ManhLiet.comMạnh Liệt
Cồng chiêng và nhạc cụ gõ dân tộc

Mõ là gì: khúc gỗ rỗng ruột gõ "cốc cốc", từ mõ làng, mõ trâu đến dàn nhạc

Mõ là khúc gỗ hoặc ống tre khoét rỗng, gõ bằng dùi ra tiếng "cốc cốc" khô và gọn. Mõ làng, mõ trâu, mõ trong dàn nhạc khác nhau ra sao, vì sao mõ giữ nhịp giỏi.

A hollow carved wooden slit block and a short bamboo tube with a long groove resting on a woven mat, an elderly man seen from behind lifting a small mallet, dim morning light

Mõ là một khúc gỗ hoặc ống tre được khoét rỗng ruột, chừa một khe hở, gõ bằng dùi gỗ ra tiếng "cốc, cốc" khô, gọn, vang xa. Tiếng mõ không ngân dài như chiêng, không rền như trống. Nó dứt khoát như tiếng gõ cửa, và chính vì dứt khoát nên mõ là một trong những nhạc cụ giữ nhịp giỏi nhất của người Việt.

Từ chiếc mõ làng báo tin ngày xưa, chiếc mõ gỗ đeo cổ trâu trên nương, đến chiếc mõ nhỏ trong dàn nhạc dân tộc, nhạc cụ này có rất nhiều hình dạng mà cùng một nguyên lý. Bài này giải thích vì sao khúc gỗ rỗng lại kêu to, các loại mõ quen thuộc khác nhau ra sao, cách gõ mõ giữ nhịp ở mức nhập môn, và một bài làm thử với chiếc hộp bút gỗ trên bàn học.

Vì sao một khúc gỗ rỗng lại kêu to

Gõ vào một thanh gỗ đặc, bạn nghe tiếng "cộc" nhỏ và tắt ngay. Gõ vào một chiếc hộp gỗ rỗng, tiếng to hơn và có "hồn" hơn hẳn. Khác biệt nằm ở khoảng không bên trong. Khi dùi chạm vào thành mõ, thành gỗ rung, đẩy khối không khí bên trong rung theo. Khoảng rỗng hoạt động như một cái hộp cộng hưởng, làm tiếng to lên và có cao độ rõ hơn.

Khe hở trên thân mõ là lối cho âm thanh thoát ra. Nếu bịt kín hoàn toàn, khối khí bị nhốt, tiếng nghe ồm. Khe hở dài hay ngắn, rộng hay hẹp, khoảng rỗng to hay nhỏ đều làm tiếng mõ thay đổi. Người làm mõ khoét dần, gõ thử, khoét tiếp, giống như người làm đàn chỉnh tiếng.

Gõ ở đâu trên mõ cũng quan trọng. Thường thì gõ ở phần thành gỗ mỏng gần mép khe cho tiếng vang và tròn nhất. Gõ vào phần gỗ dày, xa khe, tiếng sẽ đục và nhỏ hơn. Một chiếc mõ tốt có một "điểm ngọt" mà người gõ lâu năm tìm ra ngay từ nhát đầu.

Gỗ dùng làm mõ thường là loại gỗ cứng, thớ mịn, đã khô kỹ. Gỗ non, gỗ ẩm cho tiếng đục và dễ nứt khi khô dần. Mõ tre thì chọn tre già, thành dày. Tre và gỗ đều "sống", nên mõ để nơi quá ẩm hay quá nắng có thể đổi tiếng theo năm tháng.

Các loại mõ quen thuộc

Mõ có mặt trong rất nhiều góc của đời sống người Việt. Dưới đây là vài loại hay gặp, tả bằng hình dáng và tiếng nghe. Hình dáng cụ thể mỗi nơi một khác, bảng chỉ là gợi ý để nhận ra.

Loại mõHình dáng, chất liệuTiếng nghe nhưDùng làm gì
Mõ làngKhúc gỗ hoặc ống tre to, khoét rỗng, có khe dọc"Cốc, cốc" to, vang xa cả xómThời xưa dùng báo tin, gọi họp, báo việc gấp trong làng
Mõ trâuHộp gỗ nhỏ khoét rỗng, có quả lắc gỗ bên trong, đeo ở cổ trâu bò"Lốc cốc" lộc cộc theo bước điỞ nhiều vùng núi, giúp người chăn tìm được trâu bò trong rừng
Mõ tre nhỏĐoạn tre khoét rãnh dọc, cầm tay"Cắc, cắc" khô, sángGiữ nhịp trong hát, múa dân gian, sinh hoạt cộng đồng
Mõ hình tròn, khắc đầu cáKhối gỗ tròn khoét rỗng, có khe ngang"Cốc" tròn, ấm, ngân nhẹGiữ nhịp đều trong một số nghi lễ
Mõ trong dàn nhạcKhối gỗ nhỏ có khe, đặt trên giá"Cắc" gọn, rõ từng tiếngĐánh dấu phách, làm sáng nhịp cho dàn nhạc

Điều chung của mọi loại mõ: tiếng ngắn, rõ, vang xa. Đó là ba phẩm chất mà một tín hiệu báo tin hay một nhạc cụ giữ nhịp đều cần. Người xưa chọn mõ cho cả hai việc không phải ngẫu nhiên.

Tiếng mõ trong ký ức làng quê

Chiều tối, cả xóm đã lên đèn. Bỗng từ đầu làng, tiếng mõ vang lên, ba tiếng một, đều đặn, lặp đi lặp lại. Mấy người đang ăn cơm buông đũa, nghe ngóng. Ông cụ ngồi đầu chiếu bảo: "Mõ gọi họp đấy, mai họp đình bàn việc đắp đê." Đứa cháu nhỏ hỏi sao ông biết. Ông cười: "Nghe nhịp là biết. Gõ dồn dập là có việc gấp, gõ thong thả là việc thường."

Cảnh đó có lẽ quen với nhiều người lớn tuổi ở nông thôn. Ở nhiều làng xưa, mõ là "loa phát thanh" của cộng đồng: tiếng mõ báo tin, gọi người đi họp, báo có việc gấp. Người làng nghe nhịp mõ là đoán được phần nào nội dung, vì mỗi kiểu gõ gắn với một loại tin. Người đi rao tin trong làng thời trước cũng thường được gọi theo tên chiếc mõ.

Cách làng quê "mã hoá" thông tin vào nhịp mõ là một ví dụ rất đẹp cho thấy nhịp điệu không chỉ là chuyện âm nhạc. Nhịp là một ngôn ngữ. Dồn dập là khẩn cấp, thong thả là bình yên, ba tiếng một hay hai tiếng một là những "từ" khác nhau mà ai lớn lên trong làng cũng hiểu.

Ngày nay mõ làng đã nhường chỗ cho loa và điện thoại, nhưng những chiếc mõ cũ vẫn còn được giữ ở một số đình làng, như một kỷ vật của nếp sống cộng đồng.

Mõ trong dàn nhạc: người giữ phách không biết mệt

Trong nhiều dàn nhạc dân tộc và dân gian, mõ thường không chơi giai điệu mà lo một việc: đánh dấu phách. Khi các nhạc cụ khác luyến láy, ngân nga, tiếng mõ gõ đều, rõ, giúp mọi người bám vào cùng một nhịp. Tiếng mõ ngắn nên không lấn ai, lại đủ sắc để ai cũng nghe thấy.

Cách gõ mõ giữ nhịp tưởng đơn giản mà khó. Đều thì phải đều tuyệt đối, không nhanh lên khi bài vui, không chậm lại khi bài trầm, trừ khi cả dàn cùng chủ ý đổi tốc độ. Người gõ mõ giỏi giống như một chiếc máy đếm nhịp có hồn: đều mà không cứng, biết nhấn nhẹ ở phách mạnh, gõ nhẹ hơn ở phách yếu.

Trong các bộ gõ phương Tây cũng có những khối gỗ rỗng tương tự, thường được gọi bằng tên chung là khối gỗ gõ, dùng trong dàn nhạc, ban nhạc và cả bộ trống. Điều đó cho thấy ý tưởng "gỗ rỗng gõ ra tiếng giữ nhịp" là thứ nhiều nền văn hoá cùng tìm ra, mỗi nơi một hình dáng.

Mẹo cho người mới gõ mõ: cầm dùi lỏng tay, để dùi bật lên ngay sau khi chạm. Dùi đè lâu lên mõ làm tiếng bị nghẹn, "cốc" thành "cộc".

Làm thử ngay: gõ mõ bằng hộp bút gỗ

Bạn không cần mõ thật để tập vai người giữ phách. Một chiếc hộp gỗ rỗng (hộp bút, hộp trà, hộp đựng đũa) và một chiếc đũa là đủ.

  1. Gõ đũa vào một thanh gỗ đặc (cạnh bàn, chiếc thớt) rồi gõ vào hộp gỗ rỗng. So hai tiếng: tiếng hộp to và tròn hơn hẳn. Đó là nguyên lý của mõ.
  2. Lật hộp, gõ ở nhiều chỗ khác nhau: giữa nắp, góc hộp, cạnh hộp. Tìm chỗ tiếng vang nhất, đó là "điểm ngọt" của chiếc mõ tự chế này.
  3. Đếm chậm "MỘT, hai, ba, bốn", gõ một tiếng ở mỗi số. Gõ to hơn một chút ở MỘT, nhẹ hơn ở ba số còn lại.
  4. Mở một bài hát quen ở âm lượng vừa, thử gõ mõ đều theo phách của bài. Nghe xem tiếng mõ của bạn có trùng với tiếng trống trong bài không.
  5. Thử "mã hoá" như mõ làng: gõ thong thả hai tiếng một rồi nghỉ, sau đó gõ dồn dập liên tục. Nhờ người khác nghe và đoán xem kiểu nào là "việc gấp".

Bài tập này êm hơn trống nhiều, nhưng gõ gỗ liên tục trong nhà vẫn vọng qua tường. Tập vào giờ hợp lý, gõ vừa tay, và nghỉ cổ tay sau mỗi mười lăm phút.

Chọn một chiếc mõ để tập và giữ nó bền lâu

Nếu muốn có một chiếc mõ thật để tập giữ nhịp, hoặc đang giữ một chiếc mõ cũ trong nhà, vài điều sau giúp bạn chọn đúng và dùng lâu.

  • Gõ thử trước khi chọn: tiếng phải gọn, rõ, không rè, không có tiếng lạch cạch lạ. Nghe ở cả chỗ gần khe và chỗ xa khe.
  • Nhìn kỹ thân mõ: không có vết nứt chạy dọc thớ gỗ, không mọt, mép khe nhẵn, không dằm có thể cứa tay.
  • Dùi gỗ nên vừa tay, đầu dùi tròn. Dùi quá nặng làm mỏi cổ tay và dễ làm sứt mép mõ.
  • Để mõ nơi khô thoáng, không đặt sát tường ẩm, không phơi nắng gắt. Mùa nồm có thể lau khô và bọc vải mỏng.
  • Gõ đúng điểm ngọt, không gõ vào mép khe vì đó là chỗ gỗ mỏng nhất, dễ mẻ.
  • Tiếng mõ không chói như đồng nhưng rất sắc. Tập lâu trong phòng nhỏ vẫn nên giữ âm lượng vừa phải, nghỉ tai sau mỗi lượt tập.
  • Khởi động cổ tay trước khi tập, nghỉ khi thấy mỏi. Đau cổ tay kéo dài nên đi khám, đừng cố gõ tiếp.

Một chiếc mõ được giữ tốt có thể dùng qua nhiều thế hệ. Nhiều gia đình vẫn còn giữ những chiếc mõ cũ của ông bà, gõ lên vẫn ra tiếng "cốc" trong trẻo như ngày nào.

Hiểu lầm → hiểu đúng

Hiểu lầm: mõ chỉ dùng trong nghi lễ. Hiểu đúng: mõ có mặt ở nhiều nơi: làng quê báo tin, nương rẫy đeo cổ trâu, dàn nhạc dân gian giữ nhịp. Nghi lễ chỉ là một trong nhiều chỗ dùng mõ.

Hiểu lầm: mõ là nhạc cụ đơn giản nhất, ai gõ cũng được. Hiểu đúng: gõ ra tiếng thì dễ, gõ đều tuyệt đối suốt một bài mới khó. Người giữ phách là chỗ dựa của cả dàn, lệch một chút là cả dàn chao đảo.

Hiểu lầm: mõ to thì tiếng hay hơn. Hiểu đúng: mõ to tiếng trầm và vang xa hơn, mõ nhỏ tiếng sáng và gọn hơn. Mỗi cỡ hợp với một việc, không có cỡ nào hay hơn cỡ nào.

Hiểu lầm: mõ nứt thì vẫn gõ được như thường. Hiểu đúng: vết nứt làm khoảng rỗng bị "xì", tiếng rè và tắt nhanh. Mõ nên để nơi khô thoáng, tránh nắng gắt và ẩm để không nứt.

Câu hỏi thường gặp

Mõ làm bằng gì?

Mõ thường làm từ gỗ cứng thớ mịn đã khô kỹ, hoặc từ ống tre già thành dày. Thân mõ được khoét rỗng, chừa một khe hở để âm thanh thoát ra. Khoảng rỗng làm tiếng mõ to và vang hơn hẳn gỗ đặc.

Mõ trâu dùng để làm gì?

Mõ trâu là chiếc mõ gỗ nhỏ có quả lắc bên trong, đeo ở cổ trâu bò. Ở nhiều vùng núi, khi trâu bò thả trong rừng hay trên nương, tiếng lốc cốc của mõ giúp người chăn biết con vật đang ở đâu.

Ngày xưa mõ làng được dùng thế nào?

Ở nhiều làng xưa, mõ dùng để báo tin, gọi người đi họp hoặc báo việc gấp. Người làng nghe kiểu gõ, nhanh hay chậm, thưa hay dồn, là đoán được phần nào tính chất của tin báo.

Vai trò của mõ trong dàn nhạc dân tộc là gì?

Trong nhiều dàn nhạc dân tộc và dân gian, mõ thường đánh dấu phách, giữ nhịp đều cho các nhạc cụ khác bám theo. Tiếng mõ ngắn và sắc nên không lấn giai điệu mà ai cũng nghe rõ.

Mõ và song lang khác nhau thế nào?

Mõ thường gõ bằng dùi cầm tay, có nhiều cỡ, dùng ở nhiều nơi. Song lang là nhạc cụ gõ nhỏ đặt dưới đất, người chơi đạp chân cho quả gỗ gõ xuống, dùng trong đờn ca tài tử và cải lương để đánh dấu mốc nhịp.

Có thể tập gõ mõ ở nhà không?

Có thể dùng hộp gỗ rỗng và chiếc đũa để tập gõ đều theo đếm hoặc theo bài hát. Nên gõ vừa tay, tập vào giờ hợp lý để không phiền hàng xóm và nghỉ cổ tay sau mỗi lượt tập ngắn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138