Conga và bongo đều là trống tay gốc Cuba, nhưng nhìn một lần là phân biệt được. Conga cao gần tới thắt lưng, thân phình như chiếc thùng gỗ, tiếng trầm và tròn như “bùng – bông”. Bongo là một cặp trống nhỏ xíu gắn liền với nhau, kẹp giữa hai đầu gối, tiếng cao và lanh lảnh như tiếng gõ ngón tay lên vỏ dừa khô. Một bên là giọng nam trầm, một bên là giọng nữ cao của cùng một gia đình.
Trong một ban nhạc kiểu Latin, hai thứ trống này thường đứng cạnh nhau, mỗi bên một việc. Phần dưới so dáng và tiếng, đặt cả hai vào nhịp nền clave, rồi đưa bạn từng nhịp đầu tiên của mỗi loại — tumbao cho conga, martillo cho bongo — đủ để gõ thử trên mặt bàn ngay tối nay.
Nhìn một lần là phân biệt được
Bảng dưới đặt hai cây trống cạnh nhau ở những điểm người mới hay hỏi:
| Điểm so | Conga | Bongo |
|---|---|---|
| Dáng | Thân dài, phình giữa như thùng | Hai trống nhỏ, nông, gắn liền bằng một thanh nối |
| Cỡ | Cao gần thắt lưng người lớn | Vừa lòng bàn tay, kẹp giữa hai gối |
| Thường chơi | Hai đến ba chiếc cỡ khác nhau | Luôn là một cặp: trống nhỏ và trống lớn |
| Tư thế | Đứng, hoặc ngồi kẹp nghiêng trống | Ngồi, đặt cặp trống trên hoặc giữa hai đùi |
| Tiếng | Trầm, tròn, ngân dài | Cao, khô, lanh lảnh |
| Vai trò | Giữ nền nhịp lặp đều | Đệm liến thoắng và chêm câu ứng tác |
Tên gọi cũng có chuyện riêng. Trong bộ conga, chiếc nhỏ nhất, tiếng cao nhất hay được gọi là quinto, chiếc vừa là conga hoặc segundo, chiếc lớn nhất trầm nhất là tumba. Ở bongo, trống nhỏ gọi là macho, trống lớn gọi là hembra. Người chơi quen tay thường đặt trống nhỏ phía tay thuận, nhưng không có luật bắt buộc.
Vì sao conga phình ở giữa còn bongo nông choèn? Thân dài và rộng của conga là một buồng cộng hưởng lớn, giữ được tiếng trầm lâu; bongo nông nên tiếng tắt nhanh, khô và cao, hợp với những câu gõ dày đặc. Cũng vì thế mà người ta không chơi bongo bằng gót bàn tay như conga, mà chủ yếu bằng đầu ngón.
Cùng sống trong nhịp clave
Muốn hiểu conga và bongo, phải nghe được clave — một câu nhịp năm tiếng gõ trải trên hai ô nhịp, thường do hai thanh gỗ tròn gõ vào nhau mà ra. Clave không phải nhạc cụ chính, nhưng mọi tiếng trống khác trong bài đều xếp hàng theo nó, như các toa tàu nối vào đầu máy.
Dạng hay gặp nhất gọi là clave “ba – hai”: ô thứ nhất có ba tiếng gõ, ô thứ hai có hai. Đếm “MỘT và hai và BA và bốn và” cho từng ô, X là gõ, – là nghỉ:
| Đếm | MỘT | và | hai | và | BA | và | bốn | và |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Ô 1 | X | – | – | X | – | – | X | – |
| Ô 2 | – | – | X | – | X | – | – | – |
Làm thử: vỗ tay theo bảng, miệng đếm thành tiếng, lặp lại không nghỉ giữa hai ô. Ô đầu nghe như “cắc… cắc… cắc”, hơi lệch khỏi số đếm ở tiếng thứ hai; ô sau đặt hai tiếng ngay ngắn vào số hai và số ba. Vỗ được tám vòng liền mà không vấp là tai bạn đã bắt được xương sống của rất nhiều bài nhạc Latin. Đặt chiếc điện thoại phát một bài salsa chậm, bạn sẽ ngạc nhiên vì thấy câu năm tiếng này lẩn khuất trong đó.
Gốc của cả hai cây trống nằm trong âm nhạc người Cuba gốc Phi: rumba, son và về sau là các điệu nhạc khiêu vũ lan khắp châu Mỹ. Conga có họ hàng xa với nhiều trống ống của vùng Trung Phi, còn bongo gắn chặt với điệu son ở miền Đông đảo Cuba.
Conga: tiếng mở, tiếng câm, tiếng tát và nhịp tumbao
Conga có nhiều tiếng hơn bạn nghĩ. Bốn tiếng nền: gót (gốc bàn tay ấn vào mặt da), mũi (đầu ngón chạm nhẹ, gót vẫn nằm yên), tát (ngón quất ở mép, tiếng chát), mở (bốn ngón khép vỗ mép rồi nảy ra, tiếng ngân tròn). Nhịp nền tumbao ở dạng giản lược cho người mới:
| Đếm | MỘT | và | hai | và | BA | và | bốn | và |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Tiếng | gót | mũi | tát | mũi | gót | mũi | mở | mở |
| Tay | trái | trái | phải | trái | trái | trái | phải | phải |
Đọc bằng miệng trước: “gót – mũi – TÁT – mũi – gót – mũi – BÔNG – BÔNG”. Tay trái lắc qua lắc lại như cái bập bênh: gốc bàn tay, rồi đầu ngón, rồi gốc bàn tay. Tay phải chỉ làm hai việc: tiếng tát ở số hai và hai tiếng mở ở số bốn cùng chữ “và” sau nó. Hai tiếng mở ấy là linh hồn của tumbao — khi nhiều conga cùng chơi, ai nghe cũng nhận ra cái “bông bông” ở cuối mỗi ô.
Trên mặt bàn, thay tiếng mở bằng cú vỗ bốn ngón khép ở cạnh bàn, tiếng tát bằng ngón thả lỏng. Mỗi thầy dạy một biến thể khác nhau về tay và vị trí; bảng trên là dạng cơ bản để tai và tay làm quen trước.
Bongo: nhịp martillo, chiếc búa gõ đều không nghỉ
Nhịp nền của bongo gọi là martillo, tiếng Tây Ban Nha nghĩa là cái búa. Cái tên tả đúng tiếng nghe: tám cú gõ đều đặn trong một ô, không bỏ ô nào, như người thợ gõ búa nhỏ lên mặt gỗ — “tắc tắc tắc tắc tắc tắc tắc tắc”.
Ở dạng giản lược, tay phải gõ đầu ngón trỏ lên trống nhỏ vào mọi số đếm, tay trái gõ lên mép trống nhỏ bằng ngón cái hoặc đầu ngón vào các chữ “và”. Ở cuối ô, quanh số bốn, tay phải chuyển sang trống lớn, đánh tiếng mở ngân dài làm điểm nhấn; mỗi thầy đặt điểm nhấn này hơi khác nhau. Người chơi lâu năm thêm vô số sắc độ: ngón cái, ngón trỏ, tiếng câm, tiếng mở, nhưng khung tám cú ấy vẫn nguyên.
Một điều thú vị có thật: trong nhiều ban nhạc, khi bài hát lên đoạn sôi nhất, người chơi bongo đặt cặp trống xuống và cầm một chiếc chuông đồng cầm tay, gõ bằng dùi. Tiếng chuông sắc hơn, xuyên qua tiếng kèn đồng, còn tiếng bongo da thì bị chìm. Một người, hai nhạc cụ, đổi qua đổi lại trong cùng bài.
Một chiều chủ nhật, cậu học trò ngồi trên bậc cửa, kẹp hai chiếc nồi nhôm nhỏ úp ngược giữa hai đầu gối, tập martillo theo bài hát phát từ chiếc đài cũ. Tám tiếng “tắc” lúc đầu lộn xộn như mưa đá, rồi dần đều. Đến lần thứ mười, tiếng “bông” ở cuối ô rơi đúng chỗ, và cậu bật cười một mình.
Hiểu lầm phổ biến về conga và bongo
Nhiều người gọi lẫn hai cây trống, và kéo theo đó là vài niềm tin sai về cách chơi:
| Hiểu lầm | Điều đúng |
|---|---|
| Bongo là conga cỡ nhỏ cho trẻ con | Bongo là nhạc cụ riêng, có vai trò, nhịp nền và kỹ thuật riêng, người lớn chơi chuyên nghiệp cả đời |
| Conga chỉ có một tiếng “bùng” | Conga có ít nhất bốn tiếng nền: gót, mũi, tát, mở, và nhiều sắc độ ở giữa |
| Muốn tiếng tát kêu thì phải đánh thật mạnh | Tiếng tát đến từ ngón thả lỏng quất vào mép rồi bật ra; đánh mạnh chỉ đau tay |
| Nhịp Latin là cứ gõ nhanh là được | Mọi tiếng trống đều phải bám theo clave; gõ nhanh mà lệch clave nghe rối ngay |
| Một mình chơi thì không cần đếm | Người chơi lâu năm vẫn đếm hoặc nghe clave trong đầu, nhất là khi ứng tác |
Một điều thú vị có thật: khi nhiều người cùng chơi trong một nhóm trống Cuba, mỗi chiếc trống đánh một câu khác nhau, nghe riêng từng câu thì có vẻ rời rạc, thậm chí lệch. Ghép lại, chúng khớp vào nhau như những bánh răng, mỗi khoảng trống của người này được người kia lấp đầy. Đó là lý do người mới tập thường lạc nhịp khi nghe người bên cạnh — tai chưa quen nghe tấm lưới chung, chỉ nghe thấy câu của từng người.
Cách ngồi, đứng và giữ trống
Bongo kẹp, không ôm. Ngồi trên ghế không tay vịn, đặt thanh nối của cặp bongo giữa hai đầu gối, trống nhỏ phía tay thuận. Hai gối kẹp vừa đủ cho trống khỏi xoay, đừng siết đến mức bắp đùi căng cứng. Mặt trống hơi nghiêng ra trước.
Conga ngồi thì nghiêng trống. Nếu ngồi, kẹp conga giữa hai gối và nghiêng trống ra xa người một chút, để miệng dưới hở khỏi sàn. Đáy trống đặt sát đất thì tiếng trầm bị bóp lại.
Conga đứng thì đặt trên giá. Người chơi nhiều chiếc conga thường đứng, trống đặt trên giá cho mặt da ngang thắt lưng. Đứng rộng chân bằng vai, gối hơi chùng, như tư thế đứng chờ bóng.
Khuỷu tay thả lỏng. Cả hai loại trống đều đánh bằng tay trần. Lực đi từ cẳng tay và cổ tay mềm, không phải từ vai. Nếu vai bạn nhô lên sau vài phút, mặt trống đang cao quá hoặc bạn đang gồng.
Giữ tay và tai khi chơi trống Cuba
Người chơi conga lâu năm thường có lòng bàn tay chai, nhưng chai không phải mục tiêu. Tuần đầu, gõ mười lăm phút rồi nghỉ, xoay cổ tay, nắm mở bàn tay. Tháo nhẫn và đồng hồ: va vào vành kim loại của trống rất đau. Thấy bầm tím, sưng ở gốc ngón hay đau nhói khi nắm tay thì dừng vài ngày; đau kéo dài thì gặp bác sĩ, đừng tập xuyên qua cơn đau.
Tiếng tát của conga và tiếng mở của bongo rất sắc. Ngồi sát trống trong phòng nhỏ, tai bạn hứng trọn những đỉnh âm đó. Khi tập lâu hoặc chơi cùng nhóm, hãy dùng nút tai bảo vệ dành cho người chơi nhạc. Ù tai sau buổi tập là lúc phải nghỉ; ù kéo dài qua hôm sau thì nên khám tai mũi họng.
Ở nhà, cả hai loại trống đều đủ to để vọng sang hàng xóm. Tập giờ ban ngày, đặt thảm dưới chân, nói trước một câu với nhà bên. Những hôm cần yên, luyện tumbao và martillo trên đùi hoặc trên gối ôm: tay vẫn học được thứ tự, chỉ thiếu tiếng.
Và một điều về văn hoá: những điệu như rumba gắn với lịch sử và đời sống của người Cuba gốc Phi. Học chúng, bạn đang học một tiếng nói của cộng đồng ấy. Nghe nhiều bản thu, tìm hiểu dịp nào người ta chơi điệu nào, trước khi xem chúng chỉ là bài tập tay.
Câu hỏi thường gặp
Người mới nên học conga hay bongo trước?
Conga hợp với người thích giữ nền nhịp chắc và tiếng trầm, bongo hợp với người thích những câu nhanh, sáng. Nếu chưa rõ, học vỗ clave và tumbao trên mặt bàn trước, vì cách nghe nhịp ấy dùng được cho cả hai cây trống.
Có thể đánh conga bằng dùi không?
Conga và bongo gần như luôn đánh bằng tay trần để tạo các tiếng gót, mũi, tát, mở. Một số kiểu nhạc hiện đại có dùng dùi mảnh cho hiệu ứng riêng, nhưng người mới nên học tay trần trước.
Vì sao gọi trống nhỏ của bongo là macho?
Trong tiếng Tây Ban Nha, macho nghĩa là giống đực, hembra là giống cái. Người chơi Cuba quen gọi trống nhỏ tiếng cao là macho và trống lớn tiếng trầm là hembra, tên gọi đi theo truyền thống chứ không có ý nghĩa kỹ thuật.
Clave ba – hai và hai – ba khác nhau thế nào?
Đó là cùng một câu năm tiếng, chỉ khác ô nào đứng trước. Bài hát bắt đầu ở phía có ba tiếng thì gọi là ba – hai, bắt đầu ở phía có hai tiếng thì gọi là hai – ba. Mọi tiếng trống khác phải theo đúng chiều ấy.
Trẻ em chơi bongo được không?
Bongo nhỏ gọn nên khá hợp với trẻ tiểu học, miễn là gõ nhẹ, tập ngắn và có người lớn bên cạnh. Nên để trẻ vỗ theo bài hát mình thích, giữ niềm vui trước khi nói đến các tiếng tát hay tiếng mở.
Mặt da conga cần chỉnh căng thường xuyên không?
Da tự nhiên co giãn theo thời tiết, mùa ẩm thường chùng và tiếng tù hơn. Người chơi kiểm tra trước mỗi buổi bằng tiếng mở, siết đều các ốc quanh vành từng chút một theo vòng chéo, và nới bớt khi cất trống lâu ngày.