ManhLiet.comMạnh Liệt
Cồng chiêng và nhạc cụ gõ dân tộc

Sênh tiền là gì: ba thanh gỗ vừa gõ, vừa cọ, vừa rung tiếng tiền đồng

Sênh tiền là nhạc cụ gõ bằng gỗ có gắn những đồng tiền xu, một cạnh khía răng cưa. Một nhạc cụ nhỏ mà gõ, cọ, rung được ba kiểu tiếng. Cấu tạo và cách tập nhập môn.

Three carved hardwood sticks with small old bronze coins pinned along their edges lying on a dark lacquered tray, a dancer in silk costume blurred behind, soft stage glow

Sênh tiền là một nhạc cụ gõ nhỏ làm từ những thanh gỗ cứng, có gắn các đồng tiền xu bằng đồng và một cạnh khía răng cưa. Chỉ với ba thanh gỗ, người chơi có thể gõ ra tiếng "cắc" khô, cọ ra tiếng "rè rè" như vuốt que lên hàng rào, và rung ra tiếng "xủng xoẻng" của tiền đồng. Ba lớp tiếng trong một nhạc cụ cầm vừa hai bàn tay.

Sênh tiền có mặt trong dàn nhạc chèo, trong nhiều dàn nhạc truyền thống khác và trong những tiết mục múa mà người múa vừa múa vừa gõ sênh. Bài này tả cấu tạo, giải thích ba cách tạo tiếng, cách tập nhịp ở mức nhập môn và cách nghe để nhận ra tiếng sênh tiền giữa một dàn nhạc đông đúc.

Sênh tiền gồm những gì

Một bộ sênh tiền thường gồm ba thanh gỗ cứng, dài chừng một gang tay rưỡi. Hai thanh được nối với nhau ở một đầu bằng dây, trông như một chiếc kẹp mở ra khép vào được. Thanh thứ ba để rời. Trên thân các thanh có gắn những đồng tiền xu bằng đồng xâu qua chốt nhỏ, đủ lỏng để tiền nảy lên và chạm nhau mỗi khi thanh gỗ chuyển động.

Một cạnh của thanh gỗ được khía thành răng cưa nhỏ. Chính hàng răng cưa này tạo ra tiếng cọ đặc trưng. Đầu thanh thường được tiện tròn, có khi chạm trổ hoặc sơn màu, nhất là những bộ dùng trong múa, vì sênh tiền vừa là nhạc cụ vừa là đạo cụ trong tay người múa.

Cách cầm có thể khác nhau tuỳ người dạy và tuỳ loại hình. Một cách hay gặp là tay trái cầm cặp thanh nối, tay phải cầm thanh rời. Tay trái mở khép cặp thanh để gõ, tay phải dùng thanh rời gõ vào cặp thanh hoặc vuốt dọc cạnh răng cưa.

Gỗ làm sênh tiền phải cứng, thớ chắc, khô kỹ, để tiếng gõ rõ và không bị mẻ. Tiền đồng gắn trên sênh thường là những đồng tiền xu cũ có lỗ ở giữa, loại đồng tiền xưa mà nhiều người từng thấy trong các bộ sưu tập. Tiếng tiền va nhau mỏng và lấp lánh, làm cho tiếng gỗ khô khốc trở nên tươi sáng hơn.

Ba cách tạo tiếng trong một nhạc cụ

Điều làm sênh tiền đặc biệt là một người, hai tay, mà tạo được ba loại tiếng khác nhau. Mỗi loại tiếng có thể được dùng riêng hoặc xen nhau để tạo nhịp.

Cách chơiLàm thế nàoTiếng nghe nhưHợp với lúc nào
GõKhép mạnh cặp thanh nối vào nhau, hoặc gõ thanh rời vào cặp thanh"Cắc" khô, gọn, như hai viên gạch gỗ chạm nhauĐánh dấu phách, nhấn nhịp
CọVuốt thanh rời dọc theo cạnh răng cưa"Rè rè", như kéo que dọc hàng rào gỗNối giữa hai tiếng gõ, tạo cảm giác chạy
RungLắc nhẹ cổ tay cho tiền xu va vào nhau"Xủng xoẻng" mỏng, lấp lánh như chuỗi chìa khoáTô điểm, làm sáng chỗ ngân của giai điệu
Kết hợpGõ rồi cọ ngay, tiền rung theoMột chuỗi "cắc – rè – xủng" liền mạchNhững đoạn rộn ràng, cao trào

Thực ra gần như lần nào chơi tiền xu cũng rung theo, kể cả khi bạn chỉ gõ. Người chơi giỏi biết giữ cổ tay để tiền rung ít khi cần tiếng gõ gọn, và thả lỏng để tiền rung nhiều khi cần tiếng lấp lánh.

Một tiết mục múa có sênh

Sân khấu tối, chỉ một vệt đèn vàng. Năm cô gái trong áo dài lụa bước ra, mỗi người cầm một bộ sênh tiền. Tiếng đầu tiên là tiếng gõ đồng loạt, "cắc", gọn như một nhát kéo. Rồi những bàn tay xoay, tiền xu rung lên lấp lánh, cả hàng người nghiêng sang trái, tiếng cọ "rè rè" chạy theo. Khán giả hàng đầu nghe rõ cả tiếng tiền đồng va nhau, mỏng như tiếng mưa trên lá.

Múa sênh tiền là một ví dụ rất rõ về chuyện nhạc cụ và điệu múa hoà làm một. Người múa không cần dàn nhạc gõ thay mình; chính đôi tay đang múa tạo ra nhịp. Mỗi động tác xoay, nghiêng, mở, khép đều đi kèm một tiếng, nên người múa phải vừa giữ đội hình, vừa giữ nhịp với nhau tuyệt đối.

Vì vậy tập múa sênh tiền thường bắt đầu bằng tập nhịp: cả nhóm ngồi tại chỗ, chỉ gõ, cọ, rung theo đếm, cho đến khi tiếng của cả nhóm hoà thành một. Chỉ khi tay đã đều, người dạy mới thêm bước chân và đội hình.

Trong dàn nhạc chèo và các dàn nhạc truyền thống khác, sênh tiền thường không chơi một mình mà góp phần vào bộ gõ, làm cho nhịp thêm sáng, thêm vui. Nghe kỹ những đoạn rộn ràng, bạn sẽ nhận ra tiếng tiền xu lấp lánh phía trên tiếng trống.

Làm thử ngay: ba tiếng trong bốn phách

Bạn có thể mô phỏng ba cách chơi sênh tiền với đồ trong nhà: gõ hai chiếc đũa vào nhau thay tiếng gõ, vuốt đũa dọc cạnh một chiếc lược răng thưa thay tiếng cọ, lắc chùm chìa khoá thay tiếng rung. Đếm chậm, đọc bảng theo hàng ngang.

ĐếmMỘTvàhaivàBAvàbốnvà
Gõ (hai đũa)X–X–X–––
Cọ (đũa trên lược)–X–––X––
Rung (chùm chìa khoá)––––––XX

Một người làm cả ba thì khó, nên chia ba người, mỗi người một hàng. Lặp vòng này đến khi đều, rồi đổi vai. Bạn sẽ nghe ra một câu nhịp có "khung" (tiếng gõ), có "đường nối" (tiếng cọ) và có "điểm sáng" ở cuối vòng (tiếng rung). Đây là bài tập mô phỏng, không phải bài sênh của một tiết mục cụ thể.

Nếu làm cùng trẻ nhỏ, dùng lược nhựa răng thưa, đầu đũa tròn, và chùm chìa khoá to cầm chắc tay. Không dùng đồng xu rời hay vật nhỏ trẻ có thể cho vào miệng.

Tập sênh tiền thật: năm bước nhập môn

Nếu được cầm một bộ sênh tiền thật, đây là một lộ trình tập gợi ý cho người mới. Mỗi bước tập vài phút, chỉ chuyển bước khi bước trước đã đều.

  1. Cầm cho đúng. Tay trái cầm cặp thanh nối ở đầu không có dây, tay phải cầm thanh rời như cầm một chiếc thước. Hai vai thả lỏng, khuỷu tay hơi chùng.
  2. Gõ đều. Khép cặp thanh nối theo đếm "MỘT, hai, ba, bốn", mỗi số một tiếng. Lắng nghe tiếng "cắc" phải gọn, không lách cách hai lần.
  3. Cọ chậm. Vuốt thanh rời dọc cạnh răng cưa, mỗi lượt vuốt kéo dài đúng một phách. Nghe tiếng rè đều, không đứt quãng.
  4. Rung có chủ ý. Giữ yên cổ tay, gõ một tiếng, rồi chỉ lắc nhẹ cổ tay để tiền rung. Tập tách được tiếng gõ khỏi tiếng rung.
  5. Ghép lại. Gõ ở MỘT và BA, cọ ở "hai", rung ở "bốn". Lặp đến khi tay không còn phải nghĩ.

Sênh tiền nhẹ nhưng tập lâu cổ tay vẫn mỏi vì động tác lặp lại. Khởi động cổ tay, ngón tay trước khi tập, nghỉ sau mỗi mười lăm phút. Đau kéo dài thì dừng lại và đi khám. Muốn chơi trong dàn nhạc hay tiết mục múa thật, cần học bài bản với người dạy có kinh nghiệm.

Nghe ra sênh tiền giữa một dàn nhạc đông

Trong một dàn nhạc có trống, đàn, sáo, tiếng sênh tiền dễ bị lẫn. Muốn nhận ra nó, bạn thử lắng tai tìm ba dấu hiệu. Dấu hiệu thứ nhất là tiếng "cắc" gỗ khô, ngắn hơn tiếng trống và cao hơn hẳn. Dấu hiệu thứ hai là tiếng "rè rè" chạy nối, thứ mà ít nhạc cụ gõ nào khác có. Dấu hiệu thứ ba, rõ nhất, là lớp tiếng kim loại mỏng lấp lánh ngay sau tiếng gõ, như có ai rắc một nắm hạt cườm lên mặt bàn.

Sênh tiền thường nổi lên rõ ở những đoạn vui, rộn, hoặc ở những chỗ người múa đổi động tác. Ở những đoạn trầm, chậm, nó có thể im hẳn hoặc chỉ rung khẽ. Theo dõi lúc nào sênh lên tiếng, lúc nào im, bạn sẽ hiểu thêm về cấu trúc của cả bài.

Một mẹo khi nghe bản ghi: nghe bằng loa nhỏ ở âm lượng vừa, nhắm mắt, chỉ tập trung vào lớp tiếng cao nhất của dàn nhạc. Tiếng tiền xu thường nằm ở đó. Không cần mở to, mở to chỉ làm tai mỏi mà các lớp tiếng nhỏ lại bị tiếng trống che mất.

Khi đã nhận ra tiếng sênh tiền, thử gõ nhẹ ngón tay lên đùi trùng với tiếng "cắc" của nó. Đây là cách đơn giản để luyện tai bám theo một nhạc cụ cụ thể trong dàn, một kỹ năng rất có ích cho người chơi bất kỳ nhạc cụ gõ nào.

Hiểu lầm → hiểu đúng

Hiểu lầm: sênh tiền chỉ là đạo cụ múa cho đẹp. Hiểu đúng: sênh tiền là nhạc cụ thật sự, tạo được ba loại tiếng và góp phần vào bộ gõ của nhiều dàn nhạc truyền thống. Trong múa, nó vừa là nhạc cụ vừa là đạo cụ.

Hiểu lầm: tiền xu gắn trên sênh chỉ để trang trí. Hiểu đúng: tiền xu tạo ra lớp tiếng "xủng xoẻng" lấp lánh, là một phần quan trọng của màu tiếng sênh tiền. Tiền gắn quá chặt thì mất tiếng này.

Hiểu lầm: gõ càng mạnh tiếng càng hay. Hiểu đúng: gõ quá mạnh làm tiếng chát, dễ mẻ gỗ, tiền xu rung loạn. Gõ dứt khoát, vừa lực thì tiếng gọn và rõ hơn.

Hiểu lầm: sênh tiền chỉ có một cách chơi. Hiểu đúng: gõ, cọ, rung và kết hợp cả ba là những cách cơ bản, cách cầm và cách chơi cụ thể còn tuỳ người dạy, tuỳ loại hình.

Câu hỏi thường gặp

Sênh tiền được làm từ gì?

Sênh tiền làm từ những thanh gỗ cứng, khô kỹ, một cạnh khía răng cưa, trên thân gắn những đồng tiền xu bằng đồng xâu qua chốt nhỏ. Thường có hai thanh nối với nhau ở một đầu và một thanh rời.

Vì sao gọi là sênh tiền?

Tên gọi gắn với những đồng tiền xu gắn trên thân nhạc cụ. Khi chơi, tiền xu va vào nhau tạo ra tiếng xủng xoẻng đặc trưng, làm nên một lớp tiếng riêng bên cạnh tiếng gõ và tiếng cọ của gỗ.

Sênh tiền dùng trong những loại hình nào?

Sênh tiền có mặt trong dàn nhạc chèo, trong nhiều dàn nhạc truyền thống khác và trong các tiết mục múa mà người múa vừa múa vừa gõ sênh. Vai trò chính là làm cho nhịp thêm sáng và rộn ràng.

Người mới tập sênh tiền nên bắt đầu thế nào?

Nên bắt đầu bằng cách cầm cho đúng, rồi tập riêng từng kiểu tiếng: gõ đều, cọ chậm, rung có chủ ý. Khi từng kiểu đã đều mới ghép lại theo đếm bốn phách. Học với người có kinh nghiệm sẽ nhanh và đúng hơn.

Có thể tập nhịp sênh tiền khi không có nhạc cụ không?

Có. Gõ hai chiếc đũa vào nhau thay tiếng gõ, vuốt đũa dọc chiếc lược răng thưa thay tiếng cọ, lắc chùm chìa khoá thay tiếng rung. Cách này giúp tay quen với việc tách và ghép ba loại tiếng.

Giữ gìn sênh tiền thế nào cho bền?

Để sênh tiền nơi khô thoáng, tránh ẩm làm gỗ nứt và tiền đồng bị xỉn. Kiểm tra dây nối và chốt giữ tiền định kỳ, thay khi lỏng hoặc mòn. Lau khô sau mỗi lần dùng nếu tay ra mồ hôi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138