Trống thúc quân là trống dùng trong quân đội thời xưa để truyền lệnh và giữ nhịp bước: trống dồn là tiến lên, trống thưa là đi đều, trống ngừng là đứng lại. Giữa tiếng gươm giáo, tiếng hô, tiếng ngựa, không giọng người nào át nổi, nhưng tiếng trống lớn thì cả đội quân nghe được. Ngày nay cụm "như trống thúc quân" vẫn nằm trong lời ăn tiếng nói, để chỉ thứ gì giục giã, thúc người ta làm nhanh lên.
Bài này không kể trận đánh cụ thể nào. Nó nhìn trống thúc quân bằng góc của nhịp: vì sao một chiếc trống lại chỉ huy được hàng nghìn bước chân, trống và chiêng chia việc thế nào trong cách hiểu chung của nhiều nền văn hoá phương Đông, và những dấu vết của tiếng trống ấy còn sống trong lễ hội, trong thành ngữ, trong đội trống nghi lễ ngày nay.
Vì sao lại là trống, không phải tiếng hô
Thử tưởng tượng một bãi đất rộng, hàng trăm người đứng thành hàng, gió thổi ngang, mỗi người mang theo vũ khí kêu lách cách. Một người chỉ huy gào to cỡ nào thì vài chục bước sau tiếng đã nhoè. Một chiếc trống lớn thì khác. Mặt da rộng rung lên đẩy ra âm trầm và mạnh, đi xa và vòng qua vật cản dễ hơn giọng nói. Quan trọng hơn, tiếng trống không có chữ, nên không ai nghe nhầm chữ này ra chữ kia.
Thứ trống truyền đi được là nhịp: thưa hay dày, đều hay dồn, liên tục hay ngắt quãng. Đó là những khác biệt mà tai người nhận ra ngay cả khi đang hoảng loạn, đang mệt hay đang ở rất xa. Bạn có thể tự kiểm chứng: gõ hai kiểu nhịp lên bàn ở phòng bên cạnh, người trong nhà phân biệt được ngay "gõ chậm" với "gõ dồn", dù không nghe rõ tiếng gì.
Trống còn một lợi thế nữa: nó tác động vào cơ thể. Âm trầm dội vào ngực, nhịp đều kéo bước chân theo. Đây là điều người chơi nhạc ngày nay vẫn thấy hằng ngày: nghe một nhịp chắc khoẻ, chân tự nhún, tay tự gõ. Một đội quân hàng trăm người cùng nghe một nhịp trống thì cũng dễ cùng bước một nhịp.
Trống và chiêng: hai tiếng, hai lệnh
Trong cách hiểu phổ biến của nhiều nền văn hoá phương Đông, có một quy ước rất hay được nhắc: nghe trống thì tiến, nghe chiêng thì lui. Cách gõ cụ thể mỗi thời mỗi nơi khác nhau và nay khó biết chính xác, nhưng tinh thần chung có thể hình dung như sau:
| Tiếng gì | Nghe ra sao | Thường hiểu là |
|---|---|---|
| Trống gõ thưa, đều | "Tùng … tùng … tùng …" như bước chân | Đi đều, giữ hàng, chưa giao chiến |
| Trống dồn dần lên | Tiếng gõ dày lên, nhanh hơn, mạnh hơn | Chuẩn bị, rồi xông lên |
| Trống dồn liên hồi | Gõ liên tục không dứt | Tiến mạnh, giục giã hết sức |
| Chiêng, thanh la | Tiếng kim loại ngân dài, cao, khác hẳn trống | Dừng lại, thu quân, rút về |
Vì sao lại chia như vậy? Một lý do dễ hiểu là âm sắc khác hẳn nhau. Trống da có tiếng trầm, đục, ngắn; chiêng kim loại có tiếng sáng, cao, ngân dài. Giữa lúc hỗn loạn, chỉ cần nghe "loại tiếng" là biết lệnh, không cần đếm. Đó là nguyên tắc thiết kế tín hiệu mà ngày nay người ta vẫn dùng: hai lệnh trái ngược nhau thì nên dùng hai âm thanh thật khác nhau.
Bảng trên là cách hình dung tổng quát, không phải một bộ lệnh của triều đại hay đạo quân cụ thể nào.
Làm thử: cảm sức kéo của nhịp đều
Bạn không cần trống để thấy vì sao nhịp trống giữ được bước chân của cả đoàn. Rủ hai ba người trong nhà cùng làm:
- Một người làm "người gõ", dùng lòng bàn tay vỗ lên mặt bàn hoặc cửa tủ gỗ, vỗ đều khoảng tốc độ đi bộ thong thả.
- Những người còn lại đi vòng quanh phòng, cố gắng để bước chân trái chạm đất đúng lúc tiếng vỗ vang lên.
- Sau khoảng nửa phút, người gõ tăng tốc độ rất từ từ. Để ý xem mọi người có bước nhanh theo mà không cần ai bảo không.
- Người gõ chuyển sang vỗ dồn, nhanh và dày. Thông thường mọi người sẽ tự bước gấp lên, có người còn bật cười vì thấy "bị giục".
- Cuối cùng, người gõ dừng hẳn và gõ một tiếng thật khác, ví dụ gõ chiếc thìa vào cốc. Mọi người dừng lại. Bạn vừa tái hiện cặp "trống tiến, chiêng dừng" ngay trong phòng khách.
Điều bất ngờ với nhiều người là ở bước 3: gần như ai cũng bước nhanh theo mà không nhận ra. Đây là hiện tượng quen thuộc khi cơ thể bắt nhịp với âm thanh đều. Các nhà nghiên cứu về nhịp gọi chung hiện tượng cơ thể tự đồng bộ với một nhịp bên ngoài là sự "bắt nhịp", và trống thúc quân có lẽ là một trong những cách dùng nó lâu đời nhất của con người.
Một cảnh hình dung: sáng sớm trước trận
Sương còn phủ trắng bãi sông. Hàng người đứng im, chỉ nghe tiếng nước vỗ và tiếng ai đó hắng giọng. Rồi từ phía sau, một tiếng trống lớn vang lên, chậm và nặng. Lại một tiếng. Lại một tiếng. Hàng người bắt đầu bước, chân trái chạm đất đúng lúc tiếng trống dội vào ngực. Không ai nói gì. Tiếng trống làm thay hết.
Cảnh trên chỉ là hình dung, nhưng nó gần với cách tiếng trống được nhắc trong văn chương và truyền thuyết của người Việt: tiếng trống mở đầu, tiếng trống giục giã, tiếng trống vang rền. Người đọc thơ văn xưa sẽ gặp hình ảnh trống trận rất thường, đi cùng cờ, chiêng, tù và. Những hình ảnh ấy cho thấy trống không chỉ là công cụ, mà còn là âm thanh mang tinh thần của cả một cuộc ra quân.
Với người học nhịp hôm nay, cảnh ấy nhắc một điều thực tế: nhịp chậm, đều và chắc có sức nặng riêng. Không phải lúc nào gõ nhanh cũng tạo được khí thế. Nhiều khi chính những tiếng trống thưa, cách nhau rõ ràng, mới làm người nghe nín thở.
Tiếng trống ấy còn vang ở đâu hôm nay
Trống thúc quân theo nghĩa đen đã thuộc về lịch sử, nhưng dấu vết của nó còn ở khá nhiều nơi quanh ta:
- Trong lễ hội tái hiện truyền thuyết. Một số lễ hội của người Việt diễn lại tích xưa về đánh giặc, như hội Gióng, có trống và chiêng tham gia vào những màn diễn xướng. Ở đó tiếng trống được dùng như phần của nghi lễ cộng đồng, giữ nhịp cho người tham gia.
- Trong đội trống nghi lễ. Đội trống của trường học, đoàn thể hay đội trống hội vẫn dùng nhịp đều để giữ bước khi diễu hành, dồn nhịp để mở màn, ngắt nhịp để kết.
- Trong thành ngữ, cách nói. "Như trống thúc quân", "trống giong cờ mở", "đánh trống lảng" (cố ý nói sang chuyện khác), "trống đánh xuôi kèn thổi ngược" (mỗi người một nhịp, không ăn khớp). Mỗi câu đều mượn tiếng trống để nói chuyện đời thường, cho thấy âm thanh ấy đã thấm vào lời ăn tiếng nói đến mức nào.
- Trong âm nhạc phim, sân khấu. Những đoạn nhạc dồn dập trước cảnh cao trào thường dựa vào trống trầm, gõ dày dần, đúng tinh thần của tiếng trống giục.
Câu "trống đánh xuôi kèn thổi ngược" đặc biệt đáng nhớ với người chơi nhạc. Nó cho thấy từ lâu người Việt đã coi việc cả nhóm theo cùng một nhịp là điều cơ bản, và lệch nhịp là hình ảnh tiêu biểu cho sự lủng củng.
Đọc lịch sử về trống cho đúng
Cẩn thận với những con số và tên tuổi lan truyền. Trên mạng có nhiều câu chuyện về chiếc trống "lớn nhất", "cổ nhất", hay về trận đánh có tiếng trống thế này thế kia. Không ít câu chuyện thiếu nguồn rõ ràng. Muốn tìm hiểu kỹ, nên đọc sách lịch sử, bảo tàng, hoặc tài liệu của nhà nghiên cứu có uy tín.
Trống trận không chỉ có một loại. Trong quân đội xưa có thể có nhiều cỡ trống: trống lớn đặt cố định để truyền lệnh chung, trống nhỏ hơn mang theo đoàn. Đừng hình dung chỉ một chiếc trống khổng lồ.
Trống đồng không phải trống thúc quân theo nghĩa thông thường. Trống đồng là cổ vật có lịch sử và vai trò riêng, được nghiên cứu kỹ ở chỗ khác. Bài này nói về trống da dùng để truyền lệnh, giữ nhịp.
Tiếng trống lớn và đôi tai. Nếu bạn tham gia đội trống nghi lễ hoặc diễn xướng có trống lớn, dùng nút tai bảo vệ khi gõ lâu, nghỉ khi tai ù. Ù tai kéo dài sau buổi diễn thì nên đi khám tai mũi họng.
Nhịp đều và đôi chân: điều người đi bộ đường dài cũng biết
Có một lý do thực tế khiến các đoàn người đi xa thời xưa cần tiếng trống đều: bước theo nhịp giúp cả đoàn giữ hàng và giữ sức. Khi mỗi người tự bước một kiểu, người nhanh dồn lên, người chậm tụt lại, đoàn kéo dài ra, người cuối phải chạy đuổi. Khi cả đoàn bước theo một nhịp chung, khoảng cách giữa các hàng được giữ, không ai phải bứt lên rồi khựng lại.
Người đi bộ đường dài ngày nay cũng biết điều này theo cách riêng. Nhiều người đi bộ hoặc chạy bộ thấy dễ giữ sức hơn khi nghe một bản nhạc có nhịp đều vừa với bước chân, thay vì đi theo cảm hứng. Không phải phép màu gì: nhịp đều giúp mình không vô tình tăng tốc rồi hụt hơi.
Bạn có thể thử ngay khi đi bộ buổi tối: đếm thầm "một, hai, một, hai" theo bước chân trong vài phút, rồi bỏ đếm. Nhiều người thấy bước chân mình trở nên lộn xộn hơn hẳn khi không còn tiếng đếm. Tiếng trống thúc quân, ở một nghĩa nào đó, là tiếng đếm ấy được nói to lên cho hàng trăm người cùng nghe.
Câu hỏi thường gặp
"Nghe trống thì tiến, nghe chiêng thì lui" nghĩa là gì?
Đây là một quy ước quân sự thường được nhắc trong văn hoá phương Đông: tiếng trống da trầm, mạnh báo hiệu tiến lên, còn tiếng chiêng hay thanh la kim loại báo hiệu dừng lại, rút về. Hai âm sắc khác hẳn nhau nên dễ phân biệt giữa lúc hỗn loạn.
Vì sao trống truyền lệnh được xa hơn tiếng người?
Trống lớn tạo âm trầm và mạnh, đi xa và vòng qua vật cản tốt hơn giọng nói. Tiếng trống lại không có chữ, chỉ có nhịp thưa hay dày, đều hay dồn, nên người nghe ở xa vẫn phân biệt được lệnh mà không sợ nghe nhầm lời.
Cụm "như trống thúc quân" ngày nay dùng thế nào?
Người ta dùng cụm này để tả thứ gì giục giã, thúc người khác làm nhanh lên, ví dụ một hạn chót dồn dập hay một tiếng gọi liên tục. Nó giữ lại hình ảnh tiếng trống dồn dập thời xưa dùng để giục quân tiến lên.
"Trống đánh xuôi kèn thổi ngược" là gì?
Thành ngữ này chỉ cảnh mỗi người làm một kiểu, không ăn khớp với nhau. Nó lấy hình ảnh một dàn nhạc mà trống và kèn mỗi thứ một nhịp, nghe lủng củng, để nói về những việc thiếu sự thống nhất.
Đội trống nghi lễ ngày nay còn dùng nhịp kiểu trống trận không?
Có những điểm giống. Đội trống diễu hành vẫn dùng nhịp đều để giữ bước chân, dồn nhịp để mở màn và ngắt nhịp để kết. Tuy vậy, đây là âm nhạc nghi lễ và biểu diễn, không còn là tín hiệu chỉ huy như thời xưa.
Muốn tìm hiểu lịch sử trống trận một cách đáng tin thì đọc ở đâu?
Nên tìm sách lịch sử, tài liệu của bảo tàng và các công trình của nhà nghiên cứu có uy tín, thay vì tin những câu chuyện lan truyền thiếu nguồn. Khi gặp con số kỷ lục hay tên tuổi cụ thể, hãy kiểm tra nguồn gốc trước khi kể lại.