Tempo là tốc độ của phách — phách đập nhanh hay chậm — và được đo bằng số phách trong một phút. Kim giây đồng hồ treo tường đi đúng 60 phách mỗi phút: tích, tắc, mỗi giây một tiếng. Một bài hát có tempo 120 thì phách đập nhanh gấp đôi kim giây, hai tiếng mỗi giây, gần bằng nhịp bước của người đi bộ nhanh.
Người Việt hay gọi là tốc độ hoặc nhịp độ; "tempo" là chữ mượn từ tiếng Ý, nghĩa gốc là "thời gian". Trên giấy nhạc, người ta ghi tempo bằng con số kèm chữ viết tắt "BPM" (phách mỗi phút) hoặc bằng một chữ Ý như Andante, Allegro. Dưới đây là cách tự đo tempo một bài hát chỉ với chiếc điện thoại có đồng hồ bấm giờ, và vì sao cùng một bài, đổi tempo là đổi hẳn tâm trạng.
Tempo khác nhịp điệu và khác độ to
Ba thứ này hay bị trộn vào nhau. Tempo chỉ trả lời một câu: phách đi nhanh hay chậm. Nhịp điệu là hoa văn dài ngắn vẽ trên các phách đó. Độ to là âm thanh lớn hay nhỏ. Một bài có thể chậm mà rất to, như đoạn kết hùng tráng của một bản hành khúc; hoặc nhanh mà rất nhỏ, như tiếng gõ ngón tay rì rầm lên bàn.
Thử ngay: gõ ngón tay lên bàn câu "Kìa con bướm vàng" ở tốc độ bình thường. Rồi gõ lại chậm như người đang buồn ngủ. Rồi gõ nhanh như đang vội. Mẫu dài ngắn vẫn y nguyên, người nghe vẫn nhận ra bài, chỉ có tempo thay đổi. Bây giờ gõ lại ở tốc độ bình thường nhưng thật mạnh tay, rồi thật nhẹ tay. Tempo không đổi, chỉ độ to đổi.
Tách được ba thứ này giúp bạn tránh một lỗi kinh điển của người mới chơi trống: hễ đánh to là đánh nhanh dần, hễ đánh nhỏ là chậm lại. Tay và tai bị trộn tempo với độ to. Người chơi lâu năm phải tập riêng chuyện đánh to mà vẫn giữ nguyên tốc độ.
Làm thử: đo tempo một bài hát bằng đồng hồ bấm giờ
Không cần phần mềm chuyên dụng. Chỉ cần bài hát đang phát và một đồng hồ bấm giờ.
- Tìm phách của bài: gật đầu theo vài giây, rồi chuyển sang vỗ nhẹ lên đùi đều đặn.
- Bấm đồng hồ đúng lúc vỗ một cái, đếm thầm "không".
- Đếm mỗi lần vỗ tiếp theo: một, hai, ba… cho đến khi đồng hồ chạm 15 giây.
- Lấy số đếm được nhân với 4. Đếm được 30 thì tempo khoảng 120 phách mỗi phút; đếm được 20 thì khoảng 80.
- Lặp lại hai lần ở hai đoạn khác nhau trong bài rồi lấy số trung bình. Nếu hai lần chênh nhau nhiều, có thể bài cố ý đổi tốc độ, hoặc bạn đang vỗ ở mức phách nhanh gấp đôi ở một trong hai lần.
Cách này sai lệch vài phách mỗi phút là chuyện thường, nhưng đủ để bạn biết bài đó thuộc nhóm chậm, vừa hay nhanh. Làm với năm, bảy bài quen, bạn sẽ dần đoán được tempo chỉ bằng tai: nghe vài giây là ước chừng "khoảng 90" hay "chắc trên 120". Người chơi trống có kinh nghiệm thường ước lượng khá sát theo cách đó.
Các chữ Ý ghi tốc độ và mức phách tương ứng
Các con số dưới đây chỉ là khoảng ước lệ; sách nhạc và người chơi mỗi nơi ghi hơi khác nhau. Cột cuối là hình ảnh đời thường để dễ nhớ.
| Chữ ghi | Nghĩa | Khoảng phách mỗi phút | Nghe giống |
|---|---|---|---|
| Largo | rất chậm, rộng | khoảng 40–60 | người già đi dạo thong thả |
| Adagio | chậm | khoảng 65–75 | nhịp tim lúc ngồi yên |
| Andante | vừa, như đi bộ | khoảng 75–105 | bước đi bình thường trên vỉa hè |
| Moderato | vừa phải | khoảng 105–120 | đi bộ hơi nhanh |
| Allegro | nhanh, tươi | khoảng 120–155 | đi vội cho kịp xe buýt |
| Presto | rất nhanh | khoảng 165 trở lên | chạy bộ, tim đập dồn |
Chữ "Andante" xuất phát từ động từ tiếng Ý có nghĩa là "đi", nên rất dễ nhớ: đó là tốc độ của bước chân. Ngoài ra còn những chữ chỉ sự thay đổi tốc độ, như "accelerando" (nhanh dần) và "ritardando" (chậm dần). Trong nhạc Việt, người ta thường ghi luôn bằng tiếng Việt: "vừa phải", "nhanh, vui", "chậm, tha thiết".
Cùng một bài, đổi tempo là đổi tâm trạng
Đám cưới ở quê, ban nhạc nhỏ dựng sân khấu giữa sân. Đầu buổi, tay trống gõ một bài nhạc vui ở tốc độ vừa phải, các cô chú đứng lên nhảy. Gần trưa, bài ấy được chơi lại cho cô dâu chú rể bước vào, nhưng chậm hẳn đi. Cũng giai điệu ấy, cũng lời ấy, mà cả sân im lặng, có người rơm rớm nước mắt.
Tempo là một trong những "nút vặn cảm xúc" mạnh nhất của âm nhạc. Tốc độ nhanh thường khiến người nghe thấy hào hứng, tươi, gấp gáp. Tốc độ chậm thường gợi trầm lắng, trang trọng hoặc buồn. Đó không phải là luật cứng — một bài chậm vẫn có thể rất vui nếu nhịp điệu nảy — nhưng là xu hướng mà người làm nhạc dùng có chủ ý.
Một điều thú vị: nhiều bài hát được thu âm ở tempo gần với tốc độ đi bộ hoặc nhịp tim khi vận động nhẹ, khoảng từ 90 đến 130 phách mỗi phút. Khoảng này dễ khiến người nghe nhún, gật đầu theo. Đây là quan sát chung của người làm nhạc, không phải công thức, và có rất nhiều bài hay nằm ngoài khoảng ấy.
Ba mốc tốc độ bạn luôn mang theo người
Kim giây: 60. Mỗi giây một tiếng, đúng 60 phách mỗi phút. Điện thoại nào cũng có đồng hồ có giây. Khi cần một mốc chuẩn, nhìn kim giây và gõ theo vài lần, rồi từ đó ước lượng: bài này nhanh gấp rưỡi, bài kia chậm hơn chút. Gấp đôi kim giây là 120, mốc của rất nhiều bài nhạc trẻ.
Bước chân đi bộ: khoảng một trăm hơn. Bước đi bình thường của người lớn thường rơi vào khoảng trên dưới một trăm bước mỗi phút, mỗi người mỗi khác. Tự đếm bước của mình trong 15 giây rồi nhân bốn, bạn có một mốc riêng rất tiện: nghe bài nào thấy "vừa bước chân mình" là biết nó quanh con số đó.
Nhịp tim lúc nghỉ: thay đổi theo người. Nhịp tim lúc ngồi yên của người lớn thường nằm trong khoảng vài chục đến dưới một trăm lần mỗi phút, và thay đổi theo sức khoẻ, cảm xúc. Nó không phải mốc chính xác, nhưng là cách hay để cảm tempo chậm: đặt hai ngón tay lên cổ tay, đếm, rồi gõ theo.
Kết hợp ba mốc. Nghe một bài, so với kim giây, rồi so với bước chân. Nếu chậm hơn kim giây, đó là bài rất chậm. Nếu giữa kim giây và bước chân, đó là chậm vừa. Nếu nhanh hơn bước chân, đó là bài nhanh. Ba mốc đủ để xếp phần lớn bài hát vào đúng nhóm.
Nhanh dần, chậm dần: khi tempo cố ý thay đổi
Không phải lúc nào tempo cũng đứng yên. Trong nhiều kiểu chơi trống, người ta chủ ý dồn nhanh dần để đẩy không khí lên. Nghe tiếng trống ở các hội làng, các đoàn múa lân: đầu hồi trống thường thong thả, càng về sau càng dồn, các tiếng gõ sát lại nhau như mưa rào, rồi chốt bằng vài tiếng thật mạnh. Người nghe thấy tim mình như đập nhanh theo.
Ngược lại, chậm dần thường dùng để kết bài hoặc chuẩn bị cho một đoạn trang trọng. Ban nhạc chậm lại cùng nhau ở vài phách cuối, như chiếc xe đạp thả dốc rồi dừng nhẹ trước cổng nhà.
Điểm khác giữa thay đổi có chủ ý và trôi tempo nằm ở chỗ: thay đổi có chủ ý thì cả nhóm cùng biết, cùng làm, và có điểm bắt đầu, điểm kết thúc rõ ràng. Trôi tempo thì chỉ một người đi lệch, không ai muốn. Khi tập một mình, hãy luyện cả hai: một lượt giữ tempo đều tuyệt đối, một lượt cố ý dồn nhanh trong tám phách rồi trở về tốc độ cũ. Làm chủ được việc thay đổi là cách tốt nhất để không bị nó điều khiển.
Hiểu lầm phổ biến về tempo
"Bài nhanh thì khó, bài chậm thì dễ." Bài chậm thường khó giữ hơn. Khoảng cách giữa hai phách dài, tay và đầu dễ sốt ruột, gõ sớm hơn một chút. Người tập trống hay được thầy giao bài cực chậm chính vì lý do này.
"Tempo là con số cố định, phải đúng từng phách." Với nhạc thu bằng máy, tempo thường đều chặt. Nhưng nhiều bản nhạc chơi sống, nhạc dân gian, nhạc cổ điển có tempo co giãn theo câu, nhanh lên chỗ cao trào, chậm lại chỗ kết. Con số ghi trên giấy chỉ là điểm xuất phát.
"Nhịp tim đập theo tempo của nhạc." Nghe nhạc có thể ảnh hưởng tới cảm giác hưng phấn hay thư giãn, nhưng nhịp tim không tự "bắt" theo con số tempo như dây kéo. Nhận định kiểu "nghe bài 60 phách là tim chậm về 60" là phóng đại.
"Tăng tốc dần khi tập là tiến bộ." Nếu tăng có chủ ý, từng bậc nhỏ, đó là cách tập đúng. Nhưng nhanh dần mà không biết là lỗi giữ phách. Ghi âm lại phần mình tập sẽ thấy ngay.
Tempo khi tự tập: chậm đúng hơn nhanh sai
Khi tập một mẫu gõ mới, hãy chọn tempo đủ chậm để bạn gõ đúng mười lần liên tiếp không vấp. Nghe có vẻ chậm chạp, nhưng não và tay ghi nhớ theo cách bạn lặp lại: lặp mười lần sai ở tốc độ nhanh là bạn đang tập cái sai cho thật thạo.
Đến khi mẫu gõ trơn tru, tăng tempo từng chút, khoảng vài phách mỗi phút một lần. Một số người dùng máy đếm nhịp để làm việc này cho chính xác; nếu chưa có, một bài hát quen tốc độ chậm cũng là chỗ dựa tốt.
Đừng quên đôi tai trong lúc tập lâu: nghe nhạc nền qua tai nghe thì để âm lượng vừa đủ, cứ mười lăm, hai mươi phút nghỉ một chút. Cổ tay mỏi hay đau thì dừng, nghỉ, đừng cố gõ qua cơn đau; đau kéo dài nên hỏi bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Tempo và nhịp độ có phải là một không?
Phải, trong tiếng Việt thường ngày, tempo, tốc độ và nhịp độ đều chỉ việc phách đi nhanh hay chậm. Người dạy nhạc hay dùng chữ "tempo" vì nó ngắn và gắn với con số phách mỗi phút ghi trên giấy nhạc hoặc trên máy đếm nhịp.
BPM là viết tắt của gì?
BPM là viết tắt tiếng Anh của "beats per minute", nghĩa là số phách trong một phút. Ghi 90 BPM nghĩa là trong mỗi phút có 90 tiếng phách đều nhau, tức mỗi phách cách nhau chừng hai phần ba giây.
Làm sao biết một bài hát nhanh hay chậm nếu không có số ghi?
Tự đo bằng cách vỗ theo phách và đếm trong 15 giây rồi nhân bốn. Hoặc so với hình ảnh quen: tốc độ bước đi thong thả, đi nhanh hay chạy bộ. Vài lần như vậy, tai sẽ tự ước lượng được nhóm tốc độ của bài.
Tempo có ảnh hưởng tới việc hát karaoke không?
Có. Bản nhạc nền có tempo cố định, nên người hát phải bám theo. Hát nhanh hơn nền là cụt hơi ở cuối câu, hát chậm hơn là lời bị dồn. Lắng nghe tiếng trống nền và gật đầu theo phách giúp hát khớp hơn nhiều.
Cùng một bài có thể chơi ở nhiều tempo khác nhau không?
Hoàn toàn được. Nhiều bài được chơi nhanh khi diễn sôi động và chậm khi muốn trữ tình. Mỗi tempo làm nổi một khía cạnh khác của bài. Điều quan trọng là khi đã chọn thì giữ cho đều, trừ những chỗ chủ ý nhanh lên hay chậm lại.
Vì sao tập chậm lại giúp chơi nhanh tốt hơn?
Tập chậm cho tay đủ thời gian làm đúng từng động tác, và đầu đủ thời gian nghe xem tiếng gõ có rơi đúng phách không. Khi động tác đúng đã quen, tăng tốc từ từ sẽ giữ được độ chính xác. Tập nhanh ngay từ đầu dễ khắc sâu thói quen sai.