ManhLiet.comMạnh Liệt
Trống trong lễ hội và đời sống

Nhịp trống chèo: trống đế dẫn dàn nhạc, đệm câu hát và giục bước múa thế nào

Trong chiếu chèo, trống đế là người dẫn nhịp: mở màn, đệm câu hát, đẩy bước múa và báo đổi đoạn bằng tiếng cắc vào tang. Nghe ra từng việc ấy qua vài ví dụ đếm.

A small two headed folk theatre drum on a low wooden stand beside a straw mat stage at evening, a musician seen from behind holding one slim stick, warm lantern light

Trong chiếu chèo, trống đế là người dẫn nhịp của cả buổi diễn: nó gõ mở màn, đệm theo câu hát, đẩy bước múa và báo đổi đoạn bằng một tiếng "cắc" khô vào tang. Đào kép trên chiếu có thể chưa nhìn thấy người đánh trống, nhưng tai họ luôn bám theo tiếng "tùng", tiếng "cắc" ấy. Thiếu trống, câu hát vẫn hay nhưng sân khấu mất cái xương sống.

Bài này không dạy xem một vở chèo hay nghe các làn điệu, mà chỉ đi theo góc của người cầm dùi: trống đế phát ra những tiếng gì, nó làm mấy việc trong một buổi diễn, cách nghe ra nhịp trống khi ngồi dưới chiếu, và vài bài vỗ tay để bạn cảm được tinh thần của nó.

Hai tiếng của trống đế: "tùng" và "cắc"

Trống đế là trống nhỏ, hai mặt da, thân gỗ, người chơi thường dùng một dùi mảnh. Từ một chiếc trống nhỏ ấy, người đánh lấy ra hai loại tiếng chính:

Gõ vào đâuTiếng nghe ra saoThường dùng khi nào
Giữa mặt da"Tùng" tròn, ấm, có độ ngânĐánh dấu phách, nâng câu hát, đẩy bước múa
Gần mép mặt da"Tung" nhỏ, gọn, cao hơnĐệm nhẹ khi đào kép hát những câu tình cảm
Vào tang gỗ"Cắc" khô, sắc, ngắnChấm câu, báo đổi đoạn, tạo điểm nhấn hài
Dùi chặn trên mặt daTiếng tắt nhanh, "tức"Ngắt gọn khi cần dừng đột ngột

Nghe thì tưởng ít, nhưng người đánh giỏi đan mấy tiếng ấy thành vô số kiểu. Nhịp "tùng – cắc – tùng – cắc" đều đặn cho câu hát vui. Một chuỗi "tung tung tung" nhỏ dần cho đoạn buồn. Một tiếng "cắc" đơn lẻ rơi đúng lúc vai hề vừa nói xong câu chọc cười là đủ cho cả chiếu bật cười to hơn.

Điều thú vị là trống đế không có cao độ cố định như đàn, nên nó không chơi giai điệu. Toàn bộ sức biểu đạt của nó nằm ở nhịp, độ to nhỏ và chỗ đặt tiếng gõ.

Những việc của trống trong một buổi diễn chèo

Mở màn và gọi khán giả. Trước khi diễn, trống gõ một hồi để báo sắp bắt đầu, gom người xem về quanh chiếu. Ở những chiếu chèo sân đình ngày xưa, tiếng trống này còn là lời mời cả xóm.

Đệm câu hát. Khi đào kép hát, trống đế gõ đệm theo phách của câu, đặc biệt ở chỗ ngắt hơi, chỗ hết câu. Trống không gõ dày át lời; nó chỉ đặt tiếng vào những chỗ cần đỡ, như người đi cạnh nắm tay đúng lúc.

Giục bước múa. Khi nhân vật múa, đi lại, trống chuyển sang nhịp rõ và đều hơn để người diễn bước theo. Lúc cần sôi nổi, trống dồn lên; lúc nhân vật dừng lại, trống ngắt.

Chấm câu, báo đổi đoạn. Tiếng "cắc" vào tang thường dùng như dấu chấm, dấu phẩy: báo hết một trổ, báo chuyển cảnh, nhấn một câu thoại. Người diễn nghe tiếng này để biết lúc nào vào lúc nào ra.

Trống và lời "đế". Trong chèo có lời "đế": những câu xen, câu đệm, câu hỏi chọc từ phía dàn nhạc hoặc người ngoài chiếu nói vào để đối đáp với nhân vật. Tên gọi "trống đế" có nhiều cách giải thích, một cách hay được nhắc là gắn với những lời đế ấy. Dù hiểu theo cách nào, tiếng trống và tiếng đế cùng làm cho chiếu chèo có cảm giác như một cuộc trò chuyện giữa người diễn và cả xóm.

Làm thử: vỗ tay "tùng" và gõ bàn "cắc"

Dùng lòng bàn tay vỗ lên đùi cho tiếng "tùng" trầm, dùng đầu bút chì gõ vào cạnh bàn cho tiếng "cắc" khô. Đếm "MỘT hai BA bốn" đều, chữ in hoa là phách mạnh. Thử ba kiểu dưới đây, mỗi kiểu bốn vòng:

KiểuMỘThaiBAbốnCảm giác
Đệm vuitùngcắctùngcắcNhún nhảy, hợp câu hát vui
Đệm khoan thaitùng––cắcThong thả, để chỗ cho lời hát
Giục bướctùngtùngtùngcắcThúc người diễn bước nhanh
Chấm câu–––cắcMột tiếng kết, như dấu chấm

Giờ hát nhẩm bất kỳ một câu ru hay một câu hò quen thuộc, và thử đặt kiểu "đệm khoan thai" bên dưới. Bạn sẽ thấy ngay vì sao người đánh trống đệm hát phải gõ thưa: gõ dày là lời hát bị lấn. Đổi sang "giục bước" rồi bước tại chỗ, chân sẽ nhanh lên mà không cần ai bảo.

Đây là những kiểu đơn giản hoá để làm quen, không phải bài trống chèo thật. Bài thật biến hoá theo từng làn điệu, từng vai, và được truyền dạy trong các gánh, các nhà hát.

Một tối hội làng có chiếu chèo

Chiếu cạp điều trải giữa sân đình, đèn treo trên mấy cây sào tre. Người đánh trống ngồi một bên chiếu, chiếc trống đế đặt trên giá thấp ngang đầu gối. Ông gõ ba tiếng, rồi một hồi ngắn, mấy bà cụ đang chuyện trò ngoài cổng vội kéo ghế vào. Khi cô đào bước ra, tiếng trống nhỏ hẳn đi, chỉ còn những tiếng "tung" khẽ ở cuối mỗi câu. Đến lúc vai hề nhảy ra, ông gõ một tiếng "cắc" thật đanh, cả sân cười ồ trước cả khi anh hề kịp mở miệng. Gần nửa đêm, khi màn cuối khép lại, ông gõ một hồi thưa dần, như tiễn khách ra về.

Cảnh ấy cho thấy người đánh trống chèo phải nhìn sân khấu nhiều như nhìn mặt trống. Họ không chơi một bài cố định từ đầu đến cuối, mà luôn dõi theo người diễn: ai đang bước ra, câu hát đang ở đâu, vai hề sắp nói gì. Nhiều người trong nghề coi trống đế như "người diễn thứ hai" vì nó phản ứng với từng khoảnh khắc.

Chèo được biểu diễn cả ở nhà hát lẫn sân đình, chiếu hội. Ở sân đình, tiếng trống còn làm thêm một việc: thay cho micro, giữ sự chú ý của cả khoảng sân rộng, giữa tiếng trẻ con chạy và tiếng hàng quà.

Ngồi dưới chiếu, nghe trống thế nào

Lần tới xem chèo, ngoài nghe hát, bạn thử để một phần tai cho chiếc trống:

  • Để ý tiếng trống ở cuối mỗi câu hát. Thường sẽ có một tiếng "tùng" hay "cắc" khép câu.
  • Đếm thầm khi nhân vật múa: trống có giữ một phách đều không, và có lúc nào dồn lên không.
  • Nghe trống khi vai hề xuất hiện: tiếng "cắc" thường dày hơn, nhanh hơn, như đang "cười" cùng nhân vật.
  • So sánh đoạn buồn và đoạn vui: trống to hay nhỏ, gõ mặt da hay gõ tang nhiều hơn.
  • Nhìn người đánh trống: họ nhìn sân khấu bao nhiêu phần, nhìn trống bao nhiêu phần.

Nghe theo cách này một hai lần, bạn sẽ thấy chiếu chèo có thêm một lớp mà trước đó mình bỏ qua. Không cần biết tên làn điệu, chỉ cần theo tiếng trống, bạn đã hiểu được nhịp thở của buổi diễn.

Nếu đi cùng trẻ nhỏ, bạn có thể biến việc này thành một hoạt động nhẹ nhàng: mỗi lần nghe tiếng "cắc", hai người cùng gật đầu một cái. Trẻ sẽ chăm chú hơn hẳn, và ra về còn nhớ được tiếng trống.

Hiểu lầm hay gặp về trống trong chèo

"Trống chỉ để giữ nhịp cho dàn nhạc." Điều đúng: trống đế còn đệm hát, giục múa, chấm câu và tham gia tạo tiếng cười. Nó là một phần của diễn xuất, không chỉ là chiếc máy đếm nhịp.

"Trống càng to thì chiếu chèo càng vui." Điều đúng: trống chèo phần lớn thời gian chơi nhỏ để nhường cho lời hát. Cái hay nằm ở chỗ đặt tiếng đúng lúc chứ không ở âm lượng.

"Ai gõ trống được là đánh trống chèo được." Điều đúng: người đánh trống chèo phải thuộc vở, thuộc làn điệu, hiểu người diễn. Kỹ thuật tay chỉ là phần nhỏ; phần lớn là nghe và phản ứng.

"Trống chèo cũng giống trống ở mọi loại sân khấu truyền thống khác." Điều đúng: mỗi loại hình sân khấu có cách dùng trống riêng. Trong chèo, trống đế ngồi cùng dàn nhạc và đi theo người diễn từng câu; cách dùng trống ở các loại hình khác có vai trò và lề lối khác, không nên đánh đồng. Muốn so sánh, cách tốt nhất là nghe trực tiếp từng loại.

Về tai và tay khi tập. Trống đế nhỏ nên ít gây hại tai hơn trống hội, nhưng tập lâu trong phòng kín vẫn nên giữ âm lượng vừa phải. Cổ tay mỏi thì nghỉ; đau kéo dài thì gặp bác sĩ.

Trống đế đứng giữa những nhạc cụ nào

Dàn nhạc chèo không cố định, mỗi đoàn, mỗi chiếu có thể nhiều ít khác nhau. Dưới đây là những nhạc cụ hay gặp, xếp theo việc chúng làm cùng chiếc trống:

Nhạc cụThuộc nhómĐi cùng trống thế nào
Nhị, hồDây kéo bằng vĩNâng giai điệu câu hát; trống đặt phách bên dưới
SáoHơiDạo đầu, nối giữa các câu; trống chờ sáo dứt rồi chấm
Đàn nguyệt, đàn bầuDây gảyĐiểm giai điệu, tô cảm xúc; trống đệm thưa cho đàn nổi lên
Thanh la, mõ, sênhGõ, không cao độ cố địnhChia việc giữ phách với trống, làm tiếng đệm sáng hơn
Chũm chọeGõ kim loạiThường xuất hiện ở đoạn sôi nổi, cùng trống tạo cao trào

Nhìn bảng sẽ thấy trống đế là nhạc cụ gõ có tiếng "tròn" nhất trong nhóm. Thanh la, mõ, sênh cho tiếng sáng và khô; trống cho độ dày và sức đẩy. Vì vậy trong nhiều đoàn, người giữ trống đế thường là người được cả dàn nhạc nhìn theo khi vào và ra bài.

Với người học nhịp, đây là bài học về phân vai trong một nhóm gõ: không phải ai cũng gõ dày, không phải ai cũng gõ to. Mỗi nhạc cụ một chỗ, cộng lại mới thành một nhịp có màu sắc.

Câu hỏi thường gặp

Trống đế trong chèo có hình dáng thế nào?

Trống đế là trống nhỏ, thân gỗ, hai mặt bịt da, thường đặt trên giá thấp cạnh chiếu diễn. Người chơi phần lớn dùng một dùi mảnh, gõ vào mặt da cho tiếng "tùng" và gõ vào tang gỗ cho tiếng "cắc" khô, gọn.

Tiếng "cắc" trong chèo có ý nghĩa gì?

Tiếng "cắc" là khi dùi gõ vào tang gỗ của trống, cho âm khô và sắc. Nó thường dùng để chấm câu, báo đổi đoạn hoặc nhấn vào một câu thoại, nhất là ở các vai hề, giúp người diễn và người xem nhận ra chỗ chuyển.

Người đánh trống chèo có chơi theo một bài cố định không?

Không hoàn toàn. Họ thuộc làn điệu và vở diễn, nhưng luôn quan sát người diễn để đệm, giục hay ngắt cho khớp. Mỗi buổi diễn có thể khác một chút, vì trống phản ứng với nhịp hát và động tác của đào kép.

Vì sao trống chèo thường gõ nhỏ khi đào kép hát?

Vì trong lúc hát, lời ca là trung tâm. Trống gõ dày hay to sẽ lấn lời, người xem khó nghe. Người đánh trống chỉ đặt tiếng vào chỗ ngắt hơi, chỗ hết câu để đỡ cho người hát, giống như đệm nhẹ sau lưng.

Muốn học đánh trống chèo thì bắt đầu từ đâu?

Nên bắt đầu bằng nghe nhiều buổi diễn, tập vỗ tay theo câu hát để cảm phách. Muốn học bài bản thì tìm thầy trong các đoàn, câu lạc bộ chèo, vì cách đệm từng làn điệu được truyền dạy trực tiếp và khó học chỉ qua sách.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138