra.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138