Klông pút là một bộ ống tre to, dài ngắn khác nhau, đặt nằm ngang. Người chơi không gõ vào ống mà đứng ở đầu ống, vỗ hai lòng bàn tay vào nhau ngay trước miệng ống. Luồng hơi bị ép ra từ hai bàn tay lùa vào lòng ống, làm cột khí bên trong rung lên, phát ra tiếng "pút" trầm, ấm, nghe như tiếng giọt nước rơi vào giếng sâu.
Đây là một trong những nhạc cụ độc đáo nhất của Tây Nguyên, thường được giới thiệu là nhạc cụ của người Xơ Đăng và một số dân tộc trong vùng. Độc đáo vì nó nằm đúng ranh giới giữa nhạc cụ gõ và nhạc cụ hơi: động tác là vỗ tay, nhưng thứ phát ra tiếng lại là không khí. Bài này giải thích vì sao vỗ tay lại ra nốt, cách chơi ở mức nhập môn, và cách tự nghe nguyên lý này với một chiếc lọ hoa.
Klông pút gồm những gì
Một bộ klông pút gồm nhiều ống tre hoặc nứa to, thành dày, mỗi ống dài ngắn khác nhau. Thường một đầu ống được bịt kín bằng mấu tre, đầu kia để hở. Các ống được xếp nằm ngang, song song, trên một giá gỗ thấp hoặc gác lên hai thanh ngang, đầu hở quay về phía người chơi.
Ống dài cho tiếng trầm, ống ngắn cho tiếng bổng hơn. Người làm đàn chọn ống, cắt và chỉnh độ dài cho đến khi các ống ghép với nhau thành một chuỗi tiếng dùng được trong bài. Tre phải già, thẳng, không nứt, vì một vết nứt nhỏ cũng làm cột khí bị "xì", tiếng mất đi độ tròn.
Người chơi đứng hoặc ngồi trước đầu hở của các ống, hai bàn tay khum lại. Có lúc một người chơi trọn bộ, có lúc hai người đứng hai bên cùng chơi, mỗi người phụ trách vài ống. Không có dùi, không có dây, không có gì chạm vào ống cả. Chỉ có đôi bàn tay và không khí.
Cũng vì không có gì va đập, klông pút là một trong số ít nhạc cụ trong nhóm nhạc cụ tre Tây Nguyên gần như không bị mòn do chơi. Thứ cần giữ gìn là chính ống tre: để nơi khô ráo, tránh nắng gắt làm nứt và tránh ẩm làm mốc, vì ống nứt là ống mất tiếng.
Vì tiếng klông pút trầm và mềm, nó hợp với những không gian yên tĩnh. Ở khoảng cách gần, bạn còn cảm được làn hơi ấm nhẹ phả ra từ miệng ống mỗi lần người chơi vỗ tay.
Vì sao vỗ tay lại ra nốt
Thử khum hai bàn tay rồi vỗ vào nhau, bạn sẽ thấy một luồng hơi phụt ra phía trước. Khi luồng hơi đó lùa vào miệng một ống tre, nó đẩy khối không khí trong ống dao động qua lại, giống như khi bạn thổi ngang miệng chai và nghe tiếng "u u". Khối khí rung theo một tần số tuỳ vào chiều dài ống, nên mỗi ống cho một cao độ.
Vì đầu kia của ống bịt kín, sóng âm chạy vào, dội lại, và tiếng phát ra trầm hơn so với một ống hở cả hai đầu cùng chiều dài. Đây là nguyên lý chung của các ống cộng hưởng một đầu kín, cũng là lý do một bộ klông pút không cần ống quá dài mà vẫn có tiếng trầm ấm.
Chính vì thế mà các nhà nghiên cứu nhạc cụ thường xếp klông pút vào nhóm nhạc cụ hơi, dù động tác chơi trông giống như một nhạc cụ gõ. Nó là ví dụ đẹp cho thấy ranh giới giữa các nhóm nhạc cụ không phải lúc nào cũng rõ ràng, và người xưa đã khéo léo tận dụng một hiện tượng vật lý rất đơn giản.
Muốn tiếng rõ, người chơi phải canh đúng khoảng cách giữa hai tay và miệng ống, đúng góc để luồng hơi lùa thẳng vào trong. Vỗ quá xa thì hơi tản mất; vỗ quá gần thì tay chạm ống, tiếng bị nghẹn.
Gõ, thổi hay vỗ: klông pút đặt cạnh các nhạc cụ tre khác
Tây Nguyên có nhiều nhạc cụ làm từ tre, mỗi loại phát âm theo một cách. Đặt klông pút cạnh vài nhạc cụ tre quen thuộc giúp thấy rõ nó đặc biệt ở đâu.
| Nhạc cụ | Cách làm ra tiếng | Thứ rung lên | Tiếng nghe như |
|---|---|---|---|
| Klông pút | Vỗ tay trước miệng ống | Cột khí trong ống | "Pút" trầm, mềm, như giọt nước rơi vào giếng |
| Đàn t'rưng | Gõ dùi vào ống | Thân tre và cột khí | Lóc cóc, róc rách như suối |
| Sáo tre | Thổi hơi qua lỗ | Cột khí trong ống | Trong, kéo dài, mềm mại |
| Mõ tre | Gõ dùi vào ống khoét rãnh | Thân tre | "Cốc cốc" khô, gọn |
| Ống tre đập đất | Dộng đầu ống xuống nền | Cột khí và thân ống | "Thịch" trầm, ngắn |
Điều thú vị là cùng một vật liệu, cùng một hình ống, chỉ đổi cách đánh thức nó mà ra những nhạc cụ khác hẳn nhau. Tre ở Tây Nguyên vì vậy giống như một bảng màu âm thanh, và klông pút là màu trầm ấm nhất trong đó.
Một buổi chiều sau mùa gặt
Chiều muộn, nắng nghiêng qua rẫy lúa vừa gặt. Bên hiên nhà, bộ klông pút nằm ngay ngắn trên hai thanh gỗ. Người phụ nữ đứng ở đầu ống, khum tay, vỗ một tiếng. "Pút." Tiếng trầm lăn ra như một quả bầu rơi xuống thảm cỏ. Rồi tiếng thứ hai, cao hơn một chút, tiếng thứ ba. Mấy đứa trẻ đứng gần, bắt chước khum tay vỗ vào không khí, cười khúc khích khi chẳng nghe ra tiếng gì.
Cái cười của tụi trẻ chính là điều mà ai thử lần đầu cũng gặp: vỗ tay thì dễ, làm ống kêu mới khó. Phải đúng khoảng cách, đúng góc, đúng độ khum của bàn tay. Người chơi lâu năm vỗ nhẹ nhàng mà tiếng vẫn tròn; người mới vỗ đỏ cả tay mà ống vẫn im.
Nhịp của klông pút thường không nhanh như t'rưng. Mỗi tiếng cần một nhịp vỗ trọn vẹn, nên giai điệu đi từng bước, thong thả. Chính sự thong thả đó làm cho tiếng klông pút có một vẻ trầm tĩnh mà ít nhạc cụ nào có được.
Trên sân khấu nhạc dân tộc ngày nay, klông pút thường được giới thiệu như một tiết mục riêng, hoặc chơi xen với t'rưng, đàn đá, chiêng. Tiếng trầm mềm của nó làm nền rất đẹp cho những nhạc cụ có tiếng sáng hơn, giống như một giọng hát trầm đứng sau dàn đồng ca.
Làm thử ngay: vỗ tay cho lọ hoa "hát"
Bạn có thể tự nghe nguyên lý của klông pút với một chiếc lọ hoa cao miệng hẹp hoặc một chiếc chai nhựa to, rỗng, sạch. Không cần cắt, không cần dụng cụ.
- Đặt chiếc lọ (hoặc chai) nằm ngang trên bàn, miệng hướng về phía bạn. Kê hai bên cho lọ khỏi lăn.
- Khum hai bàn tay như đang vốc nước, các ngón khép lại.
- Đưa hai tay đến cách miệng lọ chừng một gang tay, rồi vỗ nhanh một cái sao cho luồng hơi phụt thẳng vào miệng lọ.
- Nghe kỹ: ngoài tiếng vỗ tay, bạn sẽ nghe thêm một tiếng "bụp" trầm phát ra từ lòng lọ. Đó là cột khí đang rung.
- Dịch tay gần hơn, xa hơn, đổi độ khum để tìm chỗ tiếng rõ nhất. Rồi thử với một chiếc chai khác cỡ: chai dài hơn thường cho tiếng trầm hơn.
- Đếm "MỘT, hai, BA, bốn": vỗ trước lọ ở MỘT và BA, vỗ tay bình thường giữa không trung ở "hai" và "bốn". Bạn sẽ nghe hai lớp tiếng xen nhau, một lớp có "nốt", một lớp chỉ có tiếng vỗ.
Dùng lọ chắc chắn, đặt vững, đừng dùng đồ thuỷ tinh mỏng dễ vỡ khi làm cùng trẻ nhỏ. Nhắc trẻ không vỗ tay sát tai bạn bên cạnh.
Từ một tiếng đến một câu: lộ trình tập vỗ
Người mới thường nóng vội ghép bài ngay. Klông pút cần đôi tay quen góc vỗ trước đã. Dưới đây là một lộ trình tập gợi ý, áp dụng được với bộ klông pút thật hoặc với vài chiếc lọ, chai đặt nằm ngang.
| Chặng | Làm gì | Biết là được khi |
|---|---|---|
| Một | Vỗ một ống duy nhất, chậm, mỗi tiếng cách nhau hai giây | Mười lần vỗ thì ít nhất tám lần ống kêu rõ |
| Hai | Vỗ ống đó theo đếm "MỘT, hai, BA, bốn", chỉ vỗ ở MỘT và BA | Tiếng đều, không lúc to lúc tắt |
| Ba | Thêm ống thứ hai: ống trầm ở MỘT, ống bổng ở BA | Tay di chuyển giữa hai ống mà không lỡ nhịp |
| Bốn | Ba ống, mỗi ống một tiếng đếm, ống giữa ở "hai" và "bốn" | Nghe ra một câu ba nốt lặp lại |
| Năm | Hai người, mỗi người giữ một nửa số ống, đan tiếng như dàn chiêng | Cả hai nghe nhau, không ai vội |
Mỗi chặng có thể mất vài buổi. Vỗ tay liên tục lâu dễ đỏ rát lòng bàn tay, nên tập ngắn, nghỉ nhiều. Tiếng klông pút không to, rất hợp để tập trong nhà mà không phiền hàng xóm, đây là điểm hiếm có giữa các nhạc cụ trong bài này.
Hiểu lầm → hiểu đúng
Hiểu lầm: klông pút là nhạc cụ gõ vì người chơi vỗ tay. Hiểu đúng: thứ phát ra tiếng là cột khí trong ống, nên các nhà nghiên cứu thường xếp klông pút vào nhóm nhạc cụ hơi. Động tác vỗ tay chỉ là cách đẩy hơi vào.
Hiểu lầm: vỗ càng mạnh tiếng càng to. Hiểu đúng: tiếng rõ hay không phụ thuộc vào góc, khoảng cách và độ khum tay nhiều hơn là lực vỗ. Vỗ mạnh mà sai góc vẫn không ra tiếng.
Hiểu lầm: ống tre nào cũng thành klông pút được. Hiểu đúng: ống phải đủ to, thành dày, một đầu kín, không nứt, và được chỉnh độ dài để các ống ghép thành chuỗi tiếng dùng được.
Hiểu lầm: klông pút chỉ là đồ trưng bày. Hiểu đúng: klông pút vẫn được chơi trong đời sống và trên sân khấu nhạc dân tộc, và được giới thiệu như một nét độc đáo của nhạc cụ Tây Nguyên.
Câu hỏi thường gặp
Klông pút là nhạc cụ của dân tộc nào?
Klông pút thường được giới thiệu là nhạc cụ của người Xơ Đăng và một số dân tộc khác ở Tây Nguyên. Cách gọi, số ống và cách chơi có thể khác nhau giữa các nơi, nên khi tìm hiểu kỹ nên hỏi chính người trong cộng đồng.
Klông pút là nhạc cụ gõ hay nhạc cụ hơi?
Động tác chơi là vỗ tay nên trông giống nhạc cụ gõ, nhưng thứ phát ra tiếng là cột khí trong ống tre. Vì thế các nhà nghiên cứu thường xếp klông pút vào nhóm nhạc cụ hơi, một trường hợp nằm giữa hai nhóm.
Vì sao các ống klông pút dài ngắn khác nhau?
Chiều dài ống quyết định cao độ. Ống dài có cột khí dài nên tiếng trầm, ống ngắn tiếng bổng hơn. Người làm đàn chỉnh độ dài từng ống để cả bộ ghép thành một chuỗi tiếng chơi được giai điệu.
Người mới tập klông pút cần chú ý gì?
Chú ý độ khum của bàn tay, khoảng cách và góc vỗ so với miệng ống, không cần vỗ mạnh. Nên tập chậm từng tiếng cho đến khi ống kêu đều, rồi mới ghép thành chuỗi theo nhịp đếm.
Tiếng klông pút nghe như thế nào?
Tiếng klông pút trầm, mềm, tròn, giống tiếng giọt nước rơi vào giếng sâu hay tiếng thổi ngang miệng chai nhưng ngắn và gọn. Tiếng không chói nên hợp với không gian yên tĩnh.
Có thể tự làm klông pút ở nhà không?
Làm bộ klông pút thật cần ống tre to, cưa và chỉnh độ dài, nên do người lớn làm cẩn thận. Để nghe nguyên lý, bạn chỉ cần vỗ tay khum trước miệng một chiếc lọ hoa hoặc chai to nằm ngang.