ManhLiet.comMạnh Liệt
Trống và bộ gõ thế giới

Taiko là gì: trống lớn Nhật Bản đánh bằng cả thân người, không chỉ bằng đôi tay

Taiko là trống Nhật Bản, từ chiếc trống da đóng đinh thân gỗ nguyên khúc đến dàn trống nhiều người. Các loại taiko, tư thế thấp, cách đọc nhịp và giữ tai.

A massive Japanese barrel drum on a wooden stand seen from a low angle, a drummer in a wide low stance raising thick sticks, outdoor festival stage at dusk, warm lantern glow

Taiko là trống của Nhật Bản, và trong tiếng Nhật chữ này vốn chỉ có nghĩa là “trống”. Khi người ta nói “xem biểu diễn taiko”, họ thường nói về những chiếc trống thân gỗ to như thùng rượu, mặt da bò đóng đinh quanh vành, đánh bằng dùi gỗ dày hơn hẳn dùi bộ trống. Tiếng của nó không vang ở tai mà rung ở ngực — “đùng” một tiếng, bạn cảm thấy trong lồng ngực trước khi kịp nghe.

Cái khác của taiko so với phần lớn trống khác là người đánh dùng cả thân người: chân trụ thấp, hông đẩy, tay vung rộng, có lúc hô lớn giữa các câu. Đánh taiko gần với một bài vận động hơn là ngồi gõ. Phần dưới đi từ các loại taiko, chất liệu, qua những hiểu lầm phổ biến, tư thế và một câu nhịp đọc bằng miệng, tới chuyện giữ tai và lưng.

Một chữ, nhiều chiếc trống

“Taiko” là tên cả họ. Một nhóm taiko biểu diễn thường dùng vài loại cùng lúc, mỗi loại một giọng:

LoạiHình dáng, làm thế nàoTiếng nghe như
Nagado-daikoThân dài như thùng, khoét từ khúc gỗ nguyên, da đóng đinhTrầm, ấm, ngân lâu, xương sống của dàn
Shime-daikoNhỏ, dẹt, da căng bằng dây thừng hoặc ốcCao, khô, đanh như tiếng gõ cửa sắt
Okedo-daikoThân ghép từ nhiều thanh gỗ như thùng tô nô, nhẹ hơnTrầm vừa, có thể đeo vai vừa đi vừa đánh
Ō-daikoChiếc lớn nhất trong dàn, đặt trên giá caoRung cả nền sân, nghe như sấm xa

Shime-daiko thường giữ nhịp đều cho cả nhóm, giống như chiếc đồng hồ của dàn. Các chiếc nagado-daiko đánh những câu chính. Chiếc ō-daiko, nếu có, thường chỉ vào ở những đoạn quan trọng, như một người kể chuyện lên tiếng khi tới đoạn cao trào.

Ngoài các loại trên, nhóm taiko còn dùng chiêng nhỏ cầm tay, sáo trúc, thanh gỗ gõ. Tiếng chiêng nhỏ lanh lảnh thường giữ nhịp phụ ở giữa những tiếng trống trầm.

Gỗ nguyên khúc, da đóng đinh: tiếng trầm đến từ đâu

Chiếc nagado-daiko truyền thống được khoét từ một thân cây lớn. Thợ cắt khúc gỗ, để khô qua nhiều năm cho khỏi nứt, rồi đục rỗng lòng, bào thành dáng thùng. Mặt trống là da bò, ngâm mềm rồi kéo căng hết cỡ bằng dụng cụ chuyên dụng, có lúc thợ đứng lên mặt da dậm cho da giãn đều, rồi mới đóng hai hàng đinh quanh vành.

Vì da được đóng đinh chứ không siết dây, chiếc trống không chỉnh lại được sau khi làm xong. Tiếng của nó được quyết định ngay lúc người thợ đóng chiếc đinh cuối. Muốn trống tốt, thợ phải nghe, gõ, kéo thêm, nghe lại suốt quá trình căng da. Đây cũng là chỗ giống với nghề bịt trống ở nhiều làng nghề Việt Nam: tiếng trống nằm trong tay người thợ căng da.

Shime-daiko thì ngược lại: da căng trên vành sắt, siết bằng dây thừng hoặc ốc, chỉnh được độ căng. Người ta thường siết nó rất căng để có tiếng cao, khô, sắc.

Trong xưởng gỗ thơm mùn cưa, người thợ già cúi sát mặt da vừa căng, gõ nhẹ đốt ngón tay, nghiêng đầu nghe. Ông kéo dây thêm một chút, gõ lại, rồi mới gật đầu cho phụ việc bắt đầu đóng đinh. Khi chiếc đinh cuối cùng nằm xuống, giọng của chiếc trống đã được định cho cả đời nó.

Hiểu lầm → hiểu đúng

Taiko xuất hiện nhiều trên phim ảnh và sân khấu lớn, nên quanh nó có không ít hình dung chưa đúng:

Hiểu lầmHiểu đúng
Dàn trống nhiều người đánh cùng lúc là hình thức cổ xưa nguyên vẹnTrống taiko có lịch sử rất lâu, nhưng lối biểu diễn cả dàn trống nhiều người phần lớn được phát triển trong nửa sau thế kỷ hai mươi
Taiko là đánh thật mạnh bằng cánh tayLực đến từ chân và hông; tay chỉ là đoạn cuối của chuyển động
Càng đánh to càng hayTaiko rất coi trọng tiếng nhỏ, tiếng nhẹ và cả khoảng lặng giữa các tiếng
Tiếng hô chỉ để biểu diễnTiếng hô giúp cả nhóm giữ nhịp, báo hiệu và tiếp sức cho nhau
Chỉ người to khoẻ mới đánh đượcNgười mọi vóc dáng, mọi lứa tuổi đều tập được, miễn là tư thế đúng và tập từ từ

Khái niệm khoảng lặng trong taiko có tên riêng là ma: khoảng nghỉ giữa hai tiếng trống không phải chỗ trống rỗng, mà là một phần của câu nhạc. Người đánh giỏi để khoảng lặng ấy “nặng” như một tiếng trống không gõ — dùi đã giơ lên, cả khán phòng nín thở, rồi mới “đùng”. Thử ngay: vỗ tay ba tiếng đều, nghỉ một khoảng bằng hai tiếng, rồi vỗ một tiếng mạnh. Khoảng nghỉ ấy làm tiếng cuối nghe lớn hơn hẳn dù bạn không vỗ mạnh hơn.

Tư thế và dùi bachi

Dùi taiko gọi là bachi, làm bằng gỗ cứng, dày hơn nhiều so với dùi bộ trống. Tư thế quyết định cả tiếng trống lẫn an toàn cho lưng. Làm lần lượt:

  1. Đứng trước trống, hai bàn chân mở rộng hơn vai, mũi chân hơi hướng ra ngoài.
  2. Hạ thấp người như sắp ngồi xuống ghế, gối chùng, lưng giữ thẳng, mắt nhìn về trước.
  3. Cầm bachi ở khoảng một phần ba từ cuối dùi, ngón cái và ngón trỏ dẫn hướng, ba ngón còn lại giữ lỏng.
  4. Vung dùi bằng cả cánh tay, khuỷu mở, để trọng lượng dùi rơi xuống mặt trống, chạm rồi bật lại.
  5. Đánh vào vùng giữa mặt da cho tiếng trầm “đùng”; gõ vào vành gỗ cho tiếng “cạch” khô.

Nhiều nhóm taiko tập trên lốp xe cũ quấn băng dính thay cho trống thật, vừa đỡ ồn, vừa đỡ tốn mặt da. Ở nhà, bạn có thể tập động tác với một chiếc gối ôm đặt trên ghế, dùi là hai đoạn ống nhựa hoặc gỗ tròn bọc vải. Chỉ cần đúng tư thế thấp, mười phút đã thấy đùi nóng lên.

Làm thử: câu nhịp đọc bằng miệng

Người học taiko thường đọc nhịp bằng những âm tiết tượng thanh trước khi đánh, gọi là kuchi shoga. Một vài âm hay gặp: “don” là một tiếng mạnh vào giữa mặt trống; “do-ko” là hai tiếng nhanh liền nhau, phải rồi trái; “ka” là tiếng gõ vào vành gỗ; “su” là một khoảng nghỉ. Mỗi nhóm có thể đọc hơi khác, nhưng nguyên tắc chung giống nhau.

Câu dưới đây đọc trên nền đếm “MỘT và hai và BA và bốn và”. Đọc to ba lần, rồi vỗ tay lên đùi theo: tay phải ở số, tay trái ở chữ “và”.

ĐếmMỘTvàhaivàBAvàbốnvà
ĐọcDON–dokoDON–kaka
Tayphải–phảitráiphải–phảitrái

“DON… do-ko DON… ka-ka”: hai tiếng “ka” cuối ô là cú gõ vành, trên đùi thì thay bằng hai cú vỗ nhẹ lên đầu gối. Khi đã trơn, thử đọc to và vỗ cùng lúc, rồi để một người khác vỗ đều ở mọi số đếm như chiếc shime-daiko. Hai người, một câu, đã thành một dàn nhỏ.

Đọc bằng miệng nghe có vẻ trẻ con, nhưng đó là cách cả nhóm taiko học một bản dài: ai cũng thuộc câu nhịp bằng miệng trước, nên khi lên trống chỉ còn lo thân người và đôi tay. Bạn có thể dùng đúng cách này cho mọi câu nhịp khó ở bất kỳ nhạc cụ nào.

Một buổi tập taiko thường gồm những gì

Nếu bạn tìm tới một nhóm taiko cộng đồng, buổi tập đầu tiên thường đi theo trình tự gần giống nhau, và phần lớn thời gian không phải là đánh trống:

  • Khởi động mười lăm phút: xoay khớp, căng giãn đùi, hông, vai, vài động tác giữ tư thế thấp cho chân quen.
  • Đọc nhịp bằng miệng cả nhóm, vỗ tay theo, cho tới khi ai cũng thuộc câu của buổi đó.
  • Tập động tác vung dùi trên lốp xe hoặc trên không, chưa chạm trống, để tay, vai và chân nhớ đường đi.
  • Lên trống thật, đánh chậm từng câu, người hướng dẫn gõ shime-daiko giữ nhịp đều cho cả nhóm.
  • Ghép các câu thành một đoạn ngắn, có tiếng hô, có khoảng lặng, rồi đánh trọn từ đầu đến cuối.
  • Thả lỏng, giãn cơ, lau dùi, che trống, xếp dọn chỗ tập cùng nhau.

Điều người mới hay ngạc nhiên là sự chú ý tới nghi thức chung: chào nhau trước và sau buổi tập, giữ gìn trống như giữ một thứ quý. Taiko là nhạc cụ của cả nhóm, ít khi là của một người, nên tinh thần đồng đội được coi trọng ngang với kỹ thuật. Một nhóm đánh lệch nhau một chút nghe rõ hơn mọi lỗi cá nhân, và cách duy nhất để khớp là nghe nhau.

Giữ tai, lưng và vai khi tập taiko

Taiko thuộc loại nhạc cụ to nhất mà người chơi phải đứng sát bên. Tiếng một chiếc nagado-daiko trong phòng tập kín có thể làm tai ù chỉ sau vài phút. Người tập nên đeo nút tai bảo vệ loại dành cho người chơi nhạc ngay từ buổi đầu, kể cả khi chỉ đứng xem nhóm tập. Ù tai, nghe như có tiếng rít sau buổi tập là dấu hiệu tai đã quá tải; nghỉ, để tai yên tĩnh. Ù kéo dài qua ngày hôm sau thì nên đi khám tai mũi họng.

Trẻ em xem biểu diễn taiko nên ngồi cách xa sân khấu, có chụp tai hoặc nút tai cỡ trẻ, người lớn ngồi cạnh. Đừng để trẻ đứng sát chiếc trống lớn chỉ để cảm thấy rung.

Tư thế thấp là cái hay của taiko nhưng cũng là chỗ dễ đau. Trước buổi tập, khởi động kỹ hông, gối, vai, cổ tay. Giữ lưng thẳng khi hạ người, đừng cúi gập để với trống. Vung dùi mà thấy nhói vai hay đau thắt lưng thì dừng, kiểm tra lại tư thế; đau kéo dài thì gặp bác sĩ. Chai tay do bachi là chuyện thường, phồng rộp thì nên nghỉ cho da lành.

Tập taiko ở khu dân cư cần tính trước chuyện tiếng ồn. Các nhóm thường thuê phòng tập cách âm, hoặc tập động tác trên lốp xe, gối ôm vào những giờ yên tĩnh. Nếu tập ở nhà, giữ ở mức động tác không tiếng, không mang trống thật vào căn hộ chung cư.

Câu hỏi thường gặp

Taiko có phải chỉ dùng trong lễ hội không?

Taiko xưa kia gắn với lễ hội mùa màng, nghi lễ cộng đồng và cả việc báo hiệu trong làng. Ngày nay ngoài lễ hội, nó còn được biểu diễn trên sân khấu, trong trường học và các câu lạc bộ ở nhiều nước.

Người mới tập taiko cần chuẩn bị gì?

Chỉ cần quần áo rộng dễ vận động, giày mềm hoặc chân trần tuỳ quy định nơi tập, nút tai bảo vệ và một chai nước. Dùi và trống thường do nhóm tập cung cấp, người mới chưa cần mua riêng.

Vì sao người đánh taiko hô lớn?

Tiếng hô giúp cả nhóm giữ nhịp với nhau, báo hiệu chuyển đoạn và tiếp thêm năng lượng cho người đang đánh. Nó là một phần của bài diễn, có chỗ hô cố định, không phải tiếng hét tuỳ hứng.

Taiko khác trống cái Việt Nam ở điểm nào?

Cả hai đều là trống lớn, thân gỗ, mặt da, đánh bằng dùi và có tiếng trầm vang. Khác biệt nằm ở lối chơi: taiko biểu diễn thường dùng cả dàn nhiều cỡ trống với động tác thân người rất rõ, còn trống cái gắn với dàn nhạc và lễ hội Việt.

Có thể tập taiko ở nhà khi không có trống không?

Có thể tập tư thế, động tác vung dùi và đọc nhịp bằng miệng với gối ôm hoặc lốp xe cũ. Phần lớn những gì quan trọng ở buổi đầu nằm ở thân người và nhịp, nên tập không tiếng vẫn rất có ích.

Tập taiko có nặng với trẻ em không?

Trẻ lớn có thể tập với trống cỡ nhỏ, dùi nhẹ, buổi tập ngắn, có người lớn hướng dẫn và luôn đeo bảo vệ tai. Nên chú trọng niềm vui đánh cùng nhau, tránh ép tư thế thấp quá lâu hay bắt đánh mạnh.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138