Kalimba là một hộp hoặc tấm gỗ nhỏ vừa hai lòng bàn tay, trên gắn một hàng phím thép dài ngắn khác nhau. Bạn cầm nó bằng hai tay, dùng hai ngón cái gảy đầu các phím, và mỗi phím ngân lên một nốt trong vắt, mềm như tiếng hộp nhạc lên dây cót hay tiếng giọt nước rơi vào bát sứ. Không cần học nhạc lý, chỉ vài phút là gảy được một giai điệu quen.
Kalimba đứng giữa hai thế giới: phím được gảy như đàn, nhưng xét theo cách phát tiếng — vật rắn tự rung, không có dây, không có mặt da — nó được xếp vào nhóm nhạc cụ tự thân vang, cùng nhóm với mõ, phách, chuông. Phần dưới kể nguồn gốc châu Phi của nó, giải thích cách xếp phím lạ mà rất khôn, cách cầm, cách đọc số, rồi dẫn bạn từng bước gảy bài đầu tiên.
Họ hàng châu Phi: mbira và những người anh em
Kalimba là một thành viên của gia đình nhạc cụ “phím lưỡi gà” rất lâu đời ở châu Phi, nơi mỗi vùng gọi một tên: mbira, likembe, sanza, và nhiều tên khác. Phím xưa có thể làm bằng tre, nan cọ hoặc sắt rèn, gắn trên tấm gỗ, đôi khi đặt trong một quả bầu khô to để tiếng vang hơn. Nhiều chiếc còn gắn thêm vỏ ốc, nắp kim loại mỏng lên tấm gỗ để tạo tiếng rè rè như tiếng lá khô — với người chơi ở đó, tiếng rè ấy là một phần của âm nhạc, không phải tạp âm.
Ở vùng Đông Nam châu Phi, nhất là trong đời sống của người Shona ở Zimbabwe, mbira gắn với những buổi họp mặt cộng đồng, những đêm hát kể chuyện kéo dài, với những giai điệu lặp vòng chồng lên nhau mà người nghe như bị cuốn đi. Hai ba người cùng chơi, mỗi người một câu, đan vào nhau như sợi dệt.
Chiếc kalimba hộp gỗ, phím thép, xếp theo âm giai Đô trưởng mà bạn dễ thấy ngày nay là phiên bản được làm lại cho người chơi khắp thế giới vào thế kỷ hai mươi. Nó dễ hơn, cố định hơn, nhưng vẫn mang cái hồn của những người anh em châu Phi: hai ngón cái, những câu lặp vòng, tiếng ngân chồng lên nhau.
Một tối mất điện, cô bé ngồi bên cửa sổ với chiếc kalimba nhỏ mẹ mới mua cho. Không có đèn, không cần nhìn, cô cứ thế gảy lần mò từng phím, lắng nghe nốt nào cao, nốt nào thấp. Đến khi đèn sáng lại, cô đã tự tìm ra được nửa câu một bài hát thiếu nhi, và nhất định không chịu đi ngủ.
Phím dài trầm, phím ngắn cao: sắp xếp từ giữa ra
Đây là điều làm người mới ngạc nhiên nhất. Phím dài nhất nằm ở giữa, là nốt trầm nhất. Từ đó, các nốt đi lên bằng cách nhảy luân phiên trái – phải, càng ra ngoài phím càng ngắn, càng cao. Với chiếc kalimba mười bảy phím phổ biến lên theo giọng Đô trưởng, người ta đánh số nốt: 1 là Đô, 2 là Rê, 3 là Mi, 4 là Fa, 5 là Sol, 6 là La, 7 là Si; nốt cao hơn một quãng tám thì thêm một chấm phía trên.
| Bước từ giữa ra | Phím bên trái | Phím bên phải |
|---|---|---|
| Phím giữa | 1 (Đô) — trầm nhất | 1 (Đô) — trầm nhất |
| Bước 1 | 2 (Rê) | 3 (Mi) |
| Bước 2 | 4 (Fa) | 5 (Sol) |
| Bước 3 | 6 (La) | 7 (Si) |
| Bước 4 | 1 chấm (Đô cao) | 2 chấm (Rê cao) |
| Bước 5 | 3 chấm (Mi cao) | 4 chấm (Fa cao) |
| Bước 6 | 5 chấm (Sol cao) | 6 chấm (La cao) |
| Bước 7 | 7 chấm (Si cao) | 1 hai chấm (Đô rất cao) |
| Bước 8 | 2 hai chấm (Rê rất cao) | 3 hai chấm (Mi rất cao) |
Vì sao xếp kỳ lạ như vậy? Vì bạn gảy bằng hai ngón cái. Khi các nốt kế nhau nằm ở hai phía, hai ngón cái thay nhau gảy, nhịp nhàng như hai chân bước. Thêm vào đó, các phím cạnh nhau ở cùng một bên cách nhau một quãng ba, nên gảy hai phím liền kề cùng phía một lúc là ra ngay một quãng hoà âm êm tai. Bảng trên là cách xếp thông dụng; chiếc kalimba của bạn có số phím khác thì nhìn số khắc trên phím, nguyên tắc từ giữa ra vẫn giữ.
Cầm và gảy cho tiếng trong
Một tiếng kalimba trong hay đục phụ thuộc gần như hoàn toàn vào cách cầm và cách gảy:
- Cầm kalimba bằng hai tay, các ngón ôm mặt sau và hai cạnh, hai ngón cái để tự do phía trên các phím.
- Nếu là kalimba hộp có lỗ thoát âm phía sau, để ngón trỏ hoặc ngón giữa gần lỗ nhưng chưa bịt.
- Đặt phần đầu ngón cái, chỗ giữa thịt và móng, lên cuối phím, rồi đẩy xuống và trượt khỏi đầu phím một cách dứt khoát.
- Gảy xong, rời ngón khỏi phím ngay để phím ngân tự do. Ngón đặt lại lên phím đang ngân là tắt tiếng.
- Gảy hai phím cạnh nhau cùng phía bằng một ngón cái để nghe quãng hoà âm.
- Thử bịt rồi mở lỗ thoát âm phía sau bằng ngón tay khi phím đang ngân, nghe tiếng “oa oa” như tiếng hát rung.
Móng tay ngón cái để vừa phải, không quá dài; nhiều người thích gảy bằng phần móng ngắn cho tiếng sáng, người khác thích phần thịt cho tiếng ấm. Nếu thấy đầu ngón cái rát sau vài chục phút, đó là bình thường với người mới; nghỉ một hôm, da sẽ quen dần. Đừng dùng vật kim loại để gảy, dễ trầy phím và đau tai.
Bài đầu tiên: ngôi sao nhỏ lấp lánh bằng số
Bài dễ nhất cho tuần đầu là giai điệu “ngôi sao nhỏ lấp lánh” quen thuộc với nhiều lớp mầm non. Toàn bài chỉ dùng sáu nốt từ 1 đến 6, đều nằm ở vùng giữa đàn. Mỗi số dưới đây là một lần gảy, dấu gạch đứng là chỗ hết một câu, bạn có thể ngân thêm một chút:
Câu 1: 1 1 5 5 6 6 5 |
Câu 2: 4 4 3 3 2 2 1 |
Câu 3: 5 5 4 4 3 3 2 |
Câu 4: 5 5 4 4 3 3 2 |
Câu 5: 1 1 5 5 6 6 5 |
Câu 6: 4 4 3 3 2 2 1 |
Tìm phím theo bảng ở trên: 1 là phím giữa; 2 bên trái sát giữa; 3 bên phải sát giữa; 4 bên trái thứ hai; 5 bên phải thứ hai; 6 bên trái thứ ba. Như vậy câu một là: phím giữa hai lần, phải thứ hai hai lần, trái thứ ba hai lần, rồi lại phải thứ hai. Đọc số thành tiếng khi gảy, chậm như đọc từng chữ cho bé chép, rồi tăng dần tốc độ.
Khi đã trơn tay, thử bài “Kìa con bướm vàng” với các câu: 1 2 3 1 | 1 2 3 1 | 3 4 5 | 3 4 5 | 5 6 5 4 3 1 | 5 6 5 4 3 1. Câu cuối của bài cần một nốt Sol thấp hơn Đô giữa, mà phần lớn kalimba mười bảy phím không có, nên bạn có thể kết bài bằng 1 5 1 với nốt 5 ở vùng giữa — nghe hơi khác nhưng vẫn tròn bài. Đó cũng là bài học đầu tiên về giới hạn tầm âm của một nhạc cụ.
Lên dây lại khi phím lệch
Phím lệch là chuyện thường. Sau một thời gian, va chạm nhẹ hay thay đổi nhiệt độ làm phím xê dịch. Bạn sẽ nghe một nốt hơi “chua” khi gảy cùng nốt khác.
Nguyên tắc dễ nhớ. Phần phím rung là đoạn từ thanh chặn tới đầu phím. Đẩy phím vào trong, đoạn rung ngắn lại, nốt cao lên. Kéo phím ra ngoài, đoạn rung dài ra, nốt trầm xuống.
Dụng cụ. Phần lớn kalimba đi kèm một chiếc búa nhỏ. Gõ nhẹ vào đầu phím để đẩy vào, gõ nhẹ vào đuôi phím phía sau thanh chặn để kéo ra. Mỗi lần chỉ gõ thật khẽ, gảy lại nghe, rồi gõ tiếp.
Nghe hay đo. Người tai tốt chỉnh bằng cách so với một nốt chuẩn; người mới có thể dùng máy lên dây hoặc phần mềm đo cao độ trên điện thoại để biết nốt đang cao hay thấp.
Tiếng rè. Nếu một phím kêu rè rè, kiểm tra xem nó có chạm phím bên cạnh không, hoặc đầu phím có chạm vật gì không. Dịch phím sang ngang một chút thường hết rè.
Hiểu lầm phổ biến và chuyện giữ gìn
Kalimba nhỏ nhẹ nên hay bị coi nhẹ. Vài hiểu lầm cần gỡ:
| Hiểu lầm | Điều đúng |
|---|---|
| Kalimba chỉ là đồ chơi của trẻ | Đây là nhạc cụ thật, có gốc gác văn hoá lâu đời, chơi được cả giai điệu lẫn hoà âm |
| Phải biết đọc nốt nhạc mới chơi được | Cách ghi bằng số giúp người mới gảy được bài ngay, học nốt nhạc sau cũng được |
| Tiếng rè là đàn hỏng | Thường chỉ là phím chạm nhau hoặc chạm vật lạ, chỉnh lại là hết |
| Gảy mạnh thì tiếng to hơn và đẹp hơn | Gảy mạnh làm phím đập vào nhau, tiếng rè và đục; gảy vừa, dứt khoát cho tiếng trong nhất |
Giữ gìn: lau phím bằng khăn mềm khô sau khi chơi để mồ hôi tay không làm gỉ; cất trong hộp hoặc túi vải, tránh nắng gắt và nơi ẩm; không để đàn rơi vì có thể làm lệch cả hàng phím. Với trẻ nhỏ, người lớn nên kiểm tra đầu phím không có cạnh sắc, không để trẻ ngậm phím hay tháo thanh chặn, và cho trẻ gảy nhẹ theo bài hát mình thích — niềm vui trước, kỹ thuật sau.
Một điều dễ chịu nữa: kalimba là một trong những nhạc cụ hiếm hoi mà bạn có thể tập lúc khuya trong căn hộ chung cư mà gần như không phiền ai. Tiếng của nó nhỏ, mềm, tắt dần tự nhiên. Chỉ cần ngồi xa vách tường chung, gảy nhẹ, là nhà bên khó nghe thấy.
Câu hỏi thường gặp
Kalimba có phải là nhạc cụ gõ không?
Kalimba phát tiếng bằng phím kim loại tự rung, không có dây, không có mặt da, nên trong cách phân loại nhạc cụ nó thuộc nhóm tự thân vang, cùng nhóm với mõ, chuông, phách. Dù được gảy bằng ngón cái, nhiều nơi vẫn xếp nó vào nhóm nhạc cụ gõ.
Kalimba mười bảy phím có chơi được mọi bài hát không?
Kalimba mười bảy phím lên theo giọng Đô trưởng chơi tốt các bài dùng bảy nốt cơ bản trong tầm hơn hai quãng tám. Bài có nốt thăng giáng hoặc xuống quá thấp thì phải đổi giọng, lược bớt hoặc dùng loại kalimba khác.
Bao lâu thì gảy được một bài hát?
Với bài đơn giản như ngôi sao nhỏ lấp lánh, nhiều người gảy được ngay trong buổi đầu, sau khoảng mười lăm đến ba mươi phút tìm phím. Để gảy trơn, đều tay và thêm hoà âm thì cần tập đều vài tuần.
Trẻ mấy tuổi chơi kalimba được?
Trẻ mẫu giáo lớn có thể gảy kalimba theo số với người lớn bên cạnh, vì không cần lực và tiếng rất êm. Nên chọn đàn chắc chắn, phím không sắc, và để trẻ khám phá tiếng trước khi bày bài cụ thể.
Có cần tháo phím ra để lau chùi không?
Không cần, và người mới không nên tháo phím vì rất dễ lệch cả hàng. Chỉ cần lau mặt phím bằng khăn mềm khô sau khi chơi, thỉnh thoảng lau kỹ phần gỗ quanh thanh chặn để bụi không bám.
Vì sao gảy kalimba thấy đau đầu ngón cái?
Đầu ngón cái của người mới chưa quen với việc đẩy phím thép nhiều lần nên rát là bình thường. Tập ngắn, nghỉ vài phút giữa chừng, và nếu đau kéo dài hay sưng, nên nghỉ vài ngày cho da và khớp hồi lại.