Marimba là nhạc cụ gõ gồm những phím gỗ xếp như phím đàn piano, dưới mỗi phím treo một ống cộng hưởng, người chơi gõ bằng dùi đầu quấn len. Tiếng của nó ấm, tròn, mềm như tiếng gõ vào một khúc gỗ khô trong căn phòng có vọng — nhẹ nhàng hơn hẳn tiếng “keng” sáng chói của chiếc đàn phím kim loại đồ chơi mà nhiều bạn nhỏ từng gõ.
Marimba thường bị lẫn với xylophone vì cùng là phím gỗ. Chúng là họ hàng gần nhưng có giọng khác nhau, và cái khác nằm ở chỗ ít ai để ý: phía dưới bụng mỗi phím gỗ. Phần dưới đi từ nguồn gốc, so marimba với xylophone, lật phím lên xem bụng, cách cầm hai và bốn dùi, rồi tới một thí nghiệm nhỏ với thước gỗ bạn làm được ngay.
Từ quả bầu khô đến ống kim loại
Ý tưởng đặt những thanh gỗ lên trên một vật rỗng để tiếng vang hơn có ở nhiều nơi trên thế giới. Ở Tây Phi có balafon: các phím gỗ buộc trên khung, dưới mỗi phím treo một quả bầu khô làm hộp cộng hưởng, có khi còn dán thêm màng mỏng trên lỗ bầu để tiếng rè rè đặc trưng. Người chơi balafon gõ những câu nhanh, lấp lánh, đi cùng giọng hát kể chuyện.
Ở Trung Mỹ, nhất là Guatemala và vùng phía Nam Mexico, marimba trở thành nhạc cụ được yêu mến bậc nhất, có mặt trong lễ hội, đám cưới, sinh hoạt làng xã. Những chiếc marimba lớn ở đây có thể do ba bốn người cùng đứng chơi một lúc, mỗi người một vùng phím. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng marimba vùng này có gốc gác từ những nhạc cụ phím gỗ châu Phi, rồi phát triển theo cách riêng.
Marimba hoà nhạc ngày nay, loại bạn thấy trong dàn nhạc và phòng hoà nhạc, dùng ống kim loại thay cho quả bầu, phím xếp thành hai hàng như phím trắng và phím đen của đàn piano. Tầm âm rộng, có chiếc trải hơn bốn quãng tám, xuống tới những nốt trầm ấm như tiếng đàn cello.
Buổi trưa trong phòng tập vắng, cô sinh viên đứng giữa chiếc marimba dài gần bằng chiếc giường, bốn dùi len trong hai tay. Cô gõ một hợp âm trầm thật nhẹ, rồi đứng yên nghe. Tiếng gỗ ngân qua các ống kim loại, lan ra như vòng sóng trên mặt ao, rồi tắt dần trong ánh nắng xiên qua cửa sổ.
Marimba khác xylophone ở đâu
Nhìn lướt thì giống, nghe kỹ thì khác hẳn. Bảng so sánh những điểm chính:
| Điểm so | Marimba | Xylophone |
|---|---|---|
| Tầm âm | Rộng, xuống rất trầm | Hẹp hơn, nằm ở vùng cao |
| Phím | Rộng, mỏng, khoét sâu ở bụng | Hẹp hơn, dày hơn |
| Tiếng | Ấm, tròn, ngân dài | Sáng, gọn, tắt nhanh, hơi khô |
| Dùi | Đầu quấn len mềm | Đầu nhựa hoặc gỗ cứng |
| Hay dùng để | Độc tấu, hợp âm nhiều dùi, đệm êm | Tô điểm những câu nhanh, sáng trong dàn nhạc |
Làm thử bằng tai: nếu có dịp nghe hai nhạc cụ, hãy chú ý độ ngân sau mỗi tiếng gõ. Xylophone “tách” một cái rồi tắt, giống tiếng gõ đũa lên miệng chén. Marimba “bông” một cái rồi còn ngân lại một lúc, giống tiếng gõ vào thùng gỗ rỗng. Chính vì ngân lâu mà marimba hợp với những câu chậm, những hợp âm êm; còn xylophone hợp với những nốt nhanh, nhảy nhót, cần nghe rõ từng tiếng.
Họ hàng gần khác: vibraphone có phím kim loại, dưới các ống cộng hưởng có cánh quạt nhỏ quay để tạo tiếng rung rinh, thường gặp trong nhạc jazz; glockenspiel là phím thép nhỏ, tiếng lanh lảnh như chuông. Còn ở Việt Nam, đàn t'rưng bằng ống tre và đàn đá cũng là nhạc cụ gõ có cao độ, nhưng mỗi thứ là một câu chuyện riêng với chất liệu và đời sống riêng.
Bí mật dưới bụng phím
Lật một phím marimba lên, bạn sẽ thấy mặt dưới không phẳng mà được khoét cong thành một vòm ở giữa. Đó không phải để làm nhẹ, mà để lên tiếng. Khoét sâu ở giữa làm nốt chính trầm xuống; gọt ở hai đầu làm nốt cao hơn. Người thợ gọt từng chút, gõ, nghe, gọt tiếp.
Nhưng thợ không chỉ lên nốt chính. Một thanh gỗ khi gõ ra luôn có những âm phụ cao hơn, và nếu để tự nhiên, những âm phụ ấy không hoà với nốt chính, nghe đục. Bằng cách gọt vòm khéo léo, thợ marimba đẩy âm phụ đầu tiên lên đúng hai quãng tám trên nốt chính. Thợ xylophone thì chỉnh âm phụ đó lên một quãng tám cộng quãng năm. Hai cách chỉnh khác nhau làm cho hai nhạc cụ có hai màu tiếng khác hẳn, dù cùng làm từ gỗ.
Ống cộng hưởng phía dưới cũng có độ dài vừa khớp với nốt của phím trên nó: phím trầm ống dài, phím cao ống ngắn. Gõ phím, cột không khí trong ống rung theo, làm tiếng to hơn và ngân hơn. Ở nhiều chiếc marimba, những ống phía trầm dài đến mức phải uốn cong hoặc làm giả chiều dài ở dưới cho vừa chiều cao của nhạc cụ.
Gỗ truyền thống cho phím marimba là các loại gỗ cứng, nặng, thớ mịn. Ngày nay cũng có phím bằng vật liệu tổng hợp, bền hơn với nắng mưa, hợp dùng ngoài trời và trong trường học.
Cầm hai dùi, rồi bốn dùi
Hai dùi cho người mới. Cầm mỗi tay một dùi, ngón cái và ngón trỏ giữ, ba ngón còn lại ôm lỏng, mu bàn tay hướng lên. Gõ bằng cổ tay, để dùi rơi xuống phím rồi bật lên như quả bóng nảy.
Gõ vào đâu trên phím. Với phím ở hàng gần người, gõ vào khoảng giữa phím cho tiếng tròn nhất. Với hàng phím xa, nhiều người gõ ở mép gần mình cho tiện tay. Tránh gõ đúng chỗ sợi dây xuyên qua phím: đó là chỗ phím rung ít nhất, tiếng câm và cụt.
Bốn dùi để đánh hợp âm. Người chơi marimba lâu năm cầm hai dùi mỗi tay, kẹp giữa các ngón theo những kiểu cầm khác nhau, để gõ bốn nốt một lúc như đánh hợp âm trên đàn piano. Mở và khép khoảng cách giữa hai dùi trong một tay là kỹ năng riêng, cần thời gian.
Chọn dùi theo tiếng. Dùi len mềm cho phím trầm, tiếng ấm; dùi cứng hơn cho phím cao, tiếng rõ. Dùng dùi cứng cho phím trầm marimba vừa cho tiếng gắt vừa có thể làm hỏng phím.
Làm thử: vê một nốt. Marimba không giữ được tiếng như đàn violin, nên để kéo dài một nốt, người chơi vê: hai dùi luân phiên thật nhanh trên cùng một phím. Thử trên mặt bàn: hai ngón trỏ gõ luân phiên đều, nhanh dần, cho tới khi nghe thành một chuỗi rền, không còn từng tiếng rời.
Hiểu lầm phổ biến về marimba
Vài hình dung hay gặp khiến người ta đánh giá thấp nhạc cụ này, hoặc chơi sai ngay từ đầu:
| Hiểu lầm | Điều đúng |
|---|---|
| Marimba là mộc cầm cỡ lớn dành cho trẻ con | Đây là nhạc cụ hoà nhạc với kho bản độc tấu riêng, kỹ thuật bốn dùi cần nhiều năm luyện |
| Phím gỗ nào gõ cũng ra nốt | Phím phải được gọt bụng để lên nốt chính và chỉnh âm phụ, nếu không tiếng đục, lệch |
| Ống bên dưới chỉ để trang trí | Mỗi ống có độ dài khớp với nốt phía trên, làm tiếng to và ngân hơn hẳn |
| Gõ mạnh thì tiếng to và đẹp hơn | Gõ quá mạnh làm tiếng gắt, có thể nứt phím; tiếng đẹp nhờ dùi nảy tự nhiên |
| Marimba chỉ chơi nhạc cổ điển | Nó có mặt trong nhạc dân gian Trung Mỹ, nhạc phim, nhạc pop và nhiều lớp nhạc trường học |
Một chi tiết thú vị có thật: người chơi marimba thường đứng chứ không ngồi, và di chuyển dọc bàn phím như người đi trên một chiếc cầu dài. Bàn chân, hông, vai đều tham gia vào việc chơi nhạc. Vì thế người chơi lâu năm hay nói tư thế đứng vững quan trọng chẳng kém đôi tay: đứng lệch người thì gõ phím xa sẽ thiếu lực, phím gần lại thừa lực.
Tư thế, đôi tay và chăm sóc nhạc cụ
Đứng trước marimba, hai chân rộng bằng vai, khuỷu tay hơi gập, mặt phím ở khoảng ngang thắt lưng hoặc thấp hơn một chút. Nếu phải nhô vai lên mới gõ được, nhạc cụ đang cao quá so với bạn; nhiều chiếc marimba có thể chỉnh chiều cao chân. Khi chuyển sang vùng phím xa, bước chân đi theo, đừng chỉ vươn tay.
Cổ tay là nơi làm việc nhiều nhất. Khởi động trước khi chơi: xoay cổ tay, nắm mở bàn tay, lắc nhẹ cánh tay. Người tập bốn dùi đặc biệt dễ mỏi các ngón kẹp dùi, nên tập từng đoạn ngắn, nghỉ xen kẽ. Đau nhói, tê ngón hay đau kéo dài là dấu hiệu phải dừng, gặp bác sĩ nếu không đỡ, đừng cố tập qua cơn đau.
Phím gỗ sợ nắng gắt, sợ ẩm và sợ va. Che marimba bằng tấm phủ vải khi không dùng, đặt xa cửa sổ hứng nắng và xa máy lạnh thổi thẳng. Mùa nồm, giữ phòng thông thoáng; không đặt cốc nước hay đồ vật lên phím. Dùi len cất riêng, không để dính bụi bẩn hay dầu mỡ, vì len bẩn làm tiếng đục.
Marimba êm hơn trống, nhưng chơi trong phòng nhỏ với dùi cứng ở vùng phím cao vẫn có thể làm tai mỏi. Giữ âm lượng vừa phải, nghỉ giữa buổi tập; thấy ù tai thì cho tai nghỉ hẳn.
Làm thử: chiếc thước gỗ biết hát
Thí nghiệm này cho bạn thấy vì sao phím marimba được đỡ ở hai điểm cụ thể chứ không đặt bừa:
- Lấy một thanh gỗ cứng phẳng dài chừng ba gang tay, như chiếc thước gỗ.
- Đặt thanh gỗ lên hai ngón tay ở hai đầu sát mép, gõ nhẹ vào giữa bằng cán thìa. Tiếng nghe “cộc”, ngắn.
- Dời hai ngón tay vào trong, mỗi bên cách đầu thước khoảng một phần năm chiều dài, gõ lại vào giữa.
- Lần này thanh gỗ ngân lên rõ hơn, có chút “nốt” trong tiếng. Đó là vì bạn đang đỡ đúng hai điểm rung ít nhất của thanh gỗ.
- Thử đổi sang thanh ngắn hơn: tiếng cao hơn. Dài hơn: trầm hơn.
Đó chính là lý do sợi dây xâu phím marimba đi qua hai điểm ấy: đỡ ở đó thì phím rung tự do nhất. Làm cùng trẻ thì người lớn giữ thanh gỗ, cho trẻ cầm thìa gõ, gõ nhẹ để không bị dội vào tay.
Thí nghiệm này cũng giải thích một chuyện bạn có thể đã gặp: khi đặt một thanh gỗ nằm ì trên mặt bàn và gõ, nó chỉ “cộc”, vì cả mặt bàn chặn mọi rung động. Nhạc cụ phím gỗ nào, từ marimba đến mộc cầm cho bé, cũng phải treo hoặc kê phím ở đúng điểm mới hát được.
Câu hỏi thường gặp
Marimba và đàn t'rưng có giống nhau không?
Cả hai đều là nhạc cụ gõ có cao độ, mỗi phần cho một nốt. Marimba dùng phím gỗ và ống cộng hưởng kim loại, còn đàn t'rưng dùng các ống tre dài ngắn khác nhau, chính ống tre vừa là phần phát tiếng vừa là phần cộng hưởng.
Học marimba có cần biết piano trước không?
Không bắt buộc, nhưng vì phím marimba xếp giống phím piano nên người đã quen bàn phím sẽ nhận nốt nhanh hơn. Người chưa học nhạc có thể bắt đầu với hai dùi, các bài đơn giản và học vị trí phím dần.
Vì sao marimba hay có nhiều người cùng chơi một lúc?
Ở Trung Mỹ, những chiếc marimba lớn có bàn phím rất dài, nên ba bốn người đứng thành hàng, mỗi người lo một vùng phím: người chơi giai điệu, người đệm hợp âm, người giữ phần trầm. Cách chơi này tạo nên tiếng dày và rộn ràng.
Phím marimba có cần lên dây lại không?
Phím gỗ khá ổn định nhưng theo năm tháng, độ ẩm và va chạm có thể làm nốt lệch nhẹ. Việc chỉnh lại cần thợ gọt phím chuyên nghiệp, người chơi không nên tự mài hay gọt vì dễ làm hỏng cả âm phụ.
Mộc cầm cho trẻ có phải là marimba nhỏ không?
Mộc cầm cho trẻ thường là phím gỗ hoặc kim loại nhỏ, không có ống cộng hưởng và không được chỉnh âm phụ kỹ, nên tiếng khác marimba. Nó vẫn là nhạc cụ đầu đời tốt để trẻ làm quen cao độ và giai điệu.
Chơi marimba có ảnh hưởng tới tai không?
Marimba với dùi len khá êm so với trống, nhưng phòng tập nhỏ và chơi dùi cứng lâu vẫn có thể làm tai mỏi. Nghỉ giữa các buổi, giữ âm lượng vừa phải và nếu thấy ù tai kéo dài thì nên đi khám tai mũi họng.