Một buổi ca trù là ba lớp nhịp đan vào nhau. Người hát vừa hát vừa tự gõ phách, giữ cái khung nhịp; kép đàn gảy đàn đáy, lượn quanh khung ấy; còn người nghe sành ngồi bên chiếc trống nhỏ, gõ trống chầu để khen, để thưởng, có khi để nhắc. Không lớp nào chạy theo lớp nào một cách máy móc. Chúng nói, đáp và chờ nhau, như ba người trò chuyện bên chén trà.
Ở đây ta không đi vào cách thưởng thức lời thơ hay các thể hát, mà chỉ lắng nghe phần gõ: tiếng phách nghe ra sao, trống chầu phát ra mấy kiểu tiếng, vì sao người nghe lại cầm dùi trống, và vài cách để tai người mới bắt được những lớp nhịp tinh tế này. Ca trù được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp, nên mỗi lần được nghe trọn một buổi hát là một dịp đáng quý.
Ba nhạc cụ, ba vai nhịp
Một chiếu ca trù cơ bản chỉ cần ba người và ba nhạc cụ. Mỗi người giữ một lớp nhịp khác nhau:
| Ai | Nhạc cụ | Tiếng nghe như | Lớp nhịp họ giữ |
|---|---|---|---|
| Người hát (ca nương, đào nương) | Bộ phách: một bàn phách gỗ hoặc tre và hai dùi | Lách cách khô, giòn, có lúc dày lúc thưa | Khung nhịp chính, đi sát với lời hát |
| Kép đàn | Đàn đáy: đàn dây gảy, cần rất dài | Trầm, đục, có độ rung, như tiếng nói khẽ | Lượn quanh lời hát, khi đón khi đưa |
| Người cầm chầu | Trống chầu nhỏ và một dùi | "Tom" trầm ở mặt da, "chát" khô ở tang | Chấm phá, khen thưởng, đánh dấu chỗ hay |
Điểm đặc biệt nhất là người giữ nhịp chính lại chính là người hát. Ở nhiều thể loại khác, người hát dựa vào nhịp của dàn nhạc. Còn ở ca trù, tay người hát vừa gõ phách vừa điều khiển nhịp thở của câu hát, nên phách và giọng gần như là một.
Kép đàn và người cầm chầu thì phải nghe theo cái khung ấy. Ba người, nhưng nhịp xuất phát từ một chỗ: đôi tay và hơi thở của người hát.
Tiếng phách: cái khung trong tay người hát
Bộ phách ca trù gồm một bàn phách, thường làm bằng gỗ hoặc tre, đặt trước mặt người hát, và hai chiếc dùi nhỏ. Người hát cầm dùi gõ vào bàn phách, tạo những tiếng "lách cách" khô, giòn. Nghe lần đầu, nhiều người thấy như tiếng mưa rơi lộp độp trên mái gỗ, lúc dồn lúc thưa, không đều như tiếng máy đếm nhịp.
Chính sự "không đều" ấy là điều cần hiểu. Phách ca trù không phải tiếng tích tắc của đồng hồ. Nó có những chỗ dồn nhanh, những chỗ thưa ra, những chỗ dừng lại chờ câu hát. Người hát dùng phách để đỡ câu hát: dồn phách khi câu hát cần sức đẩy, thưa phách khi giọng ngân dài, ngừng phách khi muốn khoảng lặng nổi lên.
Học gõ phách ca trù là chuyện của nhiều năm, truyền từ người thầy sang học trò. Người học vừa phải giữ được các lối phách cơ bản, vừa phải để tay và giọng tách nhau ra đủ để mỗi thứ làm việc của mình. Ai từng thử vừa hát vừa vỗ tay theo một nhịp khác với nhịp lời hát sẽ hiểu điều này khó đến mức nào.
Nếu bạn ngồi gần chiếu hát, hãy nhìn tay người hát. Bạn sẽ thấy hai dùi không chỉ gõ lên xuống, mà còn đổi chỗ gõ, đổi lực gõ, tạo ra những tiếng phách có sắc thái khác nhau chỉ trên một mảnh gỗ nhỏ.
Trống chầu: khi người nghe cũng cầm dùi
Người cầm chầu là ai. Trong ca trù, người đánh trống chầu thường là một người nghe sành, am hiểu lối hát và lời thơ. Họ ngồi cùng chiếu, trước mặt là chiếc trống chầu nhỏ, tay cầm một dùi. Việc của họ không phải giữ nhịp cho buổi hát mà là "trò chuyện" với người hát bằng tiếng trống.
Hai tiếng cơ bản: "tom" và "chát". Gõ vào mặt da cho tiếng "tom" trầm, tròn. Gõ vào tang trống cho tiếng "chát" khô, gọn. Người cầm chầu ghép những tiếng này lại theo những quy ước có từ lâu để bày tỏ sự tán thưởng ở một câu hát hay, một tiếng đàn khéo.
Khen, thưởng, và nhắc nhở. Các tài liệu về ca trù kể rằng có những cách đánh chầu để khen, để thưởng mạnh hơn, và cả cách để báo người hát chỗ chưa tròn. Những quy ước này nhiều và tinh tế, người nghe phải thuộc mới hiểu hết. Với người mới, chỉ cần biết: tiếng trống chầu là lời bình bằng âm thanh.
Vì sao cách làm này đặc biệt. Ở hầu hết các buổi biểu diễn, khán giả chỉ vỗ tay khi hết bài. Ở ca trù, một người nghe được trao quyền "nói" ngay trong lúc hát, và tiếng nói ấy trở thành một phần của âm nhạc. Người nghe không đứng ngoài buổi diễn mà ngồi giữa nó.
Làm thử: hai người, hai lớp nhịp
Bạn có thể cảm được tinh thần "nói – đáp" của ca trù với một người bạn. Một người làm "người hát", người kia làm "người cầm chầu". Người hát đọc chậm một câu ca dao quen thuộc, vừa đọc vừa gõ nhẹ đầu bút lên bàn. Người cầm chầu vỗ đùi cho tiếng "tom", gõ cạnh bàn cho tiếng "chát".
| Bước | Người hát | Người cầm chầu |
|---|---|---|
| 1 | Đọc nửa câu đầu, gõ bút dày theo từng tiếng | Im lặng lắng nghe |
| 2 | Ngân dài tiếng cuối nửa câu, gõ thưa lại | Chờ đến khi tiếng ngân dứt |
| 3 | Dừng gõ, nghỉ một hơi | Đáp một tiếng "chát" gọn |
| 4 | Đọc nửa câu sau, gõ đều | Im lặng |
| 5 | Hết câu | Đáp "tom" rồi "chát", như một lời khen |
Khi làm, bạn sẽ thấy khó nhất không phải là gõ mà là chờ. Người cầm chầu phải đợi đúng lúc, không chen vào giữa lời. Đây cũng là điều người nghe ca trù học dần: tiếng trống hay là tiếng trống đúng chỗ.
Đây chỉ là bài làm quen tinh thần đối đáp, không mô phỏng các lối phách hay cách đánh chầu thật của ca trù.
Một chiều nghe hát trong gian nhà gỗ
Gian nhà gỗ nhỏ, ánh nến vàng, mấy người khách ngồi xếp bằng trên chiếu. Người hát chỉnh lại vạt áo, đặt bàn phách ngay ngắn trước mặt. Kép đàn lên dây, gảy thử mấy tiếng trầm. Rồi tiếng phách bắt đầu, lách cách như mưa đầu mùa, giọng hát cất lên, mảnh như sợi chỉ. Đến một câu luyến dài, ông khách ngồi cạnh chiếc trống nhỏ khẽ nâng dùi, gõ một tiếng "chát", rồi một tiếng "tom". Người hát hơi nghiêng đầu, như nhận lời khen, và câu hát sau ngọt hơn hẳn.
Không gian nghe ca trù thường nhỏ, ấm và gần. Đó cũng là lý do âm lượng ca trù rất vừa phải: không có tiếng trống nào át lời, tiếng phách đủ nghe trong phòng, tiếng đàn đáy trầm và kín. Đây là thứ âm nhạc dành cho tai lắng nghe, không phải cho sân khấu lớn.
Với người quen nghe nhạc có nhịp đều, buổi đầu nghe ca trù có thể thấy "lạc nhịp". Nhưng nếu kiên nhẫn theo tiếng phách vài lần, bạn sẽ thấy cái nhịp ấy có logic của nó: nó thở theo câu thơ, không theo đồng hồ.
Mẹo cho tai người mới bắt nhịp ca trù
Vài cách giúp bạn nghe ra ba lớp nhịp mà không cần biết trước về các thể hát:
- Lần đầu chỉ nghe tiếng phách, bỏ qua lời và đàn. Đếm xem có đoạn nào phách dồn, đoạn nào phách thưa.
- Lần thứ hai theo tiếng đàn đáy, để ý lúc nào đàn đi trước giọng, lúc nào đàn đi sau.
- Lần thứ ba chờ tiếng trống chầu. Ghi nhớ trống thường rơi vào chỗ nào: cuối câu, giữa câu, hay sau một tiếng luyến.
- Đừng cố vỗ tay theo. Ca trù không có nhịp đều để vỗ, và tiếng vỗ tay sẽ làm phiền buổi hát.
- Khi có dịp, hỏi người hát hoặc người cầm chầu sau buổi diễn. Nhiều người trong giới sẵn lòng giải thích cho người nghe mới.
Nghe được ba lớp này, bạn sẽ hiểu vì sao ca trù được xem là một loại hình đòi hỏi cả người diễn lẫn người nghe đều phải tinh. Cái hay không nằm ở tiếng to mà ở những khoảng giữa các tiếng.
Đàn đáy và phách: đi lệch nhau mà vẫn khớp
Người mới nghe ca trù hay thấy đàn đáy "không theo" phách. Tiếng đàn có lúc vào trước giọng hát, có lúc trễ lại một chút, có lúc dừng hẳn để giọng hát đi một mình. Điều này không phải là lệch nhịp mà là một cách chơi: kép đàn đón và đưa câu hát chứ không đi song song từng tiếng.
Hãy hình dung hai người đi dạo cạnh nhau. Họ không bước cùng chân, không cùng tốc độ từng bước, nhưng vẫn đi chung một con đường và đến cùng một chỗ. Phách là con đường, giọng hát là người đi trước, tiếng đàn là người bạn lúc đi bên cạnh, lúc đi sau một bước, lúc dừng lại chờ.
Với người chơi nhịp quen các thể loại hiện đại, đây là một bài học hay về sự "co giãn" của nhịp. Không phải mọi âm nhạc đều cần một phách đều tắp như máy đếm. Có những loại nhạc mà nhịp sống nhờ chỗ đi trước, đi sau, chờ đợi giữa các người chơi. Muốn chơi được kiểu nhịp ấy, tai phải nghe người khác nhiều hơn nghe chính mình.
Nếu bạn chơi một nhạc cụ, thử bài này: bật một bản nhạc chậm, đừng gõ đúng phách, mà gõ ngay sau khi câu hát vừa dứt, như đang trả lời. Bạn sẽ cảm được phần nào cách kép đàn đáy và người cầm chầu nghe nhạc.
Câu hỏi thường gặp
Phách trong ca trù làm bằng gì và gõ thế nào?
Bộ phách ca trù gồm một bàn phách bằng gỗ hoặc tre và hai dùi nhỏ. Người hát vừa hát vừa cầm dùi gõ vào bàn phách, tạo tiếng khô và giòn. Phách giữ khung nhịp, lúc dồn lúc thưa theo câu hát chứ không đều như máy đếm nhịp.
Tiếng "tom" và tiếng "chát" của trống chầu khác nhau thế nào?
Tiếng "tom" là khi dùi gõ vào mặt da của trống chầu, nghe trầm và tròn. Tiếng "chát" là khi gõ vào tang trống, nghe khô và gọn. Người cầm chầu ghép hai tiếng này theo những quy ước truyền thống để khen thưởng hoặc bình câu hát.
Người cầm chầu trong ca trù có phải là nhạc công không?
Thường không phải nhạc công của buổi hát mà là một người nghe sành, am hiểu lối hát và lời thơ. Họ dùng tiếng trống chầu để bày tỏ sự tán thưởng hoặc nhắc nhở ngay trong lúc hát, và tiếng trống ấy trở thành một phần của buổi diễn.
Nghe ca trù có nên vỗ tay theo nhịp không?
Không nên. Nhịp ca trù đi theo câu thơ và hơi thở người hát, không đều để vỗ tay theo, và tiếng vỗ tay dễ làm phiền buổi hát. Nếu muốn bày tỏ sự thích thú, hãy giữ im lặng lắng nghe rồi khen sau khi kết thúc.
Học gõ phách ca trù có khó không?
Khá khó, vì người học phải vừa hát vừa gõ phách theo những lối khác nhau, tay và giọng tách nhau mà vẫn ăn khớp. Việc học thường kéo dài nhiều năm và được truyền trực tiếp từ thầy sang trò trong các nhóm, câu lạc bộ ca trù.
Vì sao ca trù được xếp vào di sản cần bảo vệ khẩn cấp?
Ca trù được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp, vì số người còn hát, đàn và hiểu lề lối không nhiều. Việc truyền dạy và tổ chức các buổi hát giúp loại hình này tiếp tục sống trong đời sống.