ManhLiet.comMạnh Liệt
Trống và bộ gõ thế giới

Trống khung là gì: một mặt da trên vành gỗ, từ bodhrán Ireland đến daf và tambourine

Trống khung là trống một mặt da căng trên vành gỗ nông, rộng hơn sâu. Gia đình bodhrán, daf, riq, pandeiro, tambourine và cách gõ thử nhịp sáu của bodhrán.

An Irish frame drum held upright on a seated player's knee, a short double-ended wooden beater blurred mid-stroke, cozy pub corner with timber walls, soft evening lamplight

Trống khung là loại trống chỉ có một mặt da căng trên một vành gỗ nông — vành rộng hơn nhiều so với độ sâu, giống như chiếc rây bột úp ngược được bịt da. Cầm lên thì nhẹ, gõ lên thì tiếng lan rộng, ấm và mềm, như tiếng mưa nặng hạt rơi trên mái tôn được lót vải. Chiếc tambourine có lục lạc mà nhiều người quen trong các buổi văn nghệ chính là một thành viên của gia đình này.

Gia đình trống khung rất đông con và rất cổ: đã có mặt ở nhiều vùng từ Trung Đông, Bắc Phi đến châu Âu, châu Mỹ. Phần dưới giới thiệu những thành viên hay gặp, cách mỗi loại được gõ, một bài làm thử nhịp sáu của trống bodhrán Ireland, cách đổi cao độ bằng bàn tay sau mặt da, và cách giữ da, giữ tay, giữ tai.

Rộng hơn sâu: định nghĩa của trống khung

Cái làm nên một chiếc trống khung là tỉ lệ. Hầu hết trống mà bạn biết — trống cơm, trống cái, trống bass — có thân sâu, là một buồng cộng hưởng lớn. Trống khung thì gần như không có thân: vành gỗ chỉ cao vài đốt ngón tay, mặt da có chiếc rộng gần bằng chiều ngang vai người lớn. Vì thế tiếng của nó ít “ùm” trong thân mà lan ra từ chính mặt da, mềm và rộng.

Vành gỗ thường được uốn từ một thanh gỗ mỏng ngâm nước rồi dán đầu nối. Mặt da có thể là da dê, da bò mỏng, da cá ở một số vùng, hay ngày nay là mặt nhựa. Da thường được dán hoặc đóng đinh cố định vào vành; vài loại hiện đại có ốc chỉnh căng.

Trống khung là một trong những dạng trống lâu đời được biết đến. Nhiều hình chạm và tranh vẽ cổ ở vùng Trung Đông và Địa Trung Hải đã thể hiện người cầm trống khung, thường gắn với múa hát trong lễ hội cộng đồng. Không cần đi sâu vào niên đại, chỉ cần biết: khi bạn cầm một chiếc tambourine, bạn đang cầm một kiểu nhạc cụ đã đi cùng con người rất lâu.

Điểm thú vị có thật: vì nhẹ và một mặt, trống khung là loại trống hiếm hoi mà người chơi có thể vừa cầm vừa đổi tiếng bằng bàn tay bên trong. Tay giữ trống cũng là tay chỉnh tiếng — điều không làm được với một chiếc trống hai mặt thân sâu.

Một gia đình đông con

Những thành viên hay gặp nhất của gia đình trống khung, mỗi chiếc gắn với một vùng đất và một lối chơi:

TênVùng gắn bóĐặc điểmGõ bằng
BodhránIrelandDa dê, vành rộng, tay trái đỡ phía sau mặt daMột dùi gỗ ngắn hai đầu
DafIran và nhiều vùng Trung ĐôngRất lớn, có vòng kim loại nhỏ treo bên trong vànhNgón và bàn tay
RiqThế giới Ả RậpNhỏ, mặt da mỏng, nhiều cặp lục lạc đồng nặngĐầu ngón, lắc cổ tay
PandeiroBrazilCỡ vừa, có lục lạc, mặt da căng bằng ốcNgón cái, đầu ngón, gốc bàn tay
BendirBắc PhiCó sợi dây căng sát mặt trong da, tiếng rè nhẹNgón và bàn tay
TambourineKhắp nơiCó hoặc không mặt da, nhiều lục lạc kim loạiVỗ tay, lắc, gõ lên đùi

Bạn sẽ thấy một điều thú vị: cùng một ý tưởng mặt da trên vành gỗ, mỗi vùng thêm một chi tiết riêng — vòng kim loại bên trong, lục lạc ở vành, sợi dây rè sau da — để tiếng trống hợp với giọng hát và điệu múa của mình. Riq trong tay người chơi giỏi có thể giữ nhịp cho cả một dàn nhạc thính phòng Ả Rập; pandeiro là trái tim nhịp của nhiều điệu samba nhỏ, chơi ở góc phố hay trong sân nhà.

Nếu bạn chỉ có thể làm quen một loại, tambourine là cửa vào dễ nhất vì có sẵn ở nhiều trường học và nhà văn hoá. Còn muốn hiểu cái hay riêng của trống khung — đổi tiếng bằng bàn tay, nhịp lắc cổ tay — thì bodhrán hay một chiếc trống khung trơn không lục lạc sẽ dạy bạn nhiều hơn.

Bodhrán và nhịp jig: làm thử với đếm sáu

Bodhrán là trống khung của nhạc dân gian Ireland, đi cùng đàn fiddle, sáo và tiếng hát trong các buổi chơi nhạc chung ở quán. Người chơi ngồi, đặt trống dựng đứng trên đùi, tay trái luồn phía sau mặt da, tay phải cầm một chiếc dùi gỗ ngắn có hai đầu tròn. Dùi không gõ như búa mà lắc như cổ tay đang vẩy nước, đầu dưới đi xuống thì gõ một tiếng, đầu trên đi lên lại gõ một tiếng.

Nhiều bài nhạc Ireland đi theo nhịp jig, đếm sáu: “MỘT hai ba BỐN năm sáu”, tiếng mạnh ở số một và số bốn. Chiều dùi xen kẽ xuống – lên – xuống, rồi lại xuống – lên – xuống:

ĐếmMỘThaibaBỐNnămsáu
Chiều dùixuốnglênxuốngxuốnglênxuống
Mạnh nhẹmạnhnhẹnhẹmạnhnhẹnhẹ

Làm thử không cần trống: cầm một chiếc bút bi ở giữa thân, cổ tay thả lỏng, vẩy để đầu dưới bút chạm vào lòng bàn tay kia ở số một, đầu trên chạm khi vẩy ngược lên ở số hai, lại xuống ở số ba. Đến số bốn, vẩy xuống thêm một lần nữa — hai lần xuống liền nhau ở ba và bốn là chỗ người mới hay vấp. Đọc to “MỘT hai ba BỐN năm sáu” cho tới khi bút tự đi.

Nghe như tiếng vó ngựa phi nước kiệu: “ta-ca-tà ta-ca-tà”. Khi đã quen, chỉ cần nghe một bài jig vài giây là tay bạn tự bắt vào nhịp.

Tambourine: lắc, vỗ và miết

Vỗ vào lòng bàn tay. Cách giữ nhịp quen nhất cho nhạc pop: cầm tambourine ở tay không thuận, vỗ nó vào lòng bàn tay thuận ở số hai và số bốn. Lục lạc reo lên gọn gàng, ăn khớp với tiếng trống snare trong bài.

Lắc giữ nền. Lắc đều cổ tay theo các chữ “và” tạo một nền xao xác liên tục, như tiếng hạt mưa trên lá. Lắc từ cổ tay, không lắc cả cánh tay, thì mới đều và đỡ mỏi.

Gõ lên đùi. Ngồi, cầm tambourine bằng một tay, gõ vành của nó lên đùi ở phách mạnh, rồi lắc nhẹ ở phách nhẹ. Hai thứ tiếng xen nhau nghe như một bộ gõ nhỏ.

Miết ngón cái. Kỹ thuật đẹp nhất của tambourine có mặt da: miết đầu ngón cái hơi ẩm dọc mép da, ngón nảy liên tục trên mặt da làm lục lạc reo thành một chuỗi rền dài. Người mới thường phải thử nhiều lần mới ra tiếng; mẹo là miết chậm, góc ngón nghiêng, lực nhẹ.

Hiểu lầm hay gặp. Nhiều người nghĩ tambourine là nhạc cụ “dễ, ai cầm cũng được”. Lắc tuỳ hứng thì dễ, nhưng giữ đúng nhịp, đúng chỗ trong cả một bài hát là việc khó; một chiếc tambourine lệch nhịp nghe lộ hơn cả tiếng trống lệch.

Bàn tay sau mặt da: đổi tiếng không cần chỉnh dây

Ở bodhrán, tay trái không chỉ đỡ trống. Áp lòng bàn tay vào mặt sau da gần mép, tiếng trống cao lên và ngắn lại; trượt tay vào gần giữa, tiếng càng cao, càng khô; nhấc tay ra, tiếng trầm và ngân trở lại. Người chơi giỏi “hát” cả một đường giai điệu nhỏ bằng tay trái trong khi tay phải giữ nhịp đều.

Daf và bendir dùng nguyên lý tương tự: ngón tay của bàn tay đỡ trống chạm nhẹ vào da để tắt bớt tiếng ở những chỗ cần gọn, thả ra ở chỗ cần vang. Tiếng vòng kim loại bên trong daf rộn lên mỗi khi người chơi gõ mạnh vào mép — đó là lý do daf có thể vừa trầm ấm vừa xao xác.

Làm thử: lấy một chiếc rây bột hay khung thêu, căng một tấm màng bọc thực phẩm thật chặt lên mặt, gõ nhẹ bằng đầu ngón. Rồi đặt ngón tay của bàn tay kia ấn nhẹ vào mặt dưới của màng, gõ lại. Tiếng sẽ cao và gọn hơn hẳn. Chỉ một ngón tay đã đổi được tiếng, đó chính là điều người chơi trống khung làm cả đời.

Trong góc quán gỗ ấm ánh đèn, người đàn ông ngồi với chiếc bodhrán trên đùi, chờ đàn fiddle dạo xong câu đầu. Cổ tay ông bắt đầu lắc, chiếc dùi nhỏ chỉ là một vệt mờ. Tay trái trượt lên trượt xuống sau mặt da, và tiếng trống như đang đáp lời đàn.

Giữ da, giữ tay, giữ tai

Da tự nhiên của trống khung ăn theo thời tiết. Mùa nồm ẩm, da chùng, tiếng tù và bẹt; mùa hanh khô, da căng, tiếng sáng. Người chơi bodhrán đôi khi xoa một ít nước lên mặt trong da cho tiếng trầm hơn, hoặc hơ trống gần chỗ ấm cho da căng lại — nhưng đừng đặt trống sát lửa, sát bếp hay phơi nắng gắt, da có thể rách. Cất trống trong túi vải, nơi khô ráo, không đè vật nặng lên mặt da.

Lục lạc kim loại của tambourine, riq, pandeiro cho tiếng rất cao và sắc. Lắc sát tai trong phòng nhỏ lâu dài làm tai mỏi nhanh hơn bạn nghĩ. Khi tập lâu hãy dùng nút tai bảo vệ cho người chơi nhạc, và nghỉ khi thấy ù tai. Ù kéo dài qua hôm sau thì nên khám tai mũi họng.

Cầm trống khung lớn như daf trong thời gian dài làm mỏi vai và cổ tay. Tập theo đoạn hai mươi phút, đổi tay, xoay cổ tay giữa các đoạn. Đau nhói kéo dài thì nghỉ và gặp bác sĩ nếu không đỡ.

Với trẻ nhỏ, tambourine là nhạc cụ đầu đời rất tốt: nhẹ, dễ ra tiếng, không cần kỹ thuật. Chỉ cần kiểm tra lục lạc không lỏng, không có cạnh sắc, và để trẻ chơi ở mức âm lượng vừa phải.

Câu hỏi thường gặp

Trống khung khác trống cơm như thế nào?

Trống cơm có thân gỗ dài và hai mặt da, tiếng cộng hưởng trong thân. Trống khung chỉ có một mặt da trên vành gỗ nông, tiếng lan ra từ chính mặt da, nhẹ hơn và có thể đổi tiếng bằng bàn tay đỡ phía sau.

Tambourine không có mặt da có tính là trống khung không?

Tambourine không mặt da về bản chất là một vành gắn lục lạc, gần với nhạc cụ lắc hơn là trống. Loại có mặt da thì thuộc gia đình trống khung đúng nghĩa, vì vừa gõ được lên da vừa có tiếng lục lạc.

Dùi bodhrán cầm thế nào cho đúng?

Phổ biến nhất là cầm dùi ở giữa thân như cầm bút, ngón cái và các ngón kẹp nhẹ, rồi dùng cổ tay lắc để hai đầu dùi lần lượt chạm mặt da. Cánh tay giữ yên, chuyển động nằm ở cổ tay thả lỏng.

Trống khung có hợp để tập ở chung cư không?

Trống khung nhỏ và mặt da mềm nên tiếng không vang bằng trống bộ, khá hợp để tập ở nhà nếu chọn giờ ban ngày và gõ vừa tay. Tambourine nhiều lục lạc thì chói hơn, nên lắc nhẹ và nói trước với hàng xóm nếu tập lâu.

Vì sao daf có vòng kim loại bên trong vành?

Các vòng kim loại nhỏ treo bên trong vành daf rung lên mỗi khi mặt da bị gõ mạnh, tạo một lớp tiếng xao xác phủ lên tiếng trầm. Nhờ đó một người chơi daf vừa giữ nền trầm vừa có tiếng sáng như lục lạc.

Trẻ mấy tuổi chơi tambourine được?

Trẻ mầm non đã có thể lắc và vỗ tambourine nhỏ theo bài hát, có người lớn bên cạnh. Nên chọn loại nhẹ, lục lạc gắn chắc, không cạnh sắc, và để trẻ chơi theo niềm vui, không bắt đúng kỹ thuật.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138