ManhLiet.comMạnh Liệt
Cồng chiêng và nhạc cụ gõ dân tộc

Song lang là gì: chiếc mõ nhỏ đạp bằng chân giữ mốc nhịp cho đờn ca

Song lang là nhạc cụ gõ nhỏ bằng gỗ, đặt dưới đất, người đờn đạp chân cho quả gỗ gõ xuống ra tiếng "cắc". Vì sao song lang gõ thưa mà ai cũng bám được nhịp.

A small round wooden clapper with a ball on a curved metal strip on a tiled floor beside a bare foot and a moon lute base, warm lamp light, low macro angle

Song lang là một nhạc cụ gõ nhỏ bằng gỗ, đặt dưới đất, người chơi đạp chân để một quả gỗ gõ xuống mặt gỗ, phát ra tiếng "cắc" khô và gọn. Nó nhỏ cỡ bàn tay, nằm khiêm tốn dưới chân người đờn, nhưng trong đờn ca tài tử và cải lương, tiếng song lang là chiếc cọc mốc mà cả người hát lẫn người đờn đều bám vào.

Điều làm nhiều người ngạc nhiên: song lang không gõ đều mọi phách như mõ. Nó gõ rất thưa, chỉ ở những chỗ mốc của câu nhạc. Bài này giải thích song lang cấu tạo ra sao, vì sao đạp bằng chân, vì sao gõ thưa mà lại giữ nhịp tốt, và cách bạn tự cảm "nhịp mốc" bằng bàn chân ngay tại chỗ ngồi.

Song lang trông như thế nào

Một chiếc song lang thường gồm hai phần chính. Phần dưới là một mảnh gỗ cứng, tròn dẹt, hơi giống một chiếc đĩa nhỏ hoặc một chiếc bánh dày, có phần được khoét để tiếng vang hơn. Phần trên là một quả gỗ tròn nhỏ gắn ở đầu một thanh kim loại mỏng uốn cong, đầu kia của thanh gắn vào mảnh gỗ dưới.

Thanh kim loại cong đóng vai trò như một chiếc lò xo. Khi bàn chân ấn xuống, quả gỗ đập vào mặt gỗ dưới, phát ra tiếng "cắc". Khi bàn chân nhấc lên, thanh kim loại bật quả gỗ trở lại vị trí cũ, sẵn sàng cho lần gõ sau. Một cơ cấu rất đơn giản mà rất khéo.

Có loại song lang cầm tay, người chơi cầm thân và gõ quả gỗ xuống bằng cổ tay. Nhưng hình ảnh quen thuộc nhất vẫn là chiếc song lang nằm dưới chân người đờn, người ấy vừa đàn vừa giữ nhịp bằng bàn chân.

Gỗ làm song lang thường là gỗ cứng, thớ chắc, để tiếng gọn và bền. Tiếng song lang tốt là tiếng "cắc" rõ, sáng mà không chói, tắt ngay, giống tiếng hai viên bi gỗ chạm nhau nhưng to và chắc hơn. Một chiếc song lang lỏng ốc, thanh kim loại yếu sẽ cho tiếng lạch cạch, đôi khi gõ hai lần, làm người nghe lẫn lộn nhịp.

Vì sao lại đạp bằng chân

Câu trả lời nằm ở đôi tay của người đờn. Trong đờn ca tài tử và cải lương, người giữ song lang thường cũng là người chơi một cây đàn, hai tay đã bận bấm phím, gảy dây. Bàn chân là bộ phận duy nhất còn rảnh. Đặt song lang dưới chân là cách để một người vừa chơi giai điệu vừa giữ nhịp cho cả nhóm.

Đạp chân để giữ nhịp cũng là một phản xạ tự nhiên của con người. Hầu như ai nghe nhạc cũng từng nhịp chân theo. Song lang chỉ biến phản xạ đó thành một tiếng gõ rõ ràng mà mọi người cùng nghe được. Bàn chân của người đờn trở thành chiếc máy đếm nhịp sống của cả dàn.

Đạp song lang đúng cách là dùng phần đầu bàn chân ấn xuống dứt khoát rồi nhấc lên ngay, gót chân đặt yên trên sàn làm điểm tựa. Ấn chậm hay đè lâu thì tiếng nghe "nhão", không gọn. Người mới thường đạp quá mạnh vì sợ không kêu, trong khi chỉ cần một cú ấn vừa đủ là thanh kim loại đã làm phần việc còn lại.

Một chi tiết thú vị: vì song lang nằm dưới chân người đờn, người hát thường không nhìn thấy nó. Họ hoàn toàn nghe bằng tai. Tiếng "cắc" vì vậy phải đủ rõ để vượt qua tiếng đàn, tiếng hát, mà không gắt đến mức làm vỡ không khí.

Gõ thưa mà giữ được nhịp: bí mật của "nhịp mốc"

Mõ trong nhiều dàn nhạc gõ đều mọi phách. Song lang thì khác: nó chỉ gõ ở những chỗ mốc nhất định trong câu nhạc, thường là những phách mạnh quan trọng, chỗ câu nhạc "chốt" lại. Giữa hai tiếng song lang có thể là cả một đoạn dài nhiều phách không có tiếng gõ nào.

Vì sao thưa mà vẫn giữ được nhịp? Hãy nghĩ đến những cột cây số ven đường. Bạn không cần một cột ở mỗi mét để biết mình đang đi đúng hướng; chỉ cần các cột mốc cách đều nhau. Người hát và người đờn tự đếm các phách ở giữa trong đầu, rồi tiếng song lang xác nhận: "đúng rồi, đến mốc rồi". Nếu ai lệch, tiếng song lang kéo họ về.

Lối giữ nhịp này cho người chơi rất nhiều tự do. Giữa hai mốc, người hát có thể ngân nga, luyến láy, đi trước hay đi sau phách một chút cho có tình, miễn là về đúng mốc. Đây chính là cái duyên của lối hát và lối đờn có song lang: mềm mại ở giữa, chắc chắn ở mốc.

Cụ thể song lang gõ vào chỗ nào của từng bài, từng điệu là kiến thức riêng của đờn ca tài tử và cải lương, cần học với người đờn, người dạy có kinh nghiệm. Ở đây, mình chỉ nói nguyên tắc chung về nhịp, để khi nghe bạn nhận ra tiếng "cắc" đang làm việc gì.

Làm thử ngay: cảm "nhịp mốc" bằng bàn chân

Ngồi trên ghế, đặt bàn chân phải lên sàn. Bạn sẽ vỗ tay đều mọi phách, còn bàn chân chỉ "đạp song lang" ở phách mốc. Đếm thành tiếng, X là gõ, – là nghỉ. Mỗi vòng tám phách.

Đếm12345678
Vỗ tayXXXXXXXX
Bàn chân–––––––X

Vòng đầu, đếm to cả tám số. Vòng thứ hai, chỉ đếm thầm, vẫn vỗ tay. Vòng thứ ba, ngừng vỗ tay, chỉ đếm thầm trong đầu và đạp chân ở số 8. Đây là bài tập khó nhất: bạn phải giữ bảy phách trống trong đầu mà không có tiếng nào giúp. Làm được rồi, bạn đã hiểu cảm giác của người hát khi chờ tiếng song lang.

Bước tiếp: nhờ một người khác hát hoặc ngân nga tự do một câu tuỳ thích, còn bạn chỉ đạp chân ở số 8 mỗi vòng. Người hát thử luyến láy giữa các mốc mà vẫn về đúng lúc tiếng chân vang lên. Đây là mô phỏng nguyên tắc, không phải nhịp của một bài cụ thể.

Một buổi đờn ca dưới giàn bông giấy

Tối ở một xóm ven sông, mấy người hàng xóm ngồi quây quần dưới giàn bông giấy. Ông chú lớn tuổi ôm cây đàn, chiếc song lang nằm ngay dưới bàn chân trần. Cô gái trẻ cất giọng hát. Câu hát dài, lúc chậm lúc nhanh, lúc ngân thật xa. Đứa bé ngồi cạnh nhìn chăm chăm vào bàn chân ông, chờ. Và đúng lúc câu hát chốt lại, "cắc". Đứa bé reo lên khe khẽ, như vừa đoán trúng một câu đố.

Cảnh đó cho thấy vì sao nhiều người mê đờn ca lại nói tiếng song lang là "hồn" của buổi đờn. Không có nó, câu hát dễ trôi, người đờn và người hát dễ lệch nhau. Có nó, cả nhóm như có chung một nhịp tim, dù ai cũng tự do bay bổng giữa các mốc.

Đờn ca tài tử Nam Bộ đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể. Trong di sản đó, chiếc song lang nhỏ bé là một mảnh ghép không thể thiếu, dù nó hiếm khi được nhắc tên khi người ta kể về những ngón đàn, giọng ca.

Nếu có dịp ngồi gần một buổi đờn ca, bạn thử đừng nhìn người hát mà nhìn bàn chân người đờn. Đếm thầm khoảng cách giữa hai tiếng "cắc". Bạn sẽ thấy khoảng cách ấy đều đặn đến ngạc nhiên, trong khi giọng hát phía trên thì bay lượn tự do. Đó là cảm giác rõ nhất về cách song lang giữ nhịp.

Song lang, mõ và phách: ba tiếng gỗ, ba cách giữ nhịp

Cả ba đều là nhạc cụ gõ nhỏ, tiếng khô và gọn, rất dễ lẫn với nhau khi nghe qua. Đặt cạnh nhau sẽ thấy mỗi loại có một cách giữ nhịp riêng.

Nhạc cụCách gõGõ khi nàoHình ảnh dễ nhớ
Song langĐạp chân, quả gỗ gõ xuống thân gỗThưa, ở những phách mốc của câuCột cây số ven đường
MõDùi gỗ cầm tay gõ vào thân rỗngThường đều, đánh dấu pháchTiếng bước chân đều
PháchGõ thanh tre, gỗ bằng dùi hoặc gõ hai thanh vào nhauTheo lối riêng của từng loại hình, có khi dày, có khi thưaTiếng gõ nhịp tay của người kể chuyện

Nếu nghe một bản ghi đờn ca mà không chắc tiếng "cắc" là của nhạc cụ nào, chú ý đến mật độ. Tiếng gỗ xuất hiện thưa thớt, đúng lúc câu chốt lại thì nhiều khả năng là song lang. Tiếng gỗ đều đặn từng phách thì gần với vai của mõ hơn.

Ba nhạc cụ này cùng cho thấy một điều thú vị: người Việt có rất nhiều cách để giữ nhịp bằng gỗ, mỗi cách gắn với một lối hát, lối đờn riêng. Không cái nào thay được cái nào.

Hiểu lầm phổ biến

"Song lang gõ đều mọi phách như máy đếm nhịp." Song lang thường chỉ gõ ở những phách mốc của câu nhạc, rất thưa. Người hát và người đờn tự đếm các phách ở giữa trong đầu.

"Đạp càng mạnh càng rõ." Thanh kim loại cong đã lo phần bật quả gỗ. Đạp quá mạnh làm tiếng chát, lỏng ốc, mau hỏng thanh kim loại, chân cũng mỏi. Một cú ấn dứt khoát, vừa đủ là đủ.

"Song lang chỉ là phụ, bỏ cũng được." Thiếu tiếng song lang, người hát và người đờn rất dễ lệch nhau ở những câu dài. Đó là chiếc cọc mốc của cả buổi đờn ca.

"Ai đạp song lang cũng được, không cần biết bài." Muốn đạp đúng mốc phải thuộc cấu trúc bài, hiểu điệu đang chơi. Đó là lý do người giữ song lang thường là người đờn có kinh nghiệm.

"Song lang chỉ có trong cải lương." Song lang quen thuộc trong cả đờn ca tài tử lẫn cải lương, và có mặt trong một số lối hát, lối đờn khác. Cùng một chiếc song lang, cách dùng có thể khác nhau tuỳ loại hình, nên đừng mang thói quen của nơi này áp cho nơi khác.

Câu hỏi thường gặp

Song lang làm bằng gì?

Song lang thường gồm một mảnh gỗ cứng tròn dẹt làm thân và một quả gỗ tròn nhỏ gắn ở đầu thanh kim loại mỏng uốn cong. Khi đạp, quả gỗ gõ xuống thân gỗ; khi nhấc chân, thanh kim loại bật quả gỗ lên lại.

Vì sao song lang được đạp bằng chân?

Vì người giữ song lang thường cũng là người chơi đàn, hai tay đã bận bấm và gảy dây. Đặt song lang dưới chân giúp một người vừa chơi giai điệu vừa giữ mốc nhịp cho cả nhóm.

Song lang gõ vào những chỗ nào trong bài?

Song lang thường gõ ở những phách mốc quan trọng, chỗ câu nhạc chốt lại, chứ không gõ đều mọi phách. Vị trí cụ thể tuỳ từng bài, từng điệu trong đờn ca tài tử và cải lương, cần học với người có kinh nghiệm.

Song lang khác mõ ở điểm nào?

Mõ thường gõ bằng dùi cầm tay, có nhiều cỡ và hay gõ đều theo phách. Song lang nhỏ, đặt dưới đất, đạp bằng chân và gõ thưa ở những chỗ mốc. Cả hai đều là nhạc cụ gõ bằng gỗ, tiếng ngắn và rõ.

Người mới có nên tập đạp song lang không?

Người mới có thể tập cảm nhịp mốc bằng cách vỗ tay đều và chỉ dậm chân ở phách cuối mỗi vòng đếm. Muốn đạp song lang trong buổi đờn ca thật thì cần thuộc cấu trúc bài, nên học cùng người đờn có kinh nghiệm.

Song lang hỏng thường do đâu?

Song lang hay hỏng do lỏng ốc, thanh kim loại yếu hoặc gãy sau thời gian dài đạp mạnh, thân gỗ nứt vì ẩm hoặc nắng gắt. Nên đạp vừa lực, để nơi khô thoáng và kiểm tra ốc định kỳ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138