Timpani, tiếng Việt thường gọi là trống định âm, là những chiếc trống hình nồi lớn bằng đồng hoặc vật liệu tổng hợp, trên căng một mặt trống, đặt ở hàng cuối dàn nhạc giao hưởng. Khác với hầu hết trống khác, mỗi chiếc timpani lên được một nốt nhạc rõ ràng, như một cây đàn chỉ có một dây. Gõ vào, nó trả về một tiếng “bùm” tròn, có nốt hẳn hoi, ngân dài như tiếng sấm xa nhưng lại hoà vào hợp âm của cả dàn.
Nhờ chiếc bàn đạp dưới chân, người chơi có thể đổi nốt ngay trong khi bản nhạc đang chạy. Phần dưới đi qua cấu tạo nồi và mặt trống, chiếc bàn đạp, một bộ timpani gồm mấy chiếc, đánh vào đâu bằng dùi gì, vai trò trong dàn nhạc, một thí nghiệm nhỏ bằng bát và màng bọc thực phẩm, rồi chuyện giữ tai cho người ngồi hàng cuối.
Chiếc nồi, mặt trống và vành căng
Một chiếc timpani gồm ba phần chính. Phần thân là chiếc nồi lớn, thường bằng đồng gò, đáy cong tròn như một chiếc bát lớn; ở đáy có một lỗ nhỏ cho không khí thoát ra. Phần mặt trống là tấm da bê hoặc ngày nay phổ biến hơn là mặt nhựa, căng trên miệng nồi. Phần thứ ba là vành căng với một vòng ốc chỉnh quanh mép, kéo mặt trống căng đều.
Vì sao lại là nồi chứ không phải ống như trống thường? Lòng nồi kín, có hình dáng tính toán, giúp những âm phụ trên mặt trống xếp lại gần với các bội âm của một nốt nhạc. Đó là lý do timpani có nốt rõ, khác hẳn tiếng “bùm” mơ hồ của trống bass trong bộ trống. Hình dáng và độ sâu của nồi cũng ảnh hưởng tới màu tiếng: nồi sâu tiếng tròn và ấm, nồi nông tiếng sáng và rõ hơn.
Mặt trống càng căng, nốt càng cao; càng chùng, nốt càng trầm. Đây là nguyên lý chung của mọi trống da, nhưng ở timpani, người ta chỉnh nó chính xác đến từng nốt nhạc. Mỗi chiếc timpani lên được khoảng một quãng năm hoặc hơn một chút; muốn nhiều nốt hơn thì cần nhiều chiếc.
Trong giờ nghỉ giữa hai chương của một buổi hoà nhạc, người chơi timpani cúi sát mặt trống, ngón tay gõ khẽ như gõ cửa phòng em bé, tai gần như chạm mặt trống. Chân ông đẩy bàn đạp từng chút. Cả khán phòng đang xì xào, nhưng ông chỉ nghe một nốt duy nhất, cho tới khi nó khớp với nốt ông đang giữ trong đầu.
Bàn đạp: đổi nốt giữa chừng bản nhạc
Trước kia là chỉnh tay. Những chiếc timpani đời đầu chỉ chỉnh bằng cách vặn từng con ốc quanh vành, mỗi lần đổi nốt mất khá lâu. Vì thế trong nhiều bản nhạc cổ, timpani thường chỉ có hai nốt cố định cho cả chương.
Bàn đạp kéo tất cả cùng lúc. Timpani hiện đại có một bàn đạp dưới chân, nối với một hệ thanh kéo bên trong chạy tới mọi con ốc. Đạp xuống, toàn bộ vành bị kéo, mặt trống căng đều hơn, nốt cao lên. Nhấc chân, nốt trầm xuống.
Đổi nốt khi đang ngân. Người chơi có thể gõ một nốt rồi đạp bàn đạp trong khi nó còn ngân, tạo tiếng trượt lên trượt xuống như tiếng còi xe cứu hoả ở xa. Một số bản nhạc thế kỷ hai mươi dùng hiệu ứng này cho những đoạn cần màu tiếng lạ.
Thước chỉ nốt. Nhiều chiếc timpani có một kim chỉ gắn ở vành, cho người chơi biết bàn đạp đang ở khoảng nốt nào. Nhưng thước chỉ giúp đoán gần đúng; người chơi vẫn phải dùng tai để chỉnh cho đúng hẳn.
Lên nốt trong im lặng. Khi dàn nhạc đang chơi bản này, người chơi timpani thường đã phải chuẩn bị nốt cho đoạn sau. Họ gõ khẽ bằng đầu ngón tay, cúi sát nghe, hoặc ngân nhẹ trong cổ họng để so — một kỹ năng nghe rất khó mà người ngồi dưới hiếm khi để ý.
Một bộ timpani gồm mấy chiếc
Một dàn nhạc giao hưởng thường có từ hai đến năm chiếc timpani, phổ biến là bốn, xếp thành hình vòng cung quanh người chơi. Cỡ và tầm nốt dưới đây là con số tham khảo gần đúng; mỗi nơi sản xuất có khác:
| Cỡ (từ lớn tới nhỏ) | Đường kính mặt trống | Tầm nốt đại khái | Thường lo việc gì |
|---|---|---|---|
| Lớn nhất | Khoảng tám mươi xăng-ti-mét | Vùng trầm nhất | Những nốt nền rất trầm |
| Lớn | Khoảng bảy mươi lăm xăng-ti-mét | Trầm | Nốt nền vùng trầm |
| Vừa | Khoảng sáu mươi lăm xăng-ti-mét | Trung | Nốt vùng giữa, hay đi cặp với chiếc lớn |
| Nhỏ | Khoảng sáu mươi xăng-ti-mét | Cao nhất | Những nốt cao, câu nhanh |
Ở nhiều nước, chiếc lớn nhất được đặt phía tay trái người chơi, nốt cao dần về phía tay phải, giống phím đàn piano; một số truyền thống châu Âu lại xếp ngược lại. Không có đúng hay sai, chỉ là thói quen của từng trường phái.
Trong nhiều bản giao hưởng thời kỳ Cổ điển, timpani thường đi cặp với kèn trumpet và chỉ dùng hai nốt: chủ âm và át âm của giọng bản nhạc — ví dụ bản ở giọng Đô trưởng thì timpani lên hai nốt Đô và Sol. Hai nốt ấy đủ để làm nền vững cho những đoạn hùng tráng, và cũng là lý do bạn hay nghe tiếng timpani vang lên ở những hợp âm kết thúc.
Đánh vào đâu, bằng dùi gì
Người mới thường tưởng gõ vào giữa mặt trống là đúng. Với timpani thì ngược lại: điểm đánh chuẩn nằm cách mép khoảng một bàn tay. Gõ vào chính giữa, tiếng “bộp” cụt và đục như gõ vào bao gạo; gõ quá sát mép, tiếng mỏng và gắt. Ở điểm cách mép một bàn tay, nốt tròn và ngân nhất.
Dùi timpani là một cán gỗ hoặc tre nhẹ, đầu quấn dạ — loại len nén dày. Mỗi người chơi có cả một túi dùi: đầu dạ mềm to cho tiếng ấm, mờ; đầu dạ cứng nhỏ cho tiếng rõ, sắc; đầu gỗ trần cho những đoạn cần tiếng khô, gõ thẳng như tiếng búa. Đổi dùi giữa các đoạn nhạc là chuyện thường.
Cách cầm: cầm dùi lỏng ở khoảng một phần ba từ cuối cán, ngón cái và ngón trỏ làm điểm tựa. Đánh bằng cổ tay, thả dùi xuống mặt trống rồi để nó tự nảy lên ngay — người chơi gọi là “kéo âm thanh ra khỏi trống”. Dùi nằm ì trên mặt trống là tiếng chết.
Muốn một nốt ngân dài, người chơi vê bằng những cú gõ đơn luân phiên hai tay thật đều, không dùng kiểu gõ nảy hai lần như trên trống snare. Muốn tắt tiếng đúng lúc, họ đặt nhẹ các đầu ngón tay lên mặt trống — gọi là chặn tiếng, việc nhỏ nhưng làm sai là cả dàn nghe thấy một nốt timpani ngân lạc vào hợp âm mới.
Làm thử: nghe nốt thay đổi theo độ căng
Không có timpani vẫn hiểu được nguyên lý của nó với đồ trong bếp:
- Lấy một chiếc bát thuỷ tinh hoặc bát inox lớn, căng một tấm màng bọc thực phẩm lên miệng bát, kéo vừa căng, giữ bằng dây chun.
- Quấn một mẩu vải hay bông quanh đầu một chiếc đũa làm dùi. Gõ nhẹ vào màng ở chỗ cách mép chừng hai đốt ngón tay, nghe tiếng.
- Gõ thử vào chính giữa màng: tiếng cụt và mờ hơn. Đó là lý do người chơi timpani tránh đánh vào giữa.
- Kéo màng căng thêm một chút ở mọi phía, gõ lại cùng chỗ: tiếng cao lên. Nới bớt: tiếng trầm xuống.
- Vừa gõ vừa dùng ngón tay ấn nhẹ lên mép màng làm nó căng thêm: bạn sẽ nghe tiếng trượt lên, giống hiệu ứng bàn đạp.
Làm cùng trẻ thì người lớn lo phần bát thuỷ tinh và căng màng, trẻ gõ nhẹ; dọn ngay màng bọc sau khi xong để trẻ nhỏ không trùm lên mặt. Thí nghiệm này không cho ra một nốt đẹp như timpani, nhưng tai bạn sẽ nghe rõ cùng một quy luật: căng thì cao, chùng thì trầm, giữa thì cụt, gần mép thì ngân.
Hiểu lầm phổ biến và chuyện giữ tai
Hiểu lầm thứ nhất: timpani chỉ để đánh thật to ở những đoạn cao trào. Thật ra phần lớn thời gian người chơi timpani đánh rất nhỏ — những tiếng vê thì thầm như sấm rất xa, những nốt nền đặt nhẹ dưới tiếng đàn dây. Đánh nhỏ mà nghe rõ, đúng nốt, đúng lúc là kỹ năng khó hơn đánh to nhiều.
Hiểu lầm thứ hai: timpani là trống, nên không cần tai nghe nốt. Ngược lại, người chơi timpani cần tai nghe cao độ tốt chẳng kém người chơi đàn dây, vì họ phải tự lên nốt, nhiều khi giữa tiếng ồn của cả dàn đang chơi.
Hiểu lầm thứ ba: mặt trống nhựa thì không cần giữ gìn. Mặt nào cũng sợ bị đè, bị chọc, bị để vật nặng lên. Khi không dùng, timpani được phủ nắp đậy cứng và bạt vải, mặt trống thường được để ở độ căng thấp vừa phải, không chịu căng quá mức lâu ngày.
Về tai: người chơi timpani ngồi ở hàng cuối, ngay trước dàn kèn đồng — một trong những vị trí ồn nhất của dàn nhạc. Nhiều nhạc công dùng nút tai bảo vệ loại dành cho người chơi nhạc, giảm đều mọi tần số để vẫn nghe được nốt. Người học timpani trong phòng tập nhỏ cũng nên cẩn thận như thế: thấy ù tai sau buổi tập thì nghỉ, ù kéo dài thì đi khám tai mũi họng. Cổ tay và vai cũng cần khởi động, nghỉ giữa buổi; đau kéo dài thì gặp bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Timpani khác trống bass của bộ trống ở đâu?
Trống bass của bộ trống có thân ống, tiếng trầm nhưng không rõ nốt, chủ yếu giữ nhịp. Timpani có thân hình nồi giúp tiếng có cao độ rõ, chỉnh được đúng nốt bằng bàn đạp, nên vừa giữ nhịp vừa hoà vào hợp âm của dàn nhạc.
Một người chơi được bao nhiêu chiếc timpani cùng lúc?
Thông thường một người chơi từ hai đến năm chiếc xếp vòng cung quanh mình, phổ biến nhất là bốn. Một số bản nhạc lớn cần nhiều hơn, khi đó có thể có hai người chơi timpani hoặc thêm vài chiếc cỡ đặc biệt.
Học timpani có cần học piano trước không?
Không bắt buộc, nhưng người học timpani cần tai nghe cao độ tốt và đọc được nhạc của dàn nhạc. Học thêm một nhạc cụ có nốt như piano hay hát xướng âm giúp tai nhận nốt nhanh hơn, rất có ích khi phải tự lên nốt.
Vì sao timpani có lỗ nhỏ ở đáy nồi?
Lỗ nhỏ ở đáy cho không khí trong nồi thoát ra khi mặt trống bị gõ mạnh. Không có lỗ ấy, không khí bị nén lại sẽ cản mặt trống rung, tiếng bị ép và đục. Lỗ cũng giúp cân bằng áp suất khi thời tiết thay đổi.
Mặt trống timpani bằng da và bằng nhựa khác nhau thế nào?
Mặt da bê cho tiếng ấm, tròn mà nhiều nhạc công ưa thích, nhưng rất nhạy với độ ẩm, phải chỉnh nốt thường xuyên. Mặt nhựa ổn định hơn, bền hơn, ít bị ảnh hưởng thời tiết, nên được dùng phổ biến ở trường học và nhiều dàn nhạc.
Trẻ em có thể tập timpani không?
Trẻ lớn trong các lớp nhạc hoặc dàn nhạc trường có thể làm quen với timpani dưới sự hướng dẫn của giáo viên. Nên bắt đầu với những bài đánh nhỏ, chú trọng nghe nốt, luôn giữ âm lượng vừa phải và có bảo vệ tai khi tập lâu.