Đêm Trung thu là đêm trẻ con được làm người cầm dùi. Chiếc trống bỏi xoay trong tay kêu "tạch tạch tạch", chiếc trống con đeo trước bụng gõ "tùng tùng", cả đoàn đèn ông sao đi quanh xóm theo nhịp đó. Người lớn nhớ đêm rằm tháng Tám không chỉ bằng ánh đèn mà bằng tiếng trống, một thứ tiếng vừa vụng về vừa náo nức, đúng như nhịp tim của đứa trẻ được thức khuya.
Phần dưới đây nhìn tiếng trống Trung thu bằng góc của nhịp: trống bỏi và trống con kêu ra sao, vì sao trẻ thích chúng, cách bày cho bé gõ một nhịp rước đèn đơn giản, và những điều người lớn cần để ý để đêm hội vui mà vẫn giữ được đôi tai, đôi tay của con.
Hai chiếc trống của tuổi thơ
Trẻ con Việt Nam lớn lên với khá nhiều loại trống đồ chơi, nhưng có hai kiểu rất nhiều người từng cầm:
| Trống | Hình dáng, cách làm | Kêu ra sao | Cách chơi |
|---|---|---|---|
| Trống bỏi | Trống nhỏ hai mặt, gắn vào một cán, hai bên có hai sợi dây buộc hạt hoặc viên nhỏ | "Tạch tạch tạch" nhanh, giòn, liên tục | Xoay cán qua lại, hai hạt tự đập vào hai mặt trống |
| Trống con | Trống nhỏ thân tròn, mặt bịt giấy bồi, da mỏng hoặc vật liệu tương tự, có dây đeo | "Tùng tùng" nhỏ, mỏng, hơi rè | Đeo trước bụng hoặc cầm tay, gõ bằng que nhỏ |
Trống bỏi đặc biệt ở chỗ trẻ không cần biết giữ nhịp vẫn tạo ra nhịp. Mỗi lần xoay cán qua lại là hai hạt đập vào mặt trống, xoay đều thì tiếng đều, xoay nhanh thì tiếng dày lên. Với trẻ nhỏ, đây là cách đầu tiên để cảm "tay mình làm ra âm thanh", và cũng là lý do trống bỏi là món đồ chơi phát ra tiếng quen thuộc với trẻ em ở nhiều nơi.
Trống con thì đòi hỏi chủ động hơn: trẻ phải tự gõ, tự quyết lúc nào gõ. Đây là bước tiếp theo, hợp với trẻ đã lớn hơn một chút.
Vì sao trẻ mê tiếng trống đến thế
Ai từng đưa cho đứa trẻ hai tuổi một chiếc nồi và cái thìa đều biết: trẻ gần như ngay lập tức gõ. Gõ là một trong những cách đầu tiên trẻ khám phá thế giới: tay chạm vào vật, vật phát ra tiếng. Một chiếc trống cho tiếng to, rõ, có hồi đáp tức thì, nên trẻ cảm thấy mình "có sức mạnh".
Đêm Trung thu nhân điều đó lên nhiều lần. Đi cùng cả nhóm bạn, mỗi đứa một chiếc trống, trẻ nghe tiếng của mình hoà vào tiếng của những đứa khác. Có lúc lộn xộn, có lúc bất ngờ khớp với nhau thành một nhịp, và cả nhóm reo lên. Đó là cảm giác "cùng nhau" mà các đội trống người lớn cũng tìm kiếm.
Nhiều nhà giáo dục mầm non nhận thấy hoạt động gõ nhịp giúp trẻ tập chú ý, tập phối hợp tay mắt và tập chờ lượt. Không cần biến đêm Trung thu thành buổi học, nhưng biết điều này, bố mẹ sẽ đỡ khó chịu hơn với tiếng trống "ầm ĩ" trong nhà mấy ngày trước rằm.
Một cách đơn giản để biến tiếng ồn thành hoạt động có nhịp: bố mẹ vỗ tay một kiểu, bé gõ trống bắt chước lại. Vỗ hai tiếng, bé gõ hai tiếng; vỗ một to một nhỏ, bé gõ một to một nhỏ. Vài lượt như vậy, trẻ tự biết lắng nghe trước khi gõ.
Làm thử: nhịp rước đèn cho bé
Một nhịp đơn giản để cả nhà cùng gõ khi rước đèn quanh xóm. Không cần đúng tuyệt đối, chỉ cần vui và cùng nhau:
- Người lớn đi trước, bước chậm, mỗi bước chân trái nói "tùng". Bé bước theo và nói cùng.
- Khi bé đã nói "tùng" đúng lúc chân chạm đất, cho bé gõ trống con đúng vào tiếng "tùng" ấy. Một bước, một tiếng.
- Bé lớn hơn có thể thêm một tiếng nhỏ ở bước chân phải: "TÙNG – tùng – TÙNG – tùng", tiếng đầu to, tiếng sau nhỏ.
- Em nhỏ hơn cầm trống bỏi, xoay khi cả đoàn dừng lại trước một nhà, như tiếng reo mừng.
- Kết thúc bằng một tiếng gõ chung thật to của cả nhà rồi im lặng ngắm đèn một lúc. Khoảng lặng ấy làm đêm rằm có điểm dừng.
Nếu bé gõ lệch, nhanh chậm thất thường, cứ để bé vui. Trẻ nhỏ cần thời gian để bàn tay theo kịp bước chân. Người lớn chỉ cần giữ nhịp đều phía trước, bé sẽ tự bắt theo dần, không cần sửa từng tiếng.
Một đêm rằm trong con hẻm nhỏ
Con hẻm sáng lên bởi hàng chục chiếc đèn lồng. Một cô bé chừng bốn tuổi đeo chiếc chụp tai màu hồng, tay xoay trống bỏi, mắt không rời đầu lân giấy của mấy anh lớn đang nhảy phía trước. Mẹ đi cạnh, thỉnh thoảng cúi xuống đếm "một, hai" cho bé gõ theo. Đến khi đoàn lân dừng lại trước một nhà, bé xoay trống thật nhanh, tiếng "tạch tạch" lẫn vào tiếng trống lân, và bé cười to như thể chính mình vừa chỉ huy cả con lân.
Nhiều xóm, nhiều khu phố có đoàn lân của trẻ con: đầu lân bằng giấy bồi, một hai chiếc trống nhỏ, vài đứa lớn hơn cầm dùi. Đây thường là lần đầu trẻ trải nghiệm vai "người giữ nhịp" cho người khác múa. Dù tiếng trống còn lộn xộn, trẻ học được điều quan trọng nhất của trống lân: múa đi theo trống.
Với bố mẹ, những đêm như thế là dịp tốt để chỉ cho con nghe sự khác nhau giữa tiếng trống lớn của đoàn lân người lớn và tiếng trống con trong tay bé. Một bên trầm, vang xa; một bên mỏng, gần. Cùng là trống, nhưng to nhỏ khác nhau vì kích thước và chất liệu mặt trống.
Giữ tai và giữ an toàn cho bé
Tai trẻ nhạy hơn tai người lớn. Khi đứng gần đoàn lân người lớn, trống lớn và chập chõa rất to. Cho bé đứng cách xa vài bước hoặc đeo chụp tai giảm âm. Nếu bé bịt tai, khóc hay quay đi, hãy đưa bé ra chỗ yên tĩnh hơn.
Trống con cũng có thể quá to nếu gõ sát tai. Nhắc bé không gõ trống ngay cạnh tai bạn khác hay em nhỏ. Gõ ở trước bụng, cách mặt.
Trống bỏi có hạt nhỏ. Hạt buộc ở dây trống bỏi có thể bung ra. Với trẻ còn hay cho đồ vào miệng, người lớn kiểm tra dây buộc chắc chắn và luôn để mắt khi bé chơi. Hạt rơi ra thì cất đi ngay.
Que gõ đầu tròn, không nhọn. Que gõ cho trẻ nên ngắn, đầu tròn, nhẹ, để tránh chọc vào mắt khi đi trong đám đông.
Đèn và trống, một tay mỗi thứ. Bé vừa cầm đèn vừa gõ trống dễ vướng và làm rơi đèn. Có thể để bé cầm đèn lúc đi, gõ trống lúc dừng.
Không thi ai gõ to hơn. Đừng khuyến khích trẻ thi xem ai gõ to, ai gõ nhanh. Trẻ dễ gõ quá sức và làm đau tai nhau. Khen cả nhóm khi gõ được cùng nhau thì vui hơn.
Hiểu lầm hay gặp
Vài điều người lớn hay nghĩ về tiếng trống Trung thu của trẻ, và cách nhìn khác:
- "Trẻ gõ trống chỉ là làm ồn." Điều đúng: gõ trống là một cách trẻ tập nghe, tập chờ và tập phối hợp cơ thể. Ồn là có, nhưng ồn có ích, và có thể đặt giờ, đặt chỗ để gõ.
- "Phải biết nhạc mới dạy con gõ nhịp." Điều đúng: chỉ cần bố mẹ đếm đều theo bước chân là đủ cho trẻ nhỏ. Không cần biết nốt, không cần đúng bài.
- "Trống đồ chơi nhỏ thì không hại tai." Điều đúng: trống nhỏ gõ sát tai vẫn có thể gây khó chịu. Quy tắc đơn giản: gõ trước bụng, không gõ cạnh tai ai.
- "Trẻ phải gõ đúng mới có ý nghĩa." Điều đúng: ở tuổi nhỏ, niềm vui với âm thanh quan trọng hơn sự chính xác. Trẻ thích gõ thì sẽ gõ lâu, và gõ lâu thì tự đều dần.
Đêm Trung thu chỉ có một lần mỗi năm. Để trẻ được gõ, được ồn trong giới hạn an toàn, là cách giữ cho tiếng trống tuổi thơ tiếp tục sống qua thế hệ tiếp theo.
Lứa tuổi nào, tham gia tiếng trống thế nào
Không phải đứa trẻ nào cũng hợp với cùng một kiểu trống. Bảng dưới đây gợi ý theo lứa tuổi, chỉ để tham khảo; mỗi bé một khác, bố mẹ là người hiểu con nhất.
| Lứa tuổi | Hợp với | Người lớn để ý |
|---|---|---|
| Dưới 3 tuổi | Nghe trống từ xa, xoay trống bỏi khi người lớn cầm cùng | Hạt nhỏ, dây buộc; tai nhạy, tránh xa trống lớn |
| 3 – 5 tuổi | Trống bỏi, trống con gõ theo bước chân, vỗ tay theo đoàn lân | Que gõ đầu tròn, không gõ cạnh tai bạn |
| 6 – 8 tuổi | Trống con đeo cổ, gõ nhịp rước đèn hai tiếng to nhỏ | Đi cùng người lớn trong đoàn, chụp tai khi gần trống lớn |
| 9 tuổi trở lên | Phụ gõ cho đoàn lân trẻ con, giữ nhịp cho các em | Nghỉ tay khi mỏi, không gõ quá sức, giờ giấc hợp lý |
Với mọi lứa tuổi, điều giống nhau là niềm vui đi trước. Không cần so bé nhà mình với bé nhà bên, không cần xem ai gõ hay hơn. Mỗi đứa trẻ có nhịp riêng của mình để lớn lên cùng tiếng trống.
Một gợi ý nhỏ: trước đêm rằm vài hôm, cho bé nghe lại tiếng trống lân qua lời kể của ông bà, bố mẹ. Trẻ biết trước sẽ có tiếng trống to thì đến đêm hội ít bị giật mình hơn, và háo hức hơn.
Câu hỏi thường gặp
Trống bỏi kêu được là nhờ đâu?
Trống bỏi có hai sợi dây gắn hạt nhỏ ở hai bên thân trống. Khi xoay cán qua lại, hai hạt văng ra và đập vào hai mặt trống, tạo tiếng "tạch tạch" liên tục. Xoay càng nhanh, tiếng càng dày, nên trẻ nhỏ chưa biết giữ nhịp vẫn chơi được.
Trẻ mấy tuổi thì chơi được trống bỏi và trống con?
Trẻ còn rất nhỏ đã có thể chơi trống bỏi khi có người lớn bên cạnh, vì chỉ cần xoay cán. Trống con hợp hơn với trẻ đã tự cầm que và gõ được có chủ ý. Với trẻ hay cho đồ vào miệng, người lớn cần kiểm tra các hạt và dây buộc.
Làm sao để bé đi rước đèn mà không bị tiếng trống lớn làm sợ?
Cho bé đứng cách xa đoàn lân người lớn vài bước, đeo chụp tai giảm âm nếu có, và kể trước cho bé biết sẽ có tiếng trống to. Nếu bé tỏ ra sợ hay bịt tai, hãy đưa bé ra chỗ yên tĩnh hơn một lúc rồi quay lại sau.
Có cần dạy con gõ trống đúng nhịp không?
Không cần ép. Người lớn chỉ cần đếm đều theo bước chân và gõ làm mẫu, trẻ sẽ tự bắt nhịp dần. Ở tuổi nhỏ, niềm vui với âm thanh và cảm giác cùng gõ với cả nhà quan trọng hơn việc gõ chính xác từng tiếng.
Trẻ cứ gõ trống trong nhà mấy hôm trước Trung thu thì nên làm gì?
Có thể đặt một khung giờ gõ ban ngày, chọn một góc trong nhà xa phòng hàng xóm, và hướng dẫn trẻ gõ nhẹ khi trời tối. Trẻ sẽ dễ hợp tác hơn nếu bố mẹ cùng gõ theo một nhịp vui thay vì chỉ cấm đoán.