ManhLiet.comMạnh Liệt
Trống và bộ gõ thế giới

Steel pan là gì: chiếc thùng dầu thành nhạc cụ có giai điệu ở Trinidad và Tobago

Steel pan là nhạc cụ gõ bằng thép làm từ đáy thùng dầu, mỗi ô lõm cho một nốt nhạc. Lịch sử ở Trinidad và Tobago, cách làm, cách gõ và giữ cho đúng nốt.

Gleaming steel pans with hammered concave note areas on stands under a tropical evening sky, a player's rubber-tipped mallets in soft motion blur, golden backlight, face turned away

Steel pan là nhạc cụ gõ làm từ đáy một chiếc thùng dầu bằng thép, được nện lõm xuống như chiếc chảo rồi chia thành nhiều ô nhỏ, mỗi ô cho một nốt nhạc. Gõ nhẹ bằng chiếc dùi đầu bọc cao su, nó ngân lên một tiếng trong, tròn, lấp lánh như tiếng chuông gió gặp tiếng đàn piano điện. Không giống phần lớn trống, steel pan chơi được cả giai điệu lẫn hoà âm.

Nó ra đời ở Trinidad và Tobago, một quốc đảo vùng biển Caribe, và được coi là nhạc cụ quốc gia của nơi đây. Câu chuyện dưới đây để chính chiếc steel pan kể — nó đã đi từ một chiếc thùng bị bỏ đi tới sân khấu như thế nào, người thợ biến thép thành nốt nhạc ra sao, và người chơi nên gõ, giữ nó thế nào.

Mình từng là một chiếc thùng dầu

Trước khi thành nhạc cụ, mình là một chiếc thùng thép tròn cao gần ngang ngực, đựng dầu. Những chiếc thùng như mình có ở khắp các cảng, các kho trên đảo. Khi thùng hết dầu, người ta để mình nằm một góc, chờ ai đó cần.

Người cần mình là những thanh niên ở các khu phố nghèo. Theo những gì người trên đảo kể lại, từ trước đó, trong các mùa lễ hội, các nhóm nhạc đường phố đã gõ nhịp bằng các ống tre đủ dài ngắn, đập xuống đất cho tiếng trầm bổng. Dần dần họ chuyển sang gõ lên mọi thứ kim loại tìm được: hộp bánh, nắp xoong, thùng rác. Rồi có người nhận ra một mặt kim loại bị gõ lõm vào thì đổi tiếng, và các chỗ lõm khác nhau cho các tiếng khác nhau.

Khoảng giữa thế kỷ hai mươi, các nhóm thợ trẻ ấy bắt đầu chọn những chiếc thùng dầu lớn như mình, vì thép đủ dày và đáy đủ rộng để chứa nhiều nốt. Mình được nện, được chia ô, được lên tiếng. Lúc đầu nhiều người lớn trên đảo nhìn bọn mình với ánh mắt ngờ vực — tiếng thùng sắt gắn với những nhóm thanh niên ngoài phố. Nhưng tiếng hát của mình thắng dần, và đến nay cả đất nước coi mình là niềm tự hào.

Buổi chiều trên bãi đất sau dãy nhà, một cậu bé ngồi xổm, áp tai vào đáy chiếc thùng vừa bị nện lõm, gõ nhẹ một hòn sỏi. Tiếng “tinh” mỏng ngân lên, hơi cao hơn tiếng lúc nãy. Cậu ngẩng lên nhìn người anh đang cầm búa, và cả hai cùng bật cười — một nốt nhạc vừa ra đời từ chỗ không ai ngờ.

Từ đáy thùng phẳng đến những ô nốt

Biến mình từ thùng thành nhạc cụ là một nghề thủ công nhiều công đoạn, mỗi thợ có bí quyết riêng. Đại thể, mình đi qua các bước sau:

  1. Nện lõm: thợ dùng búa nện đáy thùng, từng vòng từ ngoài vào trong, cho đến khi đáy phẳng thành một lòng chảo sâu. Bước này kéo giãn thép, làm thép mỏng dần về phía giữa.
  2. Cắt thân: phần thân thùng được cắt ngắn lại; thùng nào cho nốt cao thì giữ thân rất ngắn, thùng cho nốt trầm thì giữ gần nguyên.
  3. Vạch nốt: thợ vẽ lên lòng chảo các ô hình giọt nước hay hình bầu dục, ô to cho nốt trầm, ô nhỏ cho nốt cao.
  4. Nện rãnh: dùng đột và búa nện một đường rãnh quanh mỗi ô, tách các ô ra để mỗi ô rung tương đối độc lập.
  5. Nung: đốt nóng cả mặt thép rồi để nguội, làm thép cứng lại và giữ dáng.
  6. Lên dây: thợ dùng búa nhỏ gõ nhẹ từ trên và từ dưới mỗi ô, vừa gõ vừa nghe, chỉnh tới khi ô cho đúng nốt và các âm phụ hài hoà.

Bước cuối là bước khó nhất và cần tai tốt nhất. Một ô nốt không chỉ cần đúng cao độ mà các âm phụ bên trong nó cũng phải xếp đúng chỗ, thì tiếng mới trong. Đây là lý do một chiếc steel pan tốt được người chơi quý như một cây đàn, và người thợ lên dây giỏi được kính trọng chẳng kém gì người chơi.

Mỗi nốt là một ô kim loại

Một dàn steel pan gồm nhiều cỡ, như các giọng trong một dàn hợp xướng. Những cái tên phổ biến:

LoạiGiọngSố thùng mỗi bộVai trò
Tenor (lead)Cao nhấtMộtChơi giai điệu chính
Double tenorCao vừaHaiGiai điệu phụ, đối đáp
Double secondTrungHaiHoà âm, đệm hợp âm
Guitar, celloTrầm vừaHai đến baĐệm theo kiểu gảy đàn, rải hợp âm
BassTrầm nhấtSáu đến chín, gần nguyên thùngGiữ nền trầm

Trên chiếc tenor, các nốt không xếp theo thứ tự Đô Rê Mi đi lần lượt như phím đàn piano. Chúng xếp thành vòng tròn, hai nốt cạnh nhau thường cách nhau một quãng bốn hoặc quãng năm — giống cách các nốt trong một hợp âm đứng gần nhau. Cách xếp này giúp các âm phụ của ô này hỗ trợ ô bên cạnh, tiếng ngân hài hoà hơn. Người mới nhìn mặt chảo thấy rối, nhưng chỉ ít buổi là tay quen đường.

Bộ bass có điểm thú vị: mỗi chiếc thùng chỉ chứa được ba bốn nốt vì nốt trầm cần ô rất lớn, nên người chơi đứng giữa một vòng sáu chiếc thùng, xoay người qua lại để gõ.

Một điều thú vị có thật khác: tiếng của một ô nốt không chỉ đến từ chính ô đó. Khi bạn gõ một nốt, các ô xung quanh khẽ rung theo, góp vào tiếng ngân. Vì thế người thợ lên dây phải nghe cả mặt chảo như một khối, chỉnh ô này xong lại nghe xem ô bên cạnh có bị kéo lệch theo không. Nghe một chiếc steel pan tốt trong phòng yên tĩnh, bạn sẽ thấy sau mỗi tiếng gõ có một quầng ngân mờ, như ánh sáng loé lên rồi toả ra trên mặt nước.

Gõ thế nào: chạm nhẹ và nảy ra

Dùi steel pan là một que gỗ hoặc nhôm nhẹ, đầu quấn cao su: dùi cho thùng cao đầu nhỏ và cứng, dùi cho bass đầu to, xốp và mềm. Người chơi cầm dùi lỏng giữa ngón cái và ngón trỏ, gõ vào điểm ngọt của ô nốt — thường nằm giữa tâm ô và phía mép ngoài — rồi bật ra ngay — giống như gõ nhẹ vào mặt nước mà không muốn làm bắn.

Gõ mạnh không làm tiếng to hơn nhiều mà làm tiếng bể, và có thể làm lệch nốt. Thép của mình được thợ chỉnh rất tinh, một cú gõ quá tay có thể làm ô nốt “trượt” khỏi cao độ đã lên.

Muốn một nốt kéo dài như tiếng hát, người chơi gõ vê: hai dùi luân phiên rất nhanh trên cùng một ô. Hầu hết các bản nhạc chậm trên steel pan đều dùng nhiều tiếng vê, nghe như một làn sóng lăn tăn.

Làm thử ở nhà để hiểu nguyên lý: úp ngược một chiếc tô inox lên khăn, gõ nhẹ bằng đầu đũa quấn chun ở giữa đáy, rồi gõ gần mép. Hai chỗ cho hai tiếng khác nhau. Thử tiếp với một chiếc tô nhỏ hơn — tiếng cao hơn. Chỉ là đồ trong bếp, nhưng nó cho bạn thấy vì sao ô to cho nốt trầm, ô nhỏ cho nốt cao trên mặt chảo thép. Gõ nhẹ thôi, kẻo móp tô và phiền người nhà.

Dàn steelband và mùa lễ hội

Steelband là cả một dàn nhạc. Một dàn steel pan lớn có thể gồm hàng chục, có khi cả trăm người chơi, xếp theo từng nhóm giọng như dàn nhạc giao hưởng. Họ chơi mọi thứ, từ nhạc dân gian Caribe tới bản nhạc cổ điển được soạn lại.

Gắn với lễ hội hoá trang. Ở Trinidad và Tobago, mùa lễ hội hoá trang lớn hằng năm là lúc các dàn steelband tập luyện hàng tháng trời, rồi biểu diễn trên những sân khấu ngoài trời. Tiếng thép vang suốt nhiều đêm.

Học bằng tai. Nhiều người chơi steel pan, nhất là trong các dàn cộng đồng, học bài bằng cách nghe và bắt chước từng câu, nhớ vị trí ô trên mặt chảo, chứ không nhất thiết đọc bản nhạc.

Đi khắp thế giới. Ngày nay steel pan có mặt ở trường học, nhóm nhạc cộng đồng nhiều nước. Tiếng của nó gần như ai nghe cũng thấy vui, nên hay được dùng trong các buổi sinh hoạt tập thể.

Hiểu lầm hay gặp. Nhiều người gọi steel pan là “trống thép” rồi nghĩ nó chỉ gõ nhịp. Thật ra nó là nhạc cụ gõ có cao độ, chơi giai điệu như một cây đàn — gần với đàn t'rưng hay mộc cầm hơn là với trống.

Giữ mình đúng nốt và giữ tai người chơi

Thép không sợ nồm như da, nhưng sợ va đập và gỉ. Đừng để mình rơi, đừng xếp đồ đè lên lòng chảo, đừng gõ bằng dùi cứng không bọc. Sau khi chơi, lau mặt thép bằng khăn mềm khô cho sạch mồ hôi tay; nhiều chiếc được mạ crôm để đỡ gỉ, nhưng vẫn nên cất trong túi vải ở nơi khô.

Dù chăm kỹ, sau một thời gian chơi nhiều các ô nốt cũng lệch dần. Khi nghe một nốt “chua”, ngân ngắn hay rè, đó là lúc cần mang mình tới người thợ lên dây. Người chơi không nên tự cầm búa chỉnh, vì một cú gõ sai chỗ có thể làm hỏng cả ô bên cạnh.

Một chiếc steel pan đơn lẻ không quá ồn, nhưng cả dàn steelband trong phòng kín là rất to, nhất là tiếng các thùng cao. Người chơi trong dàn lớn nên dùng nút tai bảo vệ loại dành cho nhạc công; thấy ù tai sau buổi tập thì nghỉ, ù kéo dài thì nên đi khám tai mũi họng.

Tư thế: steel pan đặt trên giá, mặt chảo nên ngang hông hoặc ngang thắt lưng, người chơi đứng thẳng, vai thả lỏng. Đứng lâu thì đổi chân trụ, nghỉ giữa các đoạn. Cổ tay mỏi, đau kéo dài thì nghỉ và gặp bác sĩ khi không đỡ.

Câu hỏi thường gặp

Steel pan có phải là trống không?

Steel pan được xếp vào nhạc cụ gõ, nhưng không có mặt da như trống. Nó là một mặt thép được chia ô, mỗi ô cho một nốt, nên chơi được giai điệu và hợp âm, gần với các nhạc cụ gõ có cao độ hơn là trống.

Có thể tự làm steel pan từ thùng sắt ở nhà không?

Làm một chiếc steel pan đúng nốt cần thép phù hợp, búa chuyên dụng, lửa để nung và đôi tai lên dây rất tinh, thường là nghề nhiều năm. Tự nện thùng ở nhà vừa ồn vừa nguy hiểm, không nên thử.

Người mới học steel pan nên bắt đầu với loại nào?

Phần lớn người mới bắt đầu với chiếc tenor vì chỉ có một thùng, chơi giai điệu, dễ nghe ra bài. Khi đã quen vị trí các ô và cách gõ nảy, mới chuyển sang các bộ nhiều thùng hoặc tham gia dàn.

Vì sao các nốt trên steel pan xếp thành vòng tròn?

Các nốt trên chiếc tenor xếp sao cho hai ô cạnh nhau thường cách nhau quãng bốn hoặc quãng năm. Cách xếp này giúp các âm phụ của ô bên cạnh hỗ trợ nhau, tiếng ngân hài hoà và người chơi dễ đánh hợp âm.

Steel pan bao lâu thì phải lên dây lại?

Tuỳ mức chơi và cách giữ gìn, một chiếc chơi thường xuyên có thể cần chỉnh lại sau vài tháng tới một năm. Khi nghe nốt bị chua, ngân ngắn hay rè, nên mang tới thợ lên dây thay vì tự gõ chỉnh.

Trẻ em chơi steel pan có an toàn không?

Steel pan khá hợp với trẻ vì tiếng vui, gõ nhẹ đã ra nốt. Người lớn nên kiểm tra mép thép không sắc, đặt nhạc cụ trên giá chắc, cho trẻ dùng dùi bọc cao su và giữ âm lượng vừa phải.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138