ManhLiet.comMạnh Liệt
Cồng chiêng và nhạc cụ gõ dân tộc

Nhạc cụ phách: thanh tre gõ nhịp và chỗ khác với chữ "phách" khi đếm nhịp

Phách là nhạc cụ gõ bằng tre hoặc gỗ, gõ bằng dùi ra tiếng "cắc" khô và sáng. Nó khác chữ "phách" trong đếm nhịp ra sao, gõ thế nào, nghe ở đâu và tự tập ra sao.

A slim bamboo clapper block and two thin wooden beaters on a woven bamboo mat beside a low wooden stool, a woman in a traditional dark dress blurred behind, warm oil lamp light

Trong tiếng Việt, "phách" vừa là một khái niệm của nhịp vừa là tên một nhạc cụ gõ nhỏ bằng tre hoặc gỗ. Nhạc cụ phách thường là một thanh tre, thanh gỗ được gõ bằng dùi, hoặc hai thanh gõ vào nhau, ra tiếng "cắc, cắc" khô, sáng, rất gọn. Còn "phách" trong đếm nhịp là từng tiếng đếm đều đặn, như từng bước chân khi đi bộ.

Hai nghĩa ấy gần nhau đến mức nhiều người nhầm. Bài này nói về nhạc cụ phách: nó trông như thế nào, gõ ra sao, có mặt trong những lối hát nào, vì sao người gõ phách giỏi có thể làm câu hát mềm hay cứng, và tách bạch rõ hai nghĩa của chữ "phách" để bạn đọc tài liệu không bị rối.

Hai chữ "phách": đừng để chúng giẫm chân nhau

Phách trong đếm nhịp. Là đơn vị đếm đều đặn của âm nhạc, thứ bạn đếm "một, hai, ba, bốn" khi nghe một bài hát. Nó không có hình dạng, chỉ là cái khung thời gian. Bài hát nhanh thì phách dày, bài chậm thì phách thưa. Phách mạnh, phách nhẹ, đảo phách đều là những khái niệm thuộc nghĩa này.

Phách là nhạc cụ. Là một vật cụ thể, cầm được, gõ được, làm bằng tre hoặc gỗ. Người ta nói "gõ phách", "cỗ phách", "bàn phách". Người gõ phách có thể gõ trùng phách đếm, có thể gõ dồn, gõ thưa, gõ lệch có chủ ý, tuỳ lối hát.

Chỗ hai nghĩa gặp nhau. Nhạc cụ phách thường được dùng để giữ nhịp, nên tiếng của nó hay rơi vào những phách quan trọng. Có lẽ vì vậy mà hai nghĩa sống cạnh nhau tự nhiên trong tiếng Việt. Nhưng gõ phách không có nghĩa là chỉ gõ đúng mỗi phách đếm một tiếng; người gõ giỏi tạo ra cả những chùm tiếng phức tạp.

Cách nhận ra khi đọc. Nếu câu văn nói "nhịp bốn có bốn phách", đó là nghĩa đếm nhịp. Nếu câu văn nói "người hát tay gõ phách", "tiếng phách giòn", đó là nhạc cụ. Đọc tài liệu âm nhạc dân tộc, phân biệt được hai nghĩa này là đỡ được rất nhiều nhầm lẫn.

Một mẹo nhớ. Phách đếm là "nhịp tim" của bài hát, ai cũng có mà không thấy. Phách nhạc cụ là "bàn tay đặt lên ngực" để nghe nhịp tim ấy, mà bàn tay có thể gõ theo nhiều cách khác nhau.

Nhạc cụ phách trông như thế nào

Phách có nhiều hình dạng tuỳ loại hình và tuỳ vùng. Dạng đơn giản nhất là hai thanh tre hoặc gỗ cứng, cầm mỗi tay một thanh, gõ vào nhau. Một dạng khác là một thanh tre hoặc khối gỗ dài đặt nằm, gọi là bàn phách, người chơi cầm dùi gõ lên.

Trong ca trù, một loại hình hát truyền thống đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể, người hát vừa hát vừa tự gõ phách. Bộ phách ở đây thường được gọi là cỗ phách, gồm bàn phách và hai chiếc dùi. Tiếng phách ca trù giòn, đanh, và người hát dùng nó để điều khiển nhịp của chính câu hát mình. Người hát đồng thời là người giữ nhịp, đó là một nét rất đặc biệt của lối hát này.

Tre làm phách phải già, khô, thớ chắc. Gỗ làm phách cũng phải là gỗ cứng. Mặt gõ của bàn phách sau nhiều năm thường mòn thành những vết lõm nhỏ, dấu tích của hàng vạn tiếng gõ. Người chơi lâu năm quý những bộ phách cũ vì tiếng đã "chín", đều và ấm hơn bộ mới.

Tiếng phách nghe như tiếng gõ đũa tre lên mép một chiếc thớt gỗ khô, nhưng giòn và sáng hơn. Tiếng tắt rất nhanh, gần như không ngân, nên từng tiếng hiện ra rõ ràng dù gõ dày đến đâu.

Gõ phách: ít tiếng hơn bạn nghĩ, nhiều sắc thái hơn bạn nghĩ

Người mới thường nghĩ gõ phách là gõ đều đặn. Thật ra cái khó và cái hay của phách nằm ở sắc thái. Cùng một tiếng gõ, gõ ở giữa thanh tiếng đầy, gõ gần đầu thanh tiếng mỏng. Gõ để dùi bật ra tiếng giòn, gõ đè dùi xuống tiếng tắt nghẹn. Gõ một tiếng đơn khác hẳn gõ một chùm hai, ba tiếng dồn nhanh.

Nhiều lối hát dùng phách không chỉ để đếm nhịp mà để "tô" câu hát: chỗ cần chắc thì gõ chắc, chỗ cần mềm thì gõ thưa và nhẹ, chỗ câu hát chuyển đoạn thì gõ một chùm tiếng như dấu ngắt câu. Người nghe quen sẽ nghe ra phách đang "nói" gì với giọng hát.

Một nguyên tắc kỹ thuật áp dụng cho hầu hết nhạc cụ gõ nhỏ: cầm dùi lỏng, lực đến từ cổ tay và ngón tay, không đến từ cả cánh tay. Dùi chạm vào thanh phách rồi bật lên ngay. Cầm chặt và vung cả tay làm tiếng thô, chóng mỏi, và rất khó gõ những chùm tiếng nhanh.

Tư thế cũng ảnh hưởng nhiều. Ngồi thẳng lưng, bàn phách đặt vững ở tầm tay thoải mái, cổ tay không gập. Gõ lâu mà thấy mỏi, tê cổ tay thì nên nghỉ; đau kéo dài cần đi khám, không cố tập tiếp.

Làm thử ngay: gõ phách "đơn", "kép" và "dồn" trên mặt bàn

Dùng một chiếc đũa tre gõ lên mép một chiếc thớt gỗ hoặc mặt bàn gỗ. Đếm chậm thành tiếng theo bảng. X là một tiếng gõ, XX là hai tiếng gõ thật nhanh liền nhau trong cùng một ô, – là nghỉ.

Kiểu gõMỘTvàhaivàBAvàbốnvà
Đơn: trùng phách đếmX–X–X–X–
Kép: thêm tiếng chenX–XXX–XX
Dồn: chùm tiếng chốt câuX–––XXX––
Thưa: để câu hát thởX–––––––

Tập từng hàng một, mỗi hàng tám vòng. Rồi nhờ ai đó ngân nga một câu hát quen, còn bạn đổi giữa các kiểu gõ: thấy câu hát vui thì gõ kép, câu hát chốt lại thì gõ dồn, câu hát ngân dài thì gõ thưa. Bạn sẽ cảm được ngay tiếng phách làm câu hát chắc lại hay mềm đi thế nào.

Đây là bài tập cảm sắc thái, không phải lối phách của một loại hình cụ thể. Phách ca trù hay phách trong các lối hát khác có quy tắc riêng, cần học trực tiếp với người dạy.

Một buổi tập phách dưới hiên nhà

Chiều mưa, hiên nhà lát gạch còn ẩm. Người phụ nữ lớn tuổi đặt bàn phách trước mặt cô học trò, chỉ vào những vết lõm trên mặt tre: "Mấy chục năm gõ mới mòn được thế này." Bà gõ một câu, tiếng phách giòn tan giữa tiếng mưa. Cô học trò gõ theo, tiếng nghe đục và vội. Bà nắm nhẹ cổ tay cô: "Thả lỏng ra. Để dùi tự nảy." Lần thứ ba, tiếng phách của cô bắt đầu giòn.

Cảnh ấy nói lên điều mà hầu như người dạy nhạc cụ gõ nào cũng nhắc: tiếng hay đến từ bàn tay lỏng, không phải bàn tay mạnh. Với phách, nơi mỗi tiếng ngắn và trần trụi, không có tiếng ngân nào che đi sai sót, sự lỏng tay càng quan trọng.

Cách học truyền khẩu, người dạy gõ, người học gõ theo, sửa từng tiếng, vẫn là con đường chính để học phách trong các loại hình truyền thống. Không có bản nhạc nào ghi hết được những sắc thái nhỏ trong một câu phách; nó được truyền từ tay người này sang tay người khác.

Chọn bộ phách để tập và giữ nó lâu bền

Nếu muốn có một bộ phách thật để tập, hoặc đang giữ một bộ phách cũ của người thân, vài điều sau giúp bạn chọn đúng và dùng lâu.

  • Gõ thử trước: tiếng phải giòn, gọn, tắt nhanh, không rè. Tiếng rè thường là dấu hiệu tre đã nứt ngầm.
  • Nhìn kỹ thớ tre, gỗ: không có vết nứt dọc, không mọt, các cạnh nhẵn không dằm.
  • Dùi nên nhẹ, vừa tay, đầu dùi tròn. Dùi nặng làm mỏi cổ tay và dễ làm mặt phách lõm nhanh ở một chỗ.
  • Để phách nơi khô thoáng, tránh để sát nền ẩm hay phơi nắng gắt. Mùa nồm có thể bọc trong vải khô.
  • Lau khô phách sau khi tập nếu tay ra mồ hôi, không ngâm nước, không đánh dầu bóng lên mặt gõ.
  • Tiếng phách sắc, tập lâu trong phòng nhỏ nên gõ vừa lực và nghỉ tai sau mỗi lượt tập.

Một bộ phách tốt, được giữ gìn cẩn thận, có thể theo người chơi nhiều chục năm. Những vết lõm nhỏ trên mặt gõ chính là cuốn nhật ký của bàn tay người chơi.

Hiểu lầm phổ biến

"Gõ phách là gõ đúng mỗi phách một tiếng." Người gõ phách có thể gõ đơn, gõ kép, gõ dồn, gõ thưa tuỳ lối hát và tuỳ câu. Phách nhạc cụ không bị trói vào phách đếm.

"Phách nào cũng giống nhau." Phách có nhiều hình dạng: hai thanh gõ vào nhau, bàn phách gõ bằng dùi, cỗ phách của ca trù. Mỗi loại hình có bộ phách và lối gõ riêng.

"Bộ phách mới tốt hơn bộ cũ." Với nhiều người chơi, bộ phách đã dùng lâu năm có tiếng ấm và đều hơn. Miễn là không nứt, bộ phách cũ thường được quý hơn.

"Gõ to mới nghe rõ." Tiếng phách vốn giòn và sắc, gõ vừa lực đã đủ vượt qua giọng hát. Gõ quá mạnh làm tiếng thô, át câu hát và nhanh mỏi tay.

"Biết đếm nhịp là gõ phách được ngay." Đếm nhịp là nền, nhưng gõ phách trong một lối hát còn cần thuộc bài, hiểu chỗ chốt câu, biết lúc nào gõ dồn lúc nào để thưa. Đó là phần phải học bằng tai và bằng nhiều giờ ngồi cạnh người dạy.

Câu hỏi thường gặp

Phách nhạc cụ và phách trong đếm nhịp khác nhau thế nào?

Phách trong đếm nhịp là đơn vị thời gian đều đặn, như từng tiếng đếm một, hai, ba, bốn. Phách nhạc cụ là thanh tre hoặc gỗ được gõ để tạo tiếng, người gõ có thể gõ trùng, gõ dồn hay gõ thưa so với phách đếm.

Phách được làm từ gì?

Phách thường làm từ tre già hoặc gỗ cứng đã khô kỹ, thớ chắc. Có dạng hai thanh gõ vào nhau, có dạng bàn phách đặt nằm gõ bằng dùi. Tiếng phách giòn, sáng và tắt rất nhanh.

Bàn phách là gì?

Bàn phách là thanh tre hoặc khối gỗ dài đặt nằm, người chơi cầm dùi gõ lên để tạo tiếng phách. Trong ca trù, bàn phách cùng hai chiếc dùi hợp thành cỗ phách mà người hát vừa hát vừa tự gõ. Lối gõ cụ thể cần học trực tiếp với người truyền dạy.

Người mới tập gõ phách nên chú ý điều gì?

Cầm dùi lỏng, lực từ cổ tay và ngón tay, để dùi bật lên ngay sau khi chạm. Ngồi thẳng, cổ tay không gập. Tập chậm từng kiểu gõ đơn, kép, dồn, thưa, nghỉ khi mỏi và đi khám nếu đau kéo dài.

Có thể tập gõ phách ở nhà không?

Có thể dùng chiếc đũa tre gõ lên mép thớt gỗ hoặc mặt bàn gỗ để tập các kiểu gõ theo đếm. Tiếng gỗ khá sắc nên tập vào giờ hợp lý, gõ vừa lực để không làm phiền người xung quanh.

Vì sao phách cũ được quý hơn phách mới?

Bộ phách dùng lâu năm thường có tiếng ấm, đều và "chín" hơn, mặt gõ mòn thành những vết quen tay người chơi. Miễn là tre gỗ không nứt, nhiều người chơi coi bộ phách cũ như một người bạn đồng hành.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138