ManhLiet.comMạnh Liệt
Nhịp điệu cho trẻ

Gõ nhịp bằng cơ thể cho học sinh tiểu học: dậm chân, vỗ đùi, vỗ tay thành một bài

Bốn tiếng có sẵn trên người — dậm chân, vỗ đùi, vỗ tay, búng tay — ghép thành bài nhịp cho lớp tiểu học: bảng ô X, cách chia nhóm, cách để trẻ tự sáng tác.

Primary school children standing in rows in a sunny classroom, stamping feet and clapping hands together, a teacher leading from the side, mid-motion blur, eye-level view

Gõ nhịp bằng cơ thể là dùng chính thân mình làm bộ trống: dậm chân nghe trầm như trống bass, vỗ đùi nghe như trống tom, vỗ tay nghe giòn như trống snare, búng tay nghe lách tách như hi-hat. Không cần mua nhạc cụ, không cần phòng riêng, cả lớp ba mươi học sinh có thể cùng chơi một bài nhịp trong giờ âm nhạc hay giờ sinh hoạt.

Bài này đi từng bước: làm quen bốn tiếng, ghép thành nhịp bốn phách, thêm nửa phách bằng cách đếm "MỘT và hai và", chia nhóm chơi chồng lên nhau, rồi để học sinh tự sáng tác ô nhịp của mình. Mọi nhịp đều viết bằng bảng ô X và –, đọc được trên điện thoại, không cần biết nốt nhạc. Kèm vài điều giữ an toàn cho tay, cho chân và cho lớp học tầng dưới.

Bốn tiếng trên cơ thể và nhạc cụ tương ứng

Cho học sinh thử từng tiếng, lắng nghe xem nó trầm hay cao, dài hay ngắn. Mỗi tiếng có một chữ viết tắt để dùng trong các bảng nhịp phía dưới.

TiếngViết tắtCách làmNghe như
Dậm chânCNhấc gót, đặt cả bàn chân xuống sàn, vừa lựcTrống bass: thùm, trầm
Vỗ đùiĐHai lòng bàn tay vỗ xuống hai đùi cùng lúcTrống tom: bộp, ấm
Vỗ tayTLòng bàn tay vỗ vào nhau, hơi khumTrống snare: tách, giòn
Búng tayBBúng ngón cái với ngón giữaHi-hat: tích, nhỏ, cao

Không phải học sinh nào cũng búng tay được; không ít em tám, chín tuổi vẫn chưa búng ra tiếng. Không sao, cho các em thay bằng tặc lưỡi hoặc gõ hai ngón tay vào lòng bàn tay. Điều quan trọng là có một tiếng nhỏ, cao để làm "lớp trên cùng".

Một chi tiết thú vị: vỗ tay khum lòng bàn tay nghe trầm và tròn hơn vỗ tay thẳng, giống như mặt trống to so với mặt trống nhỏ. Cho học sinh tự thử hai kiểu, các em sẽ tự phát hiện mình có hai "trống" trong cùng một đôi tay.

Bước một: nhịp bốn phách đơn giản nhất

Cả lớp đứng, đếm to "MỘT – hai – BA – bốn" đều như kim giây đồng hồ. Chữ in hoa là phách mạnh. Mỗi ô một động tác, – là nghỉ (vẫn đếm).

ĐếmMỘThaiBAbốn
Lượt 1CTCT
Lượt 2CĐT–
Lượt 3CCT–
Lượt 4ĐĐTT

Lượt 1 là khung nhịp quen thuộc của rất nhiều bài hát phổ thông: trống bass ở phách MỘT và BA, trống snare ở phách hai và bốn. Khi cả lớp chơi đều lượt 1, bạn sẽ nghe ra tiếng "thùm – tách – thùm – tách" như một bộ trống thật.

Lượt 3 có thể hơi quen với nhiều em: dậm hai lần, vỗ tay một lần, nghỉ một nhịp. Khuôn "thùm thùm tách" này thường gặp ở các sân vận động khi khán giả cổ vũ. Học sinh rất thích nhận ra một nhịp mình từng nghe ở đâu đó. Nhắc các em dậm chân vừa lực, vì khuôn này hay khiến cả lớp hăng lên.

Mỗi lượt lặp tám lần rồi mới sang lượt sau. Giáo viên giữ nhịp đếm chậm, đều; tăng tốc chỉ khi cả lớp đã chơi vững.

Bước hai: thêm nửa phách bằng chữ "và"

Đếm "MỘT và hai và BA và bốn và" — tám ô, chữ "và" rơi vào giữa hai phách. Búng tay (B) ở các ô "và" làm nhịp nghe dày và chạy hơn hẳn.

ĐếmMỘTvàhaivàBAvàbốnvà
Búng tay–B–B–B–B
Vỗ tay––T–––T–
Dậm chânC–––C–––

Đọc theo cột: ô MỘT chỉ dậm chân, ô "và" chỉ búng tay, ô hai chỉ vỗ tay. Ba tầng nằm xen nhau, không bao giờ chồng lên nhau, nên học sinh tiểu học dễ làm một mình. Đây cũng là một cách giới thiệu việc chia phách thành nửa phách mà không cần nói đến nốt móc hay ký hiệu nào.

Làm thử ngay, không cần cả lớp: ngồi trước bàn, chân phải dậm ở MỘT và BA, tay vỗ ở hai và bốn, miệng tặc lưỡi ở mọi chữ "và". Đếm thật chậm. Nếu bạn — người lớn — thấy hơi rối ở lần đầu thì đó chính là cảm giác của học sinh; vài lượt sau, ba tầng sẽ tự khớp lại thành một dòng chảy.

Nếu khó, chia lớp ra: một nhóm chỉ búng, một nhóm chỉ vỗ tay, một nhóm chỉ dậm chân. Ghép lại sẽ ra đúng bảng trên. Rồi đổi nhóm, để em nào cũng được chơi cả ba tầng.

Bước ba: chia nhóm chơi chồng lên nhau và nối vòng

Khi lớp đã quen bước một và bước hai, chia làm ba nhóm. Nhóm một chơi lượt 1 ở bước một ("C T C T") làm nền suốt bài. Nhóm hai vào sau tám nhịp, chơi lượt 4 ("Đ Đ T T"). Nhóm ba vào sau tám nhịp nữa, chỉ búng tay ở các ô "và". Ba nhóm chồng lên nhau tạo nên một bản nhịp dày, mỗi nhóm phải giữ chắc phần mình mà vẫn nghe được nhóm khác.

Một cách khác là chơi nối vòng: cả lớp chơi cùng một câu nhịp, nhưng nhóm sau bắt đầu chậm hơn nhóm trước hai phách. Kết quả nghe như tiếng vang đuổi nhau trong một hang đá. Cách này khó hơn, hợp với lớp bốn, lớp năm.

Giáo viên nên đứng ở vị trí cả ba nhóm nhìn thấy, dùng tay ra hiệu vào và dừng. Kết thúc bằng một động tác chung mà cả lớp đã hẹn trước, ví dụ ba cái dậm chân thật chậm rồi đứng im. Kết thúc gọn gàng làm cả lớp có cảm giác vừa hoàn thành một tác phẩm.

Không nên biến việc chia nhóm thành cuộc thi nhóm nào hay hơn. Sức hấp dẫn của bộ gõ cơ thể nằm ở chỗ tất cả cùng làm ra một âm thanh lớn hơn từng người. Nhóm nào bị lạc nhịp thì cả lớp dừng, đếm lại, rồi vào lại cùng nhau.

Bước bốn: học sinh tự sáng tác ô nhịp của mình

Phát cho mỗi nhóm nhỏ một bảng bốn ô trống như dưới. Các em tự điền C, Đ, T, B hoặc – vào từng ô, đọc thành tiếng rồi chơi cho cả lớp nghe.

ĐếmMỘThaiBAbốn
Ô nhịp của nhóm…………
Ví dụ: "Chú ếch"ĐĐ–T
Ví dụ: "Cơn mưa"BBBT
Ví dụ: "Bước chân khổng lồ"C–C–

Đặt tên cho ô nhịp làm học sinh nhớ lâu hơn: nhịp "Chú ếch" nhảy hai cái rồi kêu. Cả lớp chơi lại nhịp của từng nhóm, mỗi nhịp bốn lần. Không bình chọn nhịp hay nhất; mỗi nhóm được nghe cả lớp chơi lại sáng tác của mình, thế là đủ vui.

Khi đã có bốn ô nhịp của bốn nhóm, ghép chúng nối tiếp nhau là ra một "bài" dài mười sáu phách do chính lớp viết. Chơi bài đó hai lượt liền, lượt sau nhỏ tiếng hơn lượt đầu, là có ngay một phần kết.

Ghép bộ gõ cơ thể vào bài hát lớp đã thuộc

Bộ gõ cơ thể sống động nhất khi đi cùng bài hát. Chọn một bài hát thiếu nhi lớp đã thuộc, hát chậm hơn bình thường. Trước hết, cả lớp chỉ hát và vỗ tay đều theo phách để tìm ra "bước chân" của bài. Sau đó, thay vỗ tay bằng khuôn "C T C T" của bước một. Hát và gõ cùng lúc khó hơn tưởng tượng; nhiều em sẽ quên hát khi tập trung gõ, hoặc gõ loạn khi mải hát. Đó là bình thường. Cho các em hát nhỏ đi, chỉ nhẩm lời, rồi to dần lên khi tay đã quen.

Bước tiếp theo: chia bài hát thành các câu. Câu một, cả lớp chỉ vỗ đùi; câu hai, thêm vỗ tay; câu ba, thêm dậm chân; câu cuối, cả ba tầng cùng chơi rồi dừng gọn. Bài hát như dày dần lên, giống cách một ban nhạc thêm từng nhạc cụ vào. Học sinh cảm được cấu trúc bài hát qua cơ thể mà không cần ai giảng "đây là đoạn, đây là điệp khúc".

Một gợi ý cho giáo viên: hỏi học sinh "câu nào của bài hát nên nhỏ, câu nào nên to?" Các em sẽ tranh luận rất sôi nổi, rồi tự chọn vỗ nhẹ ở câu buồn, dậm mạnh hơn ở câu vui. Đó là lần đầu các em quyết định cách thể hiện một bài nhạc — điều quý hơn cả việc gõ đúng.

Một tiết học, chuyện an toàn và hiểu lầm cần gỡ

Tiết âm nhạc chiều thứ năm, lớp ba kê bàn sát tường. Cô giáo đứng giữa phòng, giơ tay ra hiệu. "Thùm – tách – thùm – tách" vang lên lộn xộn, rồi đều dần. Một cậu bé hàng cuối cố búng tay mãi không ra tiếng, cô ra hiệu cho cậu tặc lưỡi. Cậu tặc lưỡi đúng vào các ô "và", mặt sáng bừng. Đến cuối tiết, ba nhóm chồng lên nhau, căn phòng nghe như có một ban nhạc thật, và chẳng có chiếc trống nào.

Về an toàn: vỗ đùi và vỗ tay vừa lực, không cần đập mạnh mới ra tiếng; vỗ đến đỏ rát là quá tay. Dậm chân bằng cả bàn chân, không nhảy dậm, nhất là khi lớp học ở tầng trên có lớp khác bên dưới. Chừa khoảng cách giữa các em để tay không va vào nhau. Ba mươi học sinh vỗ cùng lúc trong phòng nhỏ có thể khá ồn, nên xen một lượt "thì thầm" — vỗ nhẹ, búng nhẹ — giữa các lượt to.

Hiểu lầm cần gỡ: "Không có nhạc cụ thì không học nhịp được." Thật ra, nhiều truyền thống âm nhạc trên thế giới dùng vỗ tay, dậm chân làm phần nhịp chính. Bộ gõ cơ thể không phải là "phương án thay thế" mà là một cách chơi nhịp đầy đủ, và là một nền rất tốt trước khi học trống.

Câu hỏi thường gặp

Gõ nhịp bằng cơ thể là gì?

Đó là cách tạo nhịp bằng chính thân người như dậm chân, vỗ đùi, vỗ tay, búng tay, mỗi động tác cho một tiếng khác nhau giống các trống trong một bộ trống. Cách này không cần nhạc cụ và dùng được cho cả lớp học đông người.

Học sinh không búng tay được thì thay bằng gì?

Có thể thay bằng tặc lưỡi, gõ hai ngón tay vào lòng bàn tay hoặc chà hai lòng bàn tay vào nhau. Điều cần là một tiếng nhỏ và cao để làm lớp nhịp trên cùng, không bắt buộc phải là tiếng búng tay.

Học sinh lớp mấy thì chơi được nhịp có đếm "và"?

Nhiều học sinh lớp hai, lớp ba đã chơi được khi các tầng không chồng lên nhau, ví dụ dậm chân ở phách, búng tay ở chữ "và". Chơi chồng nhiều tầng cùng lúc thường hợp hơn với lớp bốn, lớp năm, nhưng tuỳ từng lớp.

Gõ nhịp bằng cơ thể có làm ồn lớp bên cạnh không?

Có thể khá ồn khi cả lớp cùng dậm chân và vỗ tay. Giáo viên nên chọn giờ phù hợp, dậm chân vừa lực, không nhảy dậm khi lớp ở tầng trên, xen các lượt chơi nhỏ tiếng và báo trước với lớp bên cạnh nếu cần.

Làm sao để học sinh tự sáng tác nhịp mà không bị lộn xộn?

Cho mỗi nhóm một bảng bốn ô trống, chỉ được điền bốn ký hiệu đã học hoặc dấu nghỉ, đọc thành tiếng trước khi chơi. Giới hạn rõ ràng giúp học sinh sáng tạo dễ hơn, và cả lớp chơi lại được ngay.

Có nên chấm điểm phần gõ nhịp bằng cơ thể của học sinh tiểu học không?

Với hoạt động nhịp ở tiểu học, nên nhận xét bằng lời về điều cụ thể học sinh làm được thay vì chấm điểm từng em. Mục tiêu là cả lớp cùng chơi và thích nhịp; so sánh điểm dễ làm em chậm hơn ngại tham gia.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138