Tabla là một cặp trống nhỏ của âm nhạc Bắc Ấn Độ, người chơi ngồi dưới sàn, gõ bằng đầu ngón tay và lòng bàn tay. Trống bên phải bằng gỗ, cho tiếng cao, trong, có nốt hẳn hoi như một sợi dây đàn. Trống bên trái to hơn, tiếng trầm “ùm” mà người chơi uốn cao thấp được bằng cách miết gốc bàn tay lên mặt da — nghe như tiếng giọt nước rơi vào chum. Đặt cạnh nhau, hai chiếc trống nói chuyện như hai người.
Điều đặc biệt nhất của tabla nằm ở hai chỗ: chấm đen tròn giữa mặt trống, và việc mọi tiếng gõ đều có tên đọc thành lời. Người học tabla đọc nhịp bằng miệng trước khi gõ. Phần dưới đi qua hai chiếc trống, bí mật của chấm đen, bảng âm bol, rồi mời bạn vỗ tay theo vòng nhịp mười sáu phách teental — vòng nhịp phổ biến bậc nhất của nhạc cổ điển Bắc Ấn.
Hai chiếc trống, hai tính cách
Người chơi thuận tay phải đặt trống gỗ bên phải, trống kim loại bên trái. Mỗi chiếc có tên riêng:
| Điểm so | Trống phải (dayan) | Trống trái (bayan) |
|---|---|---|
| Thân | Gỗ khoét, dáng ống hơi thon | Kim loại như đồng, thép, hoặc đất nung, dáng bát |
| Cỡ mặt | Nhỏ | Lớn hơn hẳn |
| Tiếng | Cao, trong, có cao độ rõ | Trầm, tròn, ngân dài |
| Chỉnh tiếng | Lên đúng nốt gốc của bài, bằng búa nhỏ và các con nêm gỗ | Thường không chỉnh theo nốt |
| Kỹ thuật đặc trưng | Đầu ngón gõ mép, giữa, chấm đen | Gốc bàn tay miết để uốn tiếng cao thấp |
Mặt da của cả hai trống không phải một lớp mà là ba phần: một vòng da ngoài cùng ở mép, một lớp da chính, và chấm đen ở giữa. Dây da bò kéo căng mặt trống xuống đáy; ở trống phải, giữa dây và thân có những con nêm gỗ hình ống, gõ lên gõ xuống để chỉnh tiếng thô, còn chỉnh tinh thì gõ búa nhỏ vào vành bện quanh mép.
Trước mỗi buổi diễn, người chơi tabla thường cúi sát mặt trống, gõ nhẹ búa quanh vành từng chút một, nghe đi nghe lại cho tới khi trống phải trùng đúng nốt gốc mà đàn hay giọng ca sẽ hát. Một chiếc tabla lệch nốt làm cả bài nghe như sai giọng.
Chấm đen giữa mặt trống: vì sao tabla ngân như có nốt
Chấm đen ấy gọi là syahi. Nó được làm từ một loại bột nhão, trong đó có bột sắt hoặc chất khoáng nặng trộn với hồ, bôi lên mặt da thành nhiều lớp mỏng, mỗi lớp được miết bằng đá cho tới khô cứng. Làm một chấm syahi tốt mất nhiều giờ và cần tay nghề cao.
Vì sao phải cực thế? Phần lớn trống có mặt da tròn cho tiếng “bụp” không rõ nốt, vì các âm phụ trên mặt da không xếp theo một trật tự hài hoà. Lớp syahi thêm khối lượng ở giữa mặt da, làm các âm phụ dịch lại gần những bậc hài hoà — gần như các bội âm của một sợi dây đàn. Kết quả là tai ta nghe được một nốt nhạc rõ ràng thay vì một tiếng gõ mờ. Đây là hiện tượng đã được các nhà âm học nghiên cứu và mô tả từ lâu.
Chính nhờ thế mà trống phải lên được đúng nốt gốc của bài, và hoà vào giai điệu chứ không chỉ đứng ngoài giữ nhịp. Người nghe lần đầu thường bất ngờ: một cặp trống nhỏ mà như đang hát.
Làm thử để hiểu nguyên lý: căng một miếng màng bọc thực phẩm thật chặt lên miệng bát, gõ nhẹ bằng đầu đũa, nghe tiếng “tạch” mờ. Dán một đồng xu nhỏ vào chính giữa màng rồi gõ lại, tiếng sẽ trầm xuống và có chút ngân. Thí nghiệm này không biến bát thành tabla, nhưng cho thấy thêm khối lượng ở giữa mặt rung làm tiếng đổi khác thế nào. Làm cùng trẻ thì người lớn giữ đồng xu, cất ngay sau đó để bé không cho vào miệng.
Đọc nhịp bằng miệng: các âm bol
Mỗi cách gõ tabla có một âm tiết riêng gọi là bol. Học trò đọc thuộc chuỗi bol, đọc đúng nhịp, rồi mới chuyển lên tay. Vài bol nền:
| Bol | Gõ trống nào | Nghe như |
|---|---|---|
| Na | Trống phải, ngón trỏ gõ mép | Tiếng “ting” trong, ngân như chuông nhỏ |
| Tin | Trống phải, ngón trỏ gõ phần da giữa mép và chấm đen | Tiếng ngân dịu hơn, hơi đục |
| Ge | Trống trái, đầu ngón gõ, gốc bàn tay tựa nhẹ | Tiếng “ùm” trầm, ngân |
| Ka | Trống trái, cả bàn tay đập phẳng | Tiếng “cạch” khô, tắt ngay |
| Dha | Na và Ge cùng lúc | Tiếng sáng có nền trầm, đầy đặn |
| Dhin | Tin và Ge cùng lúc | Tiếng tròn, ấm, ngân dài |
| Tete | Hai ngón luân phiên trên chấm đen trống phải | Hai tiếng gõ nhanh, khô, liền nhau |
Vì sao lại đọc bằng miệng? Bởi vì đọc trơn được chuỗi bol nghĩa là đầu đã nắm được câu nhịp. Người thầy đọc, học trò đọc lại, cả lớp đọc cùng nhau như đọc đồng dao — trước khi một ngón tay chạm vào mặt da. Cách học này dùng được cho mọi nhạc cụ gõ: câu nào đọc không trơn thì tay cũng sẽ vấp ở đúng chỗ đó.
Làm thử ngay: đọc to “dha dhin dhin dha” bốn lần, rồi gõ đầu ngón trỏ tay phải lên mép bàn ở mỗi âm, đồng thời gõ nhẹ đầu ngón tay trái lên mặt bàn ở những âm bắt đầu bằng “dh”. Bạn sẽ thấy “dha” và “dhin” là hai tay cùng gõ, còn “ta”, “tin” chỉ là tay phải. Chừng ấy đã đủ để hiểu vì sao người ta bảo tabla biết nói.
Làm thử: vỗ tay vòng mười sáu phách teental
Nhịp trong nhạc Bắc Ấn được tổ chức thành những vòng gọi là tala. Phổ biến bậc nhất là teental: mười sáu phách chia bốn nhóm, mỗi nhóm bốn phách. Phách đầu vòng gọi là sam, là chỗ mọi câu nhạc tìm về. Phách thứ chín gọi là khali, nghĩa là “trống rỗng”: ở đó người đếm không vỗ tay mà vẩy nhẹ bàn tay, và trống trái im bớt.
Ngồi thẳng, đọc chuỗi bol to rõ theo từng nhóm, vỗ tay hoặc vẩy tay ở đầu mỗi nhóm như bảng dưới. Bắt đầu chậm như nhịp đi dạo:
| Nhóm | Phách 1 | Phách 2 | Phách 3 | Phách 4 | Tay |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 (sam) | DHA | dhin | dhin | dha | vỗ mạnh |
| 2 | DHA | dhin | dhin | dha | vỗ |
| 3 (khali) | DHA | tin | tin | ta | vẩy tay |
| 4 | TA | dhin | dhin | dha | vỗ |
Nghe kỹ nhóm ba: “dhin” đổi thành “tin”, “dha” cuối thành “ta” — trống trái tạm im, tiếng mỏng hẳn đi như trời đang nắng chợt có mây. Đến nhóm bốn, tiếng trầm quay lại, và phách đầu của vòng mới rơi xuống đầy đặn. Người nghe sành nhận ra mình đang ở đâu trong vòng nhịp chính nhờ cái “mây” đó. Lặp năm vòng liền mà không lạc là bạn đã cảm được tala.
Tabla trong đời sống âm nhạc Bắc Ấn
Người đệm và người đối đáp. Tabla đệm cho giọng hát, cho đàn sitar, sarod, cho múa kathak. Trong buổi diễn, có những đoạn người chơi tabla và người chơi đàn ném câu qua lại, người này đưa ra một câu nhịp, người kia đáp bằng một câu khác, khán giả vỗ tay khi cả hai cùng về sam.
Tihai — câu ba lần. Một cách kết rất được ưa chuộng: lặp một câu nhịp đúng ba lần sao cho tiếng cuối của lần thứ ba rơi trúng phách sam. Người nghe hồi hộp đếm theo, và khi tiếng cuối khớp sam, cả khán phòng như thở ra.
Ngồi dưới sàn. Người chơi ngồi xếp bằng trên thảm, hai trống đặt trên hai vòng đệm vải tròn để không lăn. Tư thế này cần hông và lưng dẻo; người mới nên ngồi trên đệm cao một chút cho đỡ mỏi.
Ngón tay, không phải cả bàn tay. Phần lớn tiếng tabla đến từ đầu ngón, đặc biệt là ngón trỏ và ngón giữa. Cổ tay thả lỏng, lực rất nhẹ. Gõ mạnh không làm tiếng to hơn mà chỉ làm tiếng đục đi và đau đầu ngón.
Học lâu, học từ thầy. Theo truyền thống, tabla được truyền qua người thầy và các dòng phái, mỗi dòng có cách gõ, cách đọc bol riêng. Những gì ở đây chỉ là cửa vào; muốn đi xa cần một người thầy nghe và sửa tay cho bạn.
Hiểu lầm phổ biến và chuyện giữ tay
Hiểu lầm thứ nhất: tabla chỉ là trống giữ nhịp. Thật ra trống phải lên đúng nốt, và người chơi giỏi “hát” được trên hai chiếc trống. Hiểu lầm thứ hai: tabla gõ bằng cả bàn tay như conga. Không — nó là nhạc cụ của đầu ngón tay, nhỏ nhẹ mà chính xác. Hiểu lầm thứ ba: chấm đen là chỗ trang trí. Chấm đen là trái tim âm thanh của cây trống, nứt hay bong là tiếng hỏng ngay.
Chấm syahi rất kỵ nước và dầu. Không chạm tay ướt hay tay có kem dưỡng lên mặt trống; nhiều người chơi rắc một chút bột phấn mịn lên tay để ngón trượt nhẹ. Khi cất trống, đậy bằng nắp vải và để nơi khô ráo, tránh mùa nồm phả hơi ẩm thẳng vào.
Với đôi tay, tabla nhẹ nhàng hơn nhiều loại trống, nhưng đầu ngón vẫn có thể rát, sưng sau những buổi tập dài. Tập theo từng đoạn ngắn, nghỉ, xoè nắm bàn tay. Đau nhói kéo dài ở ngón hay cổ tay là dấu hiệu phải dừng và gặp bác sĩ nếu không đỡ. Ngồi xếp bằng lâu khiến hông, gối mỏi: cứ hai mươi phút đổi tư thế một lần.
Buổi sáng trong căn phòng nhỏ trải thảm, người học trò đọc to “dha dhin dhin dha” lần thứ bao nhiêu không nhớ, rồi mới đặt ngón tay lên chấm đen. Tiếng “tin” đầu tiên ngân lên trong và mảnh như sợi chỉ. Người thầy không khen, chỉ gật nhẹ và đọc tiếp câu sau.
Câu hỏi thường gặp
Tabla khác trống paranưng của người Chăm thế nào?
Tabla là cặp trống hai chiếc, gõ bằng đầu ngón, trống phải lên đúng nốt nhờ chấm đen giữa mặt. Trống paranưng của người Chăm là trống một mặt da lớn, vỗ bằng bàn tay, thuộc truyền thống âm nhạc và đời sống khác hẳn.
Người mới tự học tabla qua video được không?
Có thể làm quen bằng cách đọc bol, vỗ teental và tập vài tiếng nền như na, tin. Nhưng tabla dựa nhiều vào vị trí ngón và độ nảy rất tinh, nên muốn tiến xa cần người thầy trực tiếp nghe và sửa tay.
Vì sao trống trái uốn được tiếng cao thấp?
Khi gốc bàn tay ấn và miết trên mặt da trống trái, phần da rung bị căng thêm và thu hẹp lại, nên tiếng trầm cao dần lên. Thả tay ra, mặt da trở lại độ căng cũ và tiếng hạ xuống, nghe như tiếng giọt nước trượt.
Teental có phải nhịp bốn bốn như nhạc pop không?
Teental có mười sáu phách chia bốn nhóm bốn, nghe phần nào giống bốn ô nhịp bốn bốn nối nhau. Khác biệt là cả vòng được coi là một đơn vị, có sam là điểm về và khali là nhóm nhẹ, chứ không phải bốn ô rời.
Trẻ em có nên học tabla không?
Trẻ lớn có thể làm quen bằng việc đọc bol, vỗ tay theo vòng nhịp, rất hợp để tập cảm nhịp. Việc ngồi xếp bằng lâu và kỹ thuật đầu ngón cần sự kiên nhẫn, nên buổi tập nên ngắn, vui, không ép tiến độ.
Chấm đen trên mặt tabla bị nứt thì làm sao?
Vết nứt nhỏ trên syahi làm tiếng rè, mất ngân. Đây là phần cần thợ có tay nghề làm lại, thường phải thay cả mặt da. Người chơi không nên tự cạo hay bôi lại, vì dễ làm hỏng hẳn mặt trống.